آرمانشهر از نگاه فیلسوفان چین باستان (قسمت دوم)
بابک صحرانورد
در تاریخ فلسفه باستان زمان خداحافظی کنفوسیوس از مرشد تائو را چنین توصیف میکند: لائوزه درسی از فروتنی و زندگی ساده به کنفوسیوس داد: « مردانی که تو از آنها میگویی همه مردهاند و استخوانهایشان خاک شده، از آنها تنها سخنی به جا مانده است. بزرگمرد آن گاه کامیار شود که بختیار باشد، اما اگر زمانه به مرادش نباشد پیش می رود اما گویی بندی بر پاهای اوست.»٤
به هر حال چه این اندرز حقیقت داشته باشد و چه از منظر یک ذهن خیالی سرچشمه گرفته باشد، اینان سخنانی هستند زیبا از کسی که طریقه تائو « دائو»، یا طریقت و راه را بنیان گذاشته است و به شکلی در نظریه جامعه آرمانی کنفوسیوس بی تاثیر نبوده است.
شاید بارزترین وجه غالب در شخصیت و تفکر کنفوسیوس را همان کنفوسیوس دولتمرد خواند که این استاد یگانه تقریباً تمامی عمر خود را بر سر این تفکر صرف کرده است . کنفوسیوس در زمانه ای میزیست که از قدرت مرکزی جو کم میشد و دولتهای کوچکتر دستنشانده، هر کدام شاهنشاهی را از آن خود میدانست. تاریخدانان این دوره پر آشوب را دوره بهار و پاییز نام گذاری کرده اند و دوره پس از آن را، دوره دولتها جنگنده توصیف کردهاند که در واقع زمان زوال قدرت مرکزی و نابودی سراسری تمام ساختار قانونی و اجتماعی کشور بود و کنفوسیوس فیلسوف که هواخواه نظم و شکوه گذشتگان بود و رویای چنان پادشاهی را در سر میپروراند و حتی آنرا در کلاسهای درس خود به شاگردانش تعلیم میداد، سعی در به تصویر کشیدن جامعه آرمانی خود بر مبنای تفکر انسان مدارانهاش بود.
در حقیقت والاترین آرمان کنفوسیوس حکومت جهانی بود که آن را « هماهنگی بزرگ» می خواند. او بیش از هر چیز خواستار یک جامعه بی کشمکش و ستیز بود. از این رو برتری او به سوی آنگونه قوانین و قواعد حکومت است که در پی تعادل اجتماعی و محیط عدل و انصاف اند. تحلیل خود از جامعه را از این جا آغاز میکند که بنای جامعه بر پنج رابطه بالادستی-زیردستی نهاده شده که هر یک از آنها تعهداتی میآفریند. آن رابطهها چنیناند: شاه با رعیت هایش، پدر با پسرش، شوهر با زنش، بزرگتر با کوچکتر و دوستان با یکدیگر.
در واقع هر یک از این پنج رابطه را اخلاقی باید که گوهر آن حرمت دیگری ست.برای کار بست این اخلاق سه صفت باید داشت و پنج فضیلت: آن سه صفت سنجیدگی، دلسوزی و دلیری هستند و پنج فضیلت نیز قدر خود شناسی، گشاده نظری، پیمان شناسی، غیرت و نیکوکاری اند. اگرچه اینها هیچ کدام انقلابی نیست ولی می توان این طور پنداشت که در دوران هرج و مرج و جنگهای شاهزاده نشینهای همستیز، خواندن مردم به نظم و آرامش خریدار داشته و پیشرفت کنفوسیوسی آهسته و گام به گام بوده است، شاید به این دلیل که در زندگی کنفوسیوس قدرت سیاسی نیرومندی نبوده که دکترین او را از آن خود کند.کنفو سیوس در ترتیب دادن پیشهیی این جهانی برای خود از امیر جو الهام گرفت. یعنی کنفوسیوس برای اینکه بتواند به آرمان والای خود که همان حکومت جهانی بود جامه عمل بپوشاند اول می بایست که منتظر برخاستن شهریاری روشن باشد و او را همانگونه خدمت کند که امیر ارجمند جو به دربار جو کرده بود. درواقع اگر این رویا به واقعیت هم نمیپیوست باز کنفوسیوس به جستجوی شهریاری بر میآمد که به او شغلی دهد و او نیز به راهنماییش اعتماد کند. به هر حال کنفوسیوس یک متفکر آرمان گرای صرف نبود. او نه تنها
تصویری واقعی از قسمی از جامعه انسانی به دست داد تا برای وصل به آن بکوشد، بلکه یک برنامه واقعبینانه هم برای زندگی خود نیز پی ریخت. تزی کونگ از استاد پرسید: « راه راست» در اداره حکومت کدام است؟ استاد گفت: نخست فراهم آوردن وسایل کافی برای خوراک و پوشاک ملت، دوم فراهم ساختن وسایل امن و آسایش در کشور و دفاع آن در برابر حمله های دشمنان خارجی و سوم کوشیدن برای اطمینان مردم نسبت به حکومت.٥
