به مناسبت دوم اردیبهشت ماه، روز روزنامهنویسی کردی
طلیعه روزنامهنویسی کُردی
عادل محمدپور: انتشار نخستین روزنامهی «کُردستان» فصل تازهای را در تاریخ سیاسی فرهنگی و فکری و… کُردها رقم زد. زمان نشر این روزنامه(۲۲/۴/۱۸۹۸ م/۲-۲-۱۲۷۷ ه.ش/ ۳ ذی القعده ۱۳۱۴ هجری قمری) مصادف بود با جنگ و ناامنی در بسیاری از نقاط جهان و نیز شکلگیری پارادایمی جدید در اندیشه کُردی. چنانکه این پارادایم به صورت شعار آگاهی سازی و گذار به سوی صنعتی شدن در این روزنامه پی گرفته شد. کردستان در برجسته سازی مطالبات خود همواره بر چگونگی پیشرفت ممالک صنعتی به منزله پیشرفت در سازمان فکری و آگاهی این مردمان تأکید میکرد.وی با پیشکشیدن دیدگاههای عقلائی، دینی و ناسیونالیستی، عرصه را برای حضور هر چه بیشتر نسل جوان کُرد فراختر مینمود». در آن شرائط خاص نیز این جریده توانست تا حدودی مسائل و مشکلات کُردها را بیان کند و مطالبات آن ها را به گوش حاکمان عثمانی برساند. نشر آن ابتدا در شهر قاهره توسط (مقدات مدحت بدرخان) اتفاق افتاد و بعداً به علت بیماری مقدادخان، کار او را (عبدالرحمان بیگ بدرخانِ) اخَویاش در اروپا پی گرفت. این نشریه به صورت نامنظم منتشر شده و علت نامنظمی آن را باید در مخالفتهای دولت عثمانی دانست که به علت عدم امنیت هر دم از شهری به شهری دیگر منتقل میشده است.پنج شماره آن در چهار صفحه و در قطع: (۵/۲۵ در ۵/۳۲) منتشر شده بنا به شرایط خاص و فشارهای دولت عثمانی نشر آن به ژنو منتقل و در آن جا شماره: (۶-۱۹) چاپ و منتشر گردید. دوباره به شهر قاهره آورده شد و شماره های(۲۰-۲۳) توسط «ثریا بدرخان» منتشر گردید. دوباره زمینه میسر نشد و به شهر لندن منتقل و در آن جا شماره (۲۴) چاپ شد، بعداً شماره های:(۲۵-۲۹) در شهر«فولکستون بریتانیا» چاپ و منتشر گردید. شماره های(۳۰-۳۱) آن دوباره در «ژنو» منتشر و بعد از این نشریه متوقف گردید. به جز شماره های:(۱۹، ۱۰،۱۲،۱۷،۱۸) سایر شماره های این نشریه در کتابخانه «ماربوک» آلمان با زبان روان کُردی کرمانجی شیوه ی جزیره و بوتان، محفوظ است.از شماره چهار به بعد دارای چندین مقاله به زبان تُرکی است که حاوی درد دل ها و شِکوه هایی گاه با زبان هجمه و طنز، برای شاه سلطان عبدالحمید، تحت عنوان:«عرض و حال» و نامه های مفتوح«اچیق مکتوب» است.این روی کردها و انتشار این روزنامه، آزار و اذیت هایی برای خاندان «بدرخان» در پی داشته است. بسیاری از روشنفکران و آزادیخواهان و دانشجویان کُرد دانشگاههای استانبول و قاهره، در آن زمان رابطه ی تنگاتنگی با این روزنامه داشتند و شاعر انقلابی«حاجی قادر کویی» شعرهای پرشور خود را در آن روزنامه چاپ و منتشر می ساخت.لازم به یادآوری است ۱۸ شماره این نشریه در کتابخانه مرکزی آنکارا، مصون و محفوظ است و دکتر کمال فؤاد بیشتر شمارههای آن را جمعآوری و در مجموعهای (۱۰۴) صفحهای منتشر ساخته است.در چند سال اخیر چند شماره آن که ناپیدا بود، پیدا شده و اکنون همه شمارهای مصون و محفوظ، نگهداری میشوند. اهمیت این روزنامه برای مردم کُردستان تا جایی است که دوم اردیبهشت هر سال را روز «روزنامه نگاری کُردی» نام گذاشتهاند و برایش جشن میگیرند.مقداد(مدحت) بدرخان، نخستین روزنامهنگار کُرد، پدرش (میر بدرخان)، میر بزرگ جزیره بوتان، شخصیتی ذی نفوذ و دارای قدرت سیاسی/ اجتماعی بوده است. مقداد در چنین خانوادهای سرشناس به دنیا آمده است (اگرچه تاریخ به دنیا آمدن او نامعلوم است)، با سایر اعضای خانواده در مبارزات علیه عثمانیها شرکت داشته و در سال (۱۸۹۷م) جمعیتی سیاسی را در استانبول تشکیل میدهد، عثمانیها به خاطر نفوذ این خانواده، مانع فعالیتهای آشکار این جمعیت میشوند. ناچاراً به قاهره میرود، در آن جا روزنامه «کُردستان» را تأسیس میکند، بدین صورت این روزنامه، مشوق و زبان حال (جمعیتها و تشکلات سیاسی کُردها) میشود، دوباره در سال (۱۹۱۰م) به استانبول برمیگردد و با کمک فعالان دیگر «کومهلهی بلاوکردنهوهی مهعاریفی کردی، جمعیت انتشاراتی معارف کُردی» را تأسیس میکند. در سال (۱۹۱۲م) وقتی حزب آزادی و ائتلاف به قدرت سیاسی میرسد، مقداد به عنوان اُستاندار «دَرسیم» نامزد می شود ولی نامشخص است آیا ایشان در این پُست دست به کار شده است یا نه؟ تاریخ فوت آن نیز مثل تاریخ تولد، نامعلوم است، به گفته مورخان و روزنامهنگاران احتمال دارد، مقداد مدحت بدرخان در فاصله سالهای ۱۹۱۹-۱۹۱۲ فوت کرده باشد.نخستین روزنامه ی کُردی به نام (کُردستان) بعد از (۶۱) سال از نشر اولین روزنامه فارسی توسط میرزا صالح شیرازی و (۲۷۸) سال پس از روزنامه (لاگازیت فرانسوی) و (۱۰۰) سال پس از اولین نشریه عرب زبان (التنبیه) و (الوقایع) مصر و اولین روزنامه تُرک زبان؛ در سال(۱۲۷۷ه.ش/۱۸۹۸ م) چاپ و منتشر شد.ولی ( ۱۷) سال بعد از انتشار این روزنامه در سال(۱۲۹۴ه.ش) برابر با (۱۹۱۵ م) از طرف «حسین حُزنی مُکریانی» اولین چاپخانه به شهر (حلب) در کشور سوریه وارد شد و این تحول باعث شد چندین نشریه و مطبوعه کُردی در آن کشور چاپ و منتشر شوند. در سال (۱۹۲۵ م) برابر با (۱۳۰۴ ه.ش) این چاپخانه به شهر رَواندز کُردستان عراق منتقل شد، این امر تحولی دیگر بود در پدیده روزنامهنگاری کُردی. پس از فوت او در سال(۱۳۲۶ ه.ش) برابر با (۱۹۴۷ م) به شهر هَولیر(اربیل) اانتقال داده شد و اسم (چاپخانه کُردستان) به خود گرفت و (گیوی مُکریانی) سرپرست آن شد. وجود این چاپخانه از این پس باعث شد که صنعت چاپ و نشر و سنت کتابت در حوزه مطبوعات و کتاب کُردی به ویژه در کُردستان عراق به اوج شکوفایی برسد.البته رونق وشکوفایی مطبوعات کُردی با ثبات سیاسی و شرایط مساعد کشورهای کُردنشین مرتبط بودهاست. در سایر موارد در کنار شرایط ناهموار و نبودن فضای باز سیاسی، روزنامهنویسی کُردی بیشتر به سوی صبغههای سیاسی و حزبی سیر پیدا کرده است، نشریات یا در داخل بیشتر به صورت مخفی و زیر زمینی و یا در کشورهای اروپایی و آمریکایی و… منتشر میشدهاند، اگر نشریاتی به زبان کُردی وجود داشتهاند؛ تحت حمایت دولت بودهاست. در هرحال روزنامهنویسی کُردی، در طول حیات خود به دلیل اوضاع نامطلوب سیاسی از امنیت صنفی و حرفهای برخوردار نبوده است.
عادل محمدپور: انتشار نخستین روزنامهی «کُردستان» فصل تازهای را در تاریخ سیاسی فرهنگی و فکری و… کُردها رقم زد. زمان نشر این روزنامه(۲۲/۴/۱۸۹۸ م/۲-۲-۱۲۷۷ ه.ش/ ۳ ذی القعده ۱۳۱۴ هجری قمری) مصادف بود با جنگ و ناامنی در بسیاری از نقاط جهان و نیز شکلگیری پارادایمی جدید در اندیشه کُردی. چنانکه این پارادایم به صورت شعار آگاهی سازی و گذار به سوی صنعتی شدن در این روزنامه پی گرفته شد. کردستان در برجسته سازی مطالبات خود همواره بر چگونگی پیشرفت ممالک صنعتی به منزله پیشرفت در سازمان فکری و آگاهی این مردمان تأکید میکرد.وی با پیشکشیدن دیدگاههای عقلائی، دینی و ناسیونالیستی، عرصه را برای حضور هر چه بیشتر نسل جوان کُرد فراختر مینمود». در آن شرائط خاص نیز این جریده توانست تا حدودی مسائل و مشکلات کُردها را بیان کند و مطالبات آن ها را به گوش حاکمان عثمانی برساند. نشر آن ابتدا در شهر قاهره توسط (مقدات مدحت بدرخان) اتفاق افتاد و بعداً به علت بیماری مقدادخان، کار او را (عبدالرحمان بیگ بدرخانِ) اخَویاش در اروپا پی گرفت. این نشریه به صورت نامنظم منتشر شده و علت نامنظمی آن را باید در مخالفتهای دولت عثمانی دانست که به علت عدم امنیت هر دم از شهری به شهری دیگر منتقل میشده است.پنج شماره آن در چهار صفحه و در قطع: (۵/۲۵ در ۵/۳۲) منتشر شده بنا به شرایط خاص و فشارهای دولت عثمانی نشر آن به ژنو منتقل و در آن جا شماره: (۶-۱۹) چاپ و منتشر گردید. دوباره به شهر قاهره آورده شد و شماره های(۲۰-۲۳) توسط «ثریا بدرخان» منتشر گردید. دوباره زمینه میسر نشد و به شهر لندن منتقل و در آن جا شماره (۲۴) چاپ شد، بعداً شماره های:(۲۵-۲۹) در شهر«فولکستون بریتانیا» چاپ و منتشر گردید. شماره های(۳۰-۳۱) آن دوباره در «ژنو» منتشر و بعد از این نشریه متوقف گردید. به جز شماره های:(۱۹، ۱۰،۱۲،۱۷،۱۸) سایر شماره های این نشریه در کتابخانه «ماربوک» آلمان با زبان روان کُردی کرمانجی شیوه ی جزیره و بوتان، محفوظ است.از شماره چهار به بعد دارای چندین مقاله به زبان تُرکی است که حاوی درد دل ها و شِکوه هایی گاه با زبان هجمه و طنز، برای شاه سلطان عبدالحمید، تحت عنوان:«عرض و حال» و نامه های مفتوح«اچیق مکتوب» است.این روی کردها و انتشار این روزنامه، آزار و اذیت هایی برای خاندان «بدرخان» در پی داشته است. بسیاری از روشنفکران و آزادیخواهان و دانشجویان کُرد دانشگاههای استانبول و قاهره، در آن زمان رابطه ی تنگاتنگی با این روزنامه داشتند و شاعر انقلابی«حاجی قادر کویی» شعرهای پرشور خود را در آن روزنامه چاپ و منتشر می ساخت.لازم به یادآوری است ۱۸ شماره این نشریه در کتابخانه مرکزی آنکارا، مصون و محفوظ است و دکتر کمال فؤاد بیشتر شمارههای آن را جمعآوری و در مجموعهای (۱۰۴) صفحهای منتشر ساخته است.در چند سال اخیر چند شماره آن که ناپیدا بود، پیدا شده و اکنون همه شمارهای مصون و محفوظ، نگهداری میشوند. اهمیت این روزنامه برای مردم کُردستان تا جایی است که دوم اردیبهشت هر سال را روز «روزنامه نگاری کُردی» نام گذاشتهاند و برایش جشن میگیرند.مقداد(مدحت) بدرخان، نخستین روزنامهنگار کُرد، پدرش (میر بدرخان)، میر بزرگ جزیره بوتان، شخصیتی ذی نفوذ و دارای قدرت سیاسی/ اجتماعی بوده است. مقداد در چنین خانوادهای سرشناس به دنیا آمده است (اگرچه تاریخ به دنیا آمدن او نامعلوم است)، با سایر اعضای خانواده در مبارزات علیه عثمانیها شرکت داشته و در سال (۱۸۹۷م) جمعیتی سیاسی را در استانبول تشکیل میدهد، عثمانیها به خاطر نفوذ این خانواده، مانع فعالیتهای آشکار این جمعیت میشوند. ناچاراً به قاهره میرود، در آن جا روزنامه «کُردستان» را تأسیس میکند، بدین صورت این روزنامه، مشوق و زبان حال (جمعیتها و تشکلات سیاسی کُردها) میشود، دوباره در سال (۱۹۱۰م) به استانبول برمیگردد و با کمک فعالان دیگر «کومهلهی بلاوکردنهوهی مهعاریفی کردی، جمعیت انتشاراتی معارف کُردی» را تأسیس میکند. در سال (۱۹۱۲م) وقتی حزب آزادی و ائتلاف به قدرت سیاسی میرسد، مقداد به عنوان اُستاندار «دَرسیم» نامزد می شود ولی نامشخص است آیا ایشان در این پُست دست به کار شده است یا نه؟ تاریخ فوت آن نیز مثل تاریخ تولد، نامعلوم است، به گفته مورخان و روزنامهنگاران احتمال دارد، مقداد مدحت بدرخان در فاصله سالهای ۱۹۱۹-۱۹۱۲ فوت کرده باشد.نخستین روزنامه ی کُردی به نام (کُردستان) بعد از (۶۱) سال از نشر اولین روزنامه فارسی توسط میرزا صالح شیرازی و (۲۷۸) سال پس از روزنامه (لاگازیت فرانسوی) و (۱۰۰) سال پس از اولین نشریه عرب زبان (التنبیه) و (الوقایع) مصر و اولین روزنامه تُرک زبان؛ در سال(۱۲۷۷ه.ش/۱۸۹۸ م) چاپ و منتشر شد.ولی ( ۱۷) سال بعد از انتشار این روزنامه در سال(۱۲۹۴ه.ش) برابر با (۱۹۱۵ م) از طرف «حسین حُزنی مُکریانی» اولین چاپخانه به شهر (حلب) در کشور سوریه وارد شد و این تحول باعث شد چندین نشریه و مطبوعه کُردی در آن کشور چاپ و منتشر شوند. در سال (۱۹۲۵ م) برابر با (۱۳۰۴ ه.ش) این چاپخانه به شهر رَواندز کُردستان عراق منتقل شد، این امر تحولی دیگر بود در پدیده روزنامهنگاری کُردی. پس از فوت او در سال(۱۳۲۶ ه.ش) برابر با (۱۹۴۷ م) به شهر هَولیر(اربیل) اانتقال داده شد و اسم (چاپخانه کُردستان) به خود گرفت و (گیوی مُکریانی) سرپرست آن شد. وجود این چاپخانه از این پس باعث شد که صنعت چاپ و نشر و سنت کتابت در حوزه مطبوعات و کتاب کُردی به ویژه در کُردستان عراق به اوج شکوفایی برسد.البته رونق وشکوفایی مطبوعات کُردی با ثبات سیاسی و شرایط مساعد کشورهای کُردنشین مرتبط بودهاست. در سایر موارد در کنار شرایط ناهموار و نبودن فضای باز سیاسی، روزنامهنویسی کُردی بیشتر به سوی صبغههای سیاسی و حزبی سیر پیدا کرده است، نشریات یا در داخل بیشتر به صورت مخفی و زیر زمینی و یا در کشورهای اروپایی و آمریکایی و… منتشر میشدهاند، اگر نشریاتی به زبان کُردی وجود داشتهاند؛ تحت حمایت دولت بودهاست. در هرحال روزنامهنویسی کُردی، در طول حیات خود به دلیل اوضاع نامطلوب سیاسی از امنیت صنفی و حرفهای برخوردار نبوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.