انتخاب بد و انتخاب سخت
زاهد شریف پور
نقشی که امروزه فضای مجازی بر فضای انتخابات دارد برکسی پوشیده نیست و این تأثیر را به خوبی در جریان انتخابات ۷ اسفند ۹۴ دیدیم و آنگونه که پیداست، میرود تا در انتخابات شورای پنجم و ریاست جمهوری دوازدهم این تأثیر تکرار شود. این شبها با بازکردن صفحه گوشی، با یک کلیک بر روی نرمافزار تلگرام متوجه خواهید شد که خواسته _و بیشتر ناخواسته_ به گروهها و کانالهایی اضافه شدهاید که تنها هدف آن چند صباح انتخابات است و بازاری که حسابی برای جلب توجه گرم است. در یکی از همین گروهها، عکسی را مشاهده کردم که ذیل آن، ضمن معرفی چند تن از همشهریانی که به شدت در خود احساس مسئولیت کردهاند!!! و در مرحله اولیه انتخابات اقدام به ثبتنام کردهاند پیامی با این مضمون قید شده است: "شهر مردم شهری است که شورای شهر آن از ائتلاف نیروهای مدنی و مردم محور تشکیل میشود، نه از سهم خواهی احزاب سیاسی". در اینجا ذکر چند نکته را الزامی میبینم:
۱- در بحث از زمینههای اجتماعی دموکراسی وجود جامعه مدنی نیرومند شرط اساسی دوام و قوام دموکراسی است که شامل مجموعه نهادها و تشکیلات اجتماعی است بدون وابستگی به قدرت سیاسی که عضویت در آنها کاملا اختیاری بوده و چه بسا فردی که در چنین نهادهایی حضور یابد با انواع محدودیت و هزینهها روبرو میشود از جمله حضور در همین جریان انتخابات شوراهای مردمی، از حذف در ترکیب هیأتهای اجرایی گرفته تا ثبتنام اولیه و نهایتاً اگر نیز موفق به ثبتنام شود قطعاً در مراحل بعدی از امکان حضور در عرصه رقابت باز میماند و در عوض رقابت با منحصر شدن قدرت و منابع در دست عدهای خاص مانع از مشارکت و رقابت دیگر گروهها میشود و نتیجه اصلی آن ممانعت از تحقق جامعه مدنی و دموکراسی است. دموکراسیای که جامعه مدنی یکی از اضلاع مهم آن است که به نوعی وجود احزاب و گروههای سیاسی را نیز میتوان در قالب همین نهادهای مدنی دید؛ که دوستان حضور آنها و سهم خواهی آنها را تقبیح کردهاند. جالب اینجاست که این افراد رأی دادن و انتخابات را که یکی از ابزار دموکراسی است قبول دارند اما حضور احزاب را در کنار آن بر نمیتابند. اینگونه افراد نمونه بارز شخصیتهای غیر
دموکراتیک هستند. به قول "لاسول" در شخصیت دموکراتیک ویژگیهایی از جمله: اجتماعی بودن، برون گرایی، خوش بینی، اعتماد به نفس _و از همه مهمتر_ انگیزه پایین برای قدرتطلبی و سلطهجویی وجود دارد و حال آنکه در شخصیتهای غیر دموکراتیک، تسلیمپذیری در مقابل قدرت برتر، سلطهجویی بر زیردستان و عدم احساس برابری با دیگران و بدبینی و عدم اعتماد نمود بیشتری دارد و همین باعث میشود تا اینگونه افراد مشارکت دموکراتیک کمتری از خود نشان دهند.
۲- کسی که به صندوق رأی اعتقاد داشته باشد بایستی به حضور احزاب و گروهها نیز اعتقاد داشته باشد. "مردممحور" بودن شرط لازم برای کاندیداهاست، اما قطعا شرط کافی نیست. در کشورهای توسعه یافته، حزب نهادی امیدبخش است و در اکثر جوامعی که به این گزینه اعتقاد دارند ارزش حزب به اثبات رسیده است، زیرا وسیله و فرصتی برای بسیج گروههای تازه در صحنه سیاست به دست میدهد تا ضمن بیان و تشریح برنامههای خود در معرض انتخاب قرار بگیرند و در صورتی که موفق به اجرای آن و برآوردن انتظارات رأیدهندگان نشدند در دورههای بعد با عدم اقبال روبرو خواهند شد و این خود امکانی فراهم میآورد تا احزابی که با عدم اقبال مواجه شدهاند در برنامههای خود بازبینی اساسی انجام دهند و در صدد تقویت خود برآیند و این یعنی گردش قدرت و حق انتخاب و در نتیجه یک انتخاب صحیح. اما در مقابل و در نبود نظام حزبی واقعی، افراد تحت عناوین مختلف از جمله مستقل و مردمی بودن، بدون برنامههای مدون در صدد جلب نظر تودههای مردم برآمده و فردای بعد از انتخابات، هر آنچه گفتهاند به باد فراموشی سپرده خواهد شد چرا که ساز و کاری برای بازخواست این افراد در مقابل حرفهایی که زدهاند
و قولهایی که دادهاند وجود ندارد و گروههای مردمی نیز دست روی دست گذاشته تا انتخابات بعدی منتظر خواهند ماند، حال آنکه در صورت وجود احزاب میتوانند احزاب را مورد خطاب و عتاب قرار دهند و از تکرار اتفاقات ناگوار جلوگیری کنند.
۳- دو مفهوم انتخاب بد و انتخاب سخت (برگرفته از "تصمیم بد و تصمیم سخت" از دکتر مسعود نیلی مشاور اقتصادی رییسجمهور در دوازدهمین کنفرانس بینالمللی مدیریت پروژه در بیست و چهارم بهمن نود و پنج است در تبیین وضعیت اقتصاد کشور). چرا در مقابل انتخاب بد، از انتخاب خوب استفاده نشده است، بلکه به انتخاب سخت اشاره شده است؟ طی چهار دوره انتخابات شورای شهر و آزمونی که شوراها پس دادهاند باید اذعان کرد که انتخاب، یک انتخاب بد بوده است (در هر چهار دوره). این برای تمامی شوراها در سطح کشور صدق میکند. ورود افراد از هر قشر و صنفی اعم از هنرمند، ورزشکار و… تنها به واسطه اینکه رابطه و نسبتهای دوستی و خانوادگی، استاد و شاگردی، مرید و مرادی و مواردی از این قبیل منجر به کسب رأی و ورود به داخل شوراها شده است به خوبی نشان میدهد که این انتخابها به معنای واقع «بد» بودهاند و وضعیت و موقعیتی که هم اکنون در آن قرار داریم به خوبی مؤید این نکته است. (در اینجا باید گفت در دورههای مختلف شورا افراد صادق و پاکدستی حضور داشتهاند و منکر خدمات آنها نیز نخواهیم بود، اما اینها شروط لازم است و کافی نیست). در نبود نظام حزبی و یا ضعف نهادها و
جامعه مدنی باید از یک انتخاب «بد» دیگر جلوگیری کرد و دست به یک انتخاب «سخت» زد. در انتخاب سخت، هیچکدام از رابطههای بالا نباید مدنظر قرار گیرد بلکه صرفاً سابقه فرد، توانایی، تخصص، صداقت، شفافیت، جسارت و پاسخگویی بایستی مبنا قرار گیرد که برآیند آن در آینده دور و نزدیک یک انتخاب خوب نیز خواهد بود. در پایان باید اذعان کرد دورنمای یک انتخاب سخت، بعید مینماید که در آینده بیشتر بدان خواهیم پرداخت.
نقشی که امروزه فضای مجازی بر فضای انتخابات دارد برکسی پوشیده نیست و این تأثیر را به خوبی در جریان انتخابات ۷ اسفند ۹۴ دیدیم و آنگونه که پیداست، میرود تا در انتخابات شورای پنجم و ریاست جمهوری دوازدهم این تأثیر تکرار شود. این شبها با بازکردن صفحه گوشی، با یک کلیک بر روی نرمافزار تلگرام متوجه خواهید شد که خواسته _و بیشتر ناخواسته_ به گروهها و کانالهایی اضافه شدهاید که تنها هدف آن چند صباح انتخابات است و بازاری که حسابی برای جلب توجه گرم است. در یکی از همین گروهها، عکسی را مشاهده کردم که ذیل آن، ضمن معرفی چند تن از همشهریانی که به شدت در خود احساس مسئولیت کردهاند!!! و در مرحله اولیه انتخابات اقدام به ثبتنام کردهاند پیامی با این مضمون قید شده است: "شهر مردم شهری است که شورای شهر آن از ائتلاف نیروهای مدنی و مردم محور تشکیل میشود، نه از سهم خواهی احزاب سیاسی". در اینجا ذکر چند نکته را الزامی میبینم:
۱- در بحث از زمینههای اجتماعی دموکراسی وجود جامعه مدنی نیرومند شرط اساسی دوام و قوام دموکراسی است که شامل مجموعه نهادها و تشکیلات اجتماعی است بدون وابستگی به قدرت سیاسی که عضویت در آنها کاملا اختیاری بوده و چه بسا فردی که در چنین نهادهایی حضور یابد با انواع محدودیت و هزینهها روبرو میشود از جمله حضور در همین جریان انتخابات شوراهای مردمی، از حذف در ترکیب هیأتهای اجرایی گرفته تا ثبتنام اولیه و نهایتاً اگر نیز موفق به ثبتنام شود قطعاً در مراحل بعدی از امکان حضور در عرصه رقابت باز میماند و در عوض رقابت با منحصر شدن قدرت و منابع در دست عدهای خاص مانع از مشارکت و رقابت دیگر گروهها میشود و نتیجه اصلی آن ممانعت از تحقق جامعه مدنی و دموکراسی است. دموکراسیای که جامعه مدنی یکی از اضلاع مهم آن است که به نوعی وجود احزاب و گروههای سیاسی را نیز میتوان در قالب همین نهادهای مدنی دید؛ که دوستان حضور آنها و سهم خواهی آنها را تقبیح کردهاند. جالب اینجاست که این افراد رأی دادن و انتخابات را که یکی از ابزار دموکراسی است قبول دارند اما حضور احزاب را در کنار آن بر نمیتابند. اینگونه افراد نمونه بارز شخصیتهای غیر
دموکراتیک هستند. به قول "لاسول" در شخصیت دموکراتیک ویژگیهایی از جمله: اجتماعی بودن، برون گرایی، خوش بینی، اعتماد به نفس _و از همه مهمتر_ انگیزه پایین برای قدرتطلبی و سلطهجویی وجود دارد و حال آنکه در شخصیتهای غیر دموکراتیک، تسلیمپذیری در مقابل قدرت برتر، سلطهجویی بر زیردستان و عدم احساس برابری با دیگران و بدبینی و عدم اعتماد نمود بیشتری دارد و همین باعث میشود تا اینگونه افراد مشارکت دموکراتیک کمتری از خود نشان دهند.
۲- کسی که به صندوق رأی اعتقاد داشته باشد بایستی به حضور احزاب و گروهها نیز اعتقاد داشته باشد. "مردممحور" بودن شرط لازم برای کاندیداهاست، اما قطعا شرط کافی نیست. در کشورهای توسعه یافته، حزب نهادی امیدبخش است و در اکثر جوامعی که به این گزینه اعتقاد دارند ارزش حزب به اثبات رسیده است، زیرا وسیله و فرصتی برای بسیج گروههای تازه در صحنه سیاست به دست میدهد تا ضمن بیان و تشریح برنامههای خود در معرض انتخاب قرار بگیرند و در صورتی که موفق به اجرای آن و برآوردن انتظارات رأیدهندگان نشدند در دورههای بعد با عدم اقبال روبرو خواهند شد و این خود امکانی فراهم میآورد تا احزابی که با عدم اقبال مواجه شدهاند در برنامههای خود بازبینی اساسی انجام دهند و در صدد تقویت خود برآیند و این یعنی گردش قدرت و حق انتخاب و در نتیجه یک انتخاب صحیح. اما در مقابل و در نبود نظام حزبی واقعی، افراد تحت عناوین مختلف از جمله مستقل و مردمی بودن، بدون برنامههای مدون در صدد جلب نظر تودههای مردم برآمده و فردای بعد از انتخابات، هر آنچه گفتهاند به باد فراموشی سپرده خواهد شد چرا که ساز و کاری برای بازخواست این افراد در مقابل حرفهایی که زدهاند
و قولهایی که دادهاند وجود ندارد و گروههای مردمی نیز دست روی دست گذاشته تا انتخابات بعدی منتظر خواهند ماند، حال آنکه در صورت وجود احزاب میتوانند احزاب را مورد خطاب و عتاب قرار دهند و از تکرار اتفاقات ناگوار جلوگیری کنند.
۳- دو مفهوم انتخاب بد و انتخاب سخت (برگرفته از "تصمیم بد و تصمیم سخت" از دکتر مسعود نیلی مشاور اقتصادی رییسجمهور در دوازدهمین کنفرانس بینالمللی مدیریت پروژه در بیست و چهارم بهمن نود و پنج است در تبیین وضعیت اقتصاد کشور). چرا در مقابل انتخاب بد، از انتخاب خوب استفاده نشده است، بلکه به انتخاب سخت اشاره شده است؟ طی چهار دوره انتخابات شورای شهر و آزمونی که شوراها پس دادهاند باید اذعان کرد که انتخاب، یک انتخاب بد بوده است (در هر چهار دوره). این برای تمامی شوراها در سطح کشور صدق میکند. ورود افراد از هر قشر و صنفی اعم از هنرمند، ورزشکار و… تنها به واسطه اینکه رابطه و نسبتهای دوستی و خانوادگی، استاد و شاگردی، مرید و مرادی و مواردی از این قبیل منجر به کسب رأی و ورود به داخل شوراها شده است به خوبی نشان میدهد که این انتخابها به معنای واقع «بد» بودهاند و وضعیت و موقعیتی که هم اکنون در آن قرار داریم به خوبی مؤید این نکته است. (در اینجا باید گفت در دورههای مختلف شورا افراد صادق و پاکدستی حضور داشتهاند و منکر خدمات آنها نیز نخواهیم بود، اما اینها شروط لازم است و کافی نیست). در نبود نظام حزبی و یا ضعف نهادها و
جامعه مدنی باید از یک انتخاب «بد» دیگر جلوگیری کرد و دست به یک انتخاب «سخت» زد. در انتخاب سخت، هیچکدام از رابطههای بالا نباید مدنظر قرار گیرد بلکه صرفاً سابقه فرد، توانایی، تخصص، صداقت، شفافیت، جسارت و پاسخگویی بایستی مبنا قرار گیرد که برآیند آن در آینده دور و نزدیک یک انتخاب خوب نیز خواهد بود. در پایان باید اذعان کرد دورنمای یک انتخاب سخت، بعید مینماید که در آینده بیشتر بدان خواهیم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.