سپس شاگرد استاد را پرسید که از این سه کدام یک را بر دو تای دیگر ارجحتر می داند و استاد جواب داد مردم را، چرا که بدون آن حکومتی در کار نخواهد بود. کنفوسیوس معتقد بود که: «امیر نگران نداشتن ثروت نیست، بلکه نگران توزیع عادلانه آن است . نگران فقر نیست، نگران ناامنی است. ثروت که عادلانه توزیع شود فقری در کار نخواهد بود؛ هماهنگی که باشد شکایتی از فقر نخواهد بود و رضایت که باشد شورشی به پا نخواهد شد.»٦
ادامه دارد
پانوشتها:
٤- تاریخ فلسفه چین: چو جای و وینبرگ چای، ترجمه ع. پاشایی، تهران: نشر نگاه معاصر، چاپ اول ١٣٨٦ ص ٤١
٥-کنفوسیوس: مکالمات، ترجمه حسین کاظم زاده ایرانشهر، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول١٣٧٦ ص١٣٩
٦-تاریخ فلسفه چین: چو جای و وینبرگ چای، ترجمه ع. پاشایی، تهران: نشر نگاه معاصر، چاپ اول ١٣٨٦ص٤٧
در تاریخ فلسفه باستان زمان خداحافظی کنفوسیوس از مرشد تائو را چنین توصیف میکند: لائوزه درسی از فروتنی و زندگی ساده به کنفوسیوس داد: « مردانی که تو از آنها میگویی همه مردهاند و استخوانهایشان خاک شده، از آنها تنها سخنی به جا مانده است. بزرگمرد آن گاه کامیار شود که بختیار باشد، اما اگر زمانه به مرادش نباشد پیش می رود اما گویی بندی بر پاهای اوست.»٤
به هر حال چه این اندرز حقیقت داشته باشد و چه از منظر یک ذهن خیالی سرچشمه گرفته باشد، اینان سخنانی هستند زیبا از کسی که طریقه تائو « دائو»، یا طریقت و راه را بنیان گذاشته است و به شکلی در نظریه جامعه آرمانی کنفوسیوس بی تاثیر نبوده است.
شاید بارزترین وجه غالب در شخصیت و تفکر کنفوسیوس را همان کنفوسیوس دولتمرد خواند که این استاد یگانه تقریباً تمامی عمر خود را بر سر این تفکر صرف کرده است . کنفوسیوس در زمانه ای میزیست که از قدرت مرکزی جو کم میشد و دولتهای کوچکتر دستنشانده، هر کدام شاهنشاهی را از آن خود میدانست. تاریخدانان این دوره پر آشوب را دوره بهار و پاییز نام گذاری کرده اند و دوره پس از آن را، دوره دولتها جنگنده توصیف کردهاند که در واقع زمان زوال قدرت مرکزی و نابودی سراسری تمام ساختار قانونی و اجتماعی کشور بود و کنفوسیوس فیلسوف که هواخواه نظم و شکوه گذشتگان بود و رویای چنان پادشاهی را در سر میپروراند و حتی آنرا در کلاسهای درس خود به شاگردانش تعلیم میداد، سعی در به تصویر کشیدن جامعه آرمانی خود بر مبنای تفکر انسان مدارانهاش بود.
در حقیقت والاترین آرمان کنفوسیوس حکومت جهانی بود که آن را « هماهنگی بزرگ» می خواند. او بیش از هر چیز خواستار یک جامعه بی کشمکش و ستیز بود. از این رو برتری او به سوی آنگونه قوانین و قواعد حکومت است که در پی تعادل اجتماعی و محیط عدل و انصاف اند. تحلیل خود از جامعه را از این جا آغاز میکند که بنای جامعه بر پنج رابطه بالادستی-زیردستی نهاده شده که هر یک از آنها تعهداتی میآفریند. آن رابطهها چنیناند: شاه با رعیت هایش، پدر با پسرش، شوهر با زنش، بزرگتر با کوچکتر و دوستان با یکدیگر.
در واقع هر یک از این پنج رابطه را اخلاقی باید که گوهر آن حرمت دیگری ست.برای کار بست این اخلاق سه صفت باید داشت و پنج فضیلت: آن سه صفت سنجیدگی، دلسوزی و دلیری هستند و پنج فضیلت نیز قدر خود شناسی، گشاده نظری، پیمان شناسی، غیرت و نیکوکاری اند. اگرچه اینها هیچ کدام انقلابی نیست ولی می توان این طور پنداشت که در دوران هرج و مرج و جنگهای شاهزاده نشینهای همستیز، خواندن مردم به نظم و آرامش خریدار داشته و پیشرفت کنفوسیوسی آهسته و گام به گام بوده است، شاید به این دلیل که در زندگی کنفوسیوس قدرت سیاسی نیرومندی نبوده که دکترین او را از آن خود کند.کنفو سیوس در ترتیب دادن پیشهیی این جهانی برای خود از امیر جو الهام گرفت. یعنی کنفوسیوس برای اینکه بتواند به آرمان والای خود که همان حکومت جهانی بود جامه عمