|

اندیشه آرمانشهرگرایی در جهت رهایی و سعادت انسان

علی احمدی. دکترای جغرافیای شهری

آرمان شهر برای نخستین بار توسط تامس مور در سال ۱۵۱۶ در کتابی به همان عنوان بکار گرفته شد. پیش‌تر مفهوم‌های مشابهی از این واژه در آرای فلاسفه یونان باستان (افلاطون و ارسطو) عرضه شده و در فلسفه اسلامی از آن به عنوان «مدینه فاضله» یاد شده است.آرمان‌شهرخواهیبه انگلیسی utopianism عبارت است از دلبستگی به ایجاد یا خیال‌پردازی درباره یک نظم اجتماعی آرمانی. از روزگار افلاطون تاکنون بسیاری از نویسندگان طرح جامعه‌های آرمانی ریخته‌اند و همچنین بسیاری از گروه‌های دینی و بهبودخواهان سیاسی در اروپا کوشش‌هایی برای برپاکردن جامعه‌های آرمانی کرده‌اند.
اینکه چرا و به چه دلیل تفکر آرمانشهری در انسان رشد کرد میل به ایجاد تغییراتی در شرایط کنونی و رسیدن به مطلوبیت نهایی در زندگی اجتماعی بشر بود. در واقع بسیاری از متفکران و نویسندگان از ابتدا تا کنون که ایده آرمان شهری داشته اند سعی در برنامه ریزی و رساندن بشر به جامعه ایده آل و یا آرمانی بوده اند که متفاوت از شرایط کنونی بوده و به عبارت بهتر عاری از درد و رنج‌ها و آلام کنونی باشد. بدون شک سرچشمه این ایده را می توان در نابسامانی وضعیت موجود زندگی و حیات اجتماعی، سیاسی، محیطی بشر دانست. به همین دلیل همواره سعی در رسیدن به مطلوبیتی نهایی بوده اند. خیال پردازی انسان در این مورد به یاری انسان آمده و در نمایاندن نوعی از شهرهای آرمانی و یا جامعه آرمانی به او کمک کرده است.
آرمان‌شهر نمادی از یک واقعیت آرمانی و بدون کاستی است. همچنین می‌تواند نمایانگر حقیقتی دست نیافتنی باشد. از افلاطون به‌عنوان نخستین فیلسوف آرمان‌گرای اندیشهً غرب نام می‌برند. درواقع آرمان‌شهر با مفهوم ایده افلاطون هماهنگی کامل دارد. این اندیشه وی را می‌توان در رساله جمهوریش یافت. در رساله جمهوری، افلاطون سیاست را به عرصه‌های گسترده‌تری همچون دولت و قانون اساسی بسط می‌دهد.افلاطون خطوط اصلی که برای سازماندهی یک شهر آرمانی لازم است را به تصویر می‌کشد. به همین سبب از وی به‌عنوان بنیانگذار این اندیشه نام برده می‌شود. از نظر فلسفه یونانی روح جامعه عدل است. عدل یکی از چهار فضیلت شهر مطلوب افلاطونی است که در کنار سه فضیلت دیگر یعنی حکمت، شجاعت و خویشتن‌داری اهمیت دارد. عدالت در بین این چهار اهمیت بیشتری دارد. عدل حکم هارمونی در یک ارکستر را دارد. از نظر افلاطون شهر عادل همچون انسان عادل است و انسان عادل باید و می تواند بر خود حکومت کند.
در چنین شهری در باطن شهر و در زوایای پنهان صلح و صفا ایجاد میشود و در آشکارا و در میان طبقات شهر هماهنگی. در متون اسلامی و شرقی نیز با عنوان مدینه فاضله از آرمان شهر یاد شده که می توان در این بین به فارابی اشاره کرد که او هدف و غایت شهر آرمانی را رسیدن به سعادت می داند سعادت، خیر مطلق است و خیر آن چیزی است که به وجهی در رسیدن انسان به خوشبختی سود افتد. سعادت مورد نظر فارابی تنها، سعادت این جهانی نیست، بلکه سعادتی است که همه زندگانی این جهانی آدمی را به وجه دلخواه تامین کند و هم رستگاری او را در جهانی دیگر تحقق بخشد. هدف و منظور از آفرینش انسان نیز، رسیدن او به سعادت است، اما لازم است که انسان، نخست سعادت را بشناسد. بنابراین می توان گفت که خیرخواهی و طلب سعادت نزد انسان و اندیشمندان مختلف علاوه بر زندگی این جهانی دستیابی به سعادتی ابدی نیز می باشد. اگرچه می توان ریشه این نوع تفکر را ناملایمات و مشکلات و یا نابرابری های زندگی انسانی، ستم‌های سیاسی، فقر و مسائل دیگر نیز در این امر دخیل هستند که در واقع مکاتب بشری و آسمانی هریک به نوعی سعی در رها نمودن انسان و رساندن او به سعادتی ابدی هستند. جایی که زندگی عاری از نابرابری ها، تبعیض، ظلم و دیگر مشکلات باشد. اگرچه آرمانشهرها و اندیشه آرمان شهری با خیال پردازی عجین گشته است اما می توان دلیل آن را ناتوانی انسان برای حل بسیاری از مشکلات روزمره دانست. بنابراین روی آوردن به ایده های آرمانی و تا حدودی خیالی را راه حل نجات از فلاکت های زندگی و رسیدن به سعادت می‌دانند. امروزه زندگی بشری همزمان با پیشرفتهایی که کرده است بر مشکلات آن نیز افزوده شده و به همین دلیل نیز می توان گفت که تفکر آرمان شهری هنوز یکی از راههای رهایی از وضعیت موجود است. اگرچه بر اساس نظر مارکسیستها این تفکر راه حلی انقلابی نیست و در خدمت بورژوازی است. در واقع تلاطمات و فشارهای جدیدی که بر زندگی بشر افزوده شده است آرمان شهرگرایی را نیز وارد مرحله جدیدی نموده است و به همان میزان که بر مشکلات زندگی بشری خصوصاً در شهرها افزوده شده است این تفکر رشد کرده است. افزایش آلودگی، افزایش فقر و بیکاری، افزایش بیماری، ناهنجاری‌های اجتماعی، ازدحام و شلوغی ناشی از حضور زیاد جمعیت مواردی هستند که باعث شده اند آرمانشهرگرایی نیز رشد یافته و همزمان در اندیشه نجات انسان در جهان می باشد. در واقع تلاش برای زندگی مطلوب، رهایی از شرایط نامناسب زندگی، دست یافتن به آزادی اجتماعی و سیاسی و دیگر رؤیاهای بشری برای بهبود شرایط زندگی ریشه در نابرابری ها و مشکلات و سختی های فعلی زندگی شهری ما دارند که در صورت بی جواب ماندن خواسته‌ها و نیازهای انسانی خود را در قالب آرمانی و تخیلی می‌نمایاند و سعی می کند در تفکر به مطلوبیت و سعادت نهایی و اخروی خود برسد.

آرمان شهر برای نخستین بار توسط تامس مور در سال ۱۵۱۶ در کتابی به همان عنوان بکار گرفته شد. پیش‌تر مفهوم‌های مشابهی از این واژه در آرای فلاسفه یونان باستان (افلاطون و ارسطو) عرضه شده و در فلسفه اسلامی از آن به عنوان «مدینه فاضله» یاد شده است.آرمان‌شهرخواهیبه انگلیسی utopianism عبارت است از دلبستگی به ایجاد یا خیال‌پردازی درباره یک نظم اجتماعی آرمانی. از روزگار افلاطون تاکنون بسیاری از نویسندگان طرح جامعه‌های آرمانی ریخته‌اند و همچنین بسیاری از گروه‌های دینی و بهبودخواهان سیاسی در اروپا کوشش‌هایی برای برپاکردن جامعه‌های آرمانی کرده‌اند.
اینکه چرا و به چه دلیل تفکر آرمانشهری در انسان رشد کرد میل به ایجاد تغییراتی در شرایط کنونی و رسیدن به مطلوبیت نهایی در زندگی اجتماعی بشر بود. در واقع بسیاری از متفکران و نویسندگان از ابتدا تا کنون که ایده آرمان شهری داشته اند سعی در برنامه ریزی و رساندن بشر به جامعه ایده آل و یا آرمانی بوده اند که متفاوت از شرایط کنونی بوده و به عبارت بهتر عاری از درد و رنج‌ها و آلام کنونی باشد. بدون شک سرچشمه این ایده را می توان در نابسامانی وضعیت موجود زندگی و حیات اجتماعی، سیاسی، محیطی بشر دانست. به همین دلیل همواره سعی در رسیدن به مطلوبیتی نهایی بوده اند. خیال پردازی انسان در این مورد به یاری انسان آمده و در نمایاندن نوعی از شهرهای آرمانی و یا جامعه آرمانی به او کمک کرده است.
آرمان‌شهر نمادی از یک واقعیت آرمانی و بدون کاستی است. همچنین می‌تواند نمایانگر حقیقتی دست نیافتنی باشد. از افلاطون به‌عنوان نخستین فیلسوف آرمان‌گرای اندیشهً غرب نام می‌برند. درواقع آرمان‌شهر با مفهوم ایده افلاطون هماهنگی کامل دارد. این اندیشه وی را می‌توان در رساله جمهوریش یافت. در رساله جمهوری، افلاطون سیاست را به عرصه‌های گسترده‌تری همچون دولت و قانون اساسی بسط می‌دهد.افلاطون خطوط اصلی که برای سازماندهی یک شهر آرمانی لازم است را به تصویر می‌کشد. به همین سبب از وی به‌عنوان بنیانگذار این اندیشه نام برده می‌شود. از نظر فلسفه یونانی روح جامعه عدل است. عدل یکی از چهار فضیلت شهر مطلوب افلاطونی است که در کنار سه فضیلت دیگر یعنی حکمت، شجاعت و خویشتن‌داری اهمیت دارد. عدالت در بین این چهار اهمیت بیشتری دارد. عدل حکم هارمونی در یک ارکستر را دارد. از نظر افلاطون شهر عادل همچون انسان عادل است و انسان عادل باید و می تواند بر خود حکومت کند.
در چنین شهری در باطن شهر و در زوایای پنهان صلح و صفا ایجاد میشود و در آشکارا و در میان طبقات شهر هماهنگی. در متون اسلامی و شرقی نیز با عنوان مدینه فاضله از آرمان شهر یاد شده که می توان در این بین به فارابی اشاره کرد که او هدف و غایت شهر آرمانی را رسیدن به سعادت می داند سعادت، خیر مطلق است و خیر آن چیزی است که به وجهی در رسیدن انسان به خوشبختی سود افتد. سعادت مورد نظر فارابی تنها، سعادت این جهانی نیست، بلکه سعادتی است که همه زندگانی این جهانی آدمی را به وجه دلخواه تامین کند و هم رستگاری او را در جهانی دیگر تحقق بخشد. هدف و منظور از آفرینش انسان نیز، رسیدن او به سعادت است، اما لازم است که انسان، نخست سعادت را بشناسد. بنابراین می توان گفت که خیرخواهی و طلب سعادت نزد انسان و اندیشمندان مختلف علاوه بر زندگی این جهانی دستیابی به سعادتی ابدی نیز می باشد. اگرچه می توان ریشه این نوع تفکر را ناملایمات و مشکلات و یا نابرابری های زندگی انسانی، ستم‌های سیاسی، فقر و مسائل دیگر نیز در این امر دخیل هستند که در واقع مکاتب بشری و آسمانی هریک به نوعی سعی در رها نمودن انسان و رساندن او به سعادتی ابدی هستند. جایی که زندگی عاری از نابرابری ها، تبعیض، ظلم و دیگر مشکلات باشد. اگرچه آرمانشهرها و اندیشه آرمان شهری با خیال پردازی عجین گشته است اما می توان دلیل آن را ناتوانی انسان برای حل بسیاری از مشکلات روزمره دانست. بنابراین روی آوردن به ایده های آرمانی و تا حدودی خیالی را راه حل نجات از فلاکت های زندگی و رسیدن به سعادت می‌دانند. امروزه زندگی بشری همزمان با پیشرفتهایی که کرده است بر مشکلات آن نیز افزوده شده و به همین دلیل نیز می توان گفت که تفکر آرمان شهری هنوز یکی از راههای رهایی از وضعیت موجود است. اگرچه بر اساس نظر مارکسیستها این تفکر راه حلی انقلابی نیست و در خدمت بورژوازی است. در واقع تلاطمات و فشارهای جدیدی که بر زندگی بشر افزوده شده است آرمان شهرگرایی را نیز وارد مرحله جدیدی نموده است و به همان میزان که بر مشکلات زندگی بشری خصوصاً در شهرها افزوده شده است این تفکر رشد کرده است. افزایش آلودگی، افزایش فقر و بیکاری، افزایش بیماری، ناهنجاری‌های اجتماعی، ازدحام و شلوغی ناشی از حضور زیاد جمعیت مواردی هستند که باعث شده اند آرمانشهرگرایی نیز رشد یافته و همزمان در اندیشه نجات انسان در جهان می باشد. در واقع تلاش برای زندگی مطلوب، رهایی از شرایط نامناسب زندگی، دست یافتن به آزادی اجتماعی و سیاسی و دیگر رؤیاهای بشری برای بهبود شرایط زندگی ریشه در نابرابری ها و مشکلات و سختی های فعلی زندگی شهری ما دارند که در صورت بی جواب ماندن خواسته‌ها و نیازهای انسانی خود را در قالب آرمانی و تخیلی می‌نمایاند و سعی می کند در تفکر به مطلوبیت و سعادت نهایی و اخروی خود برسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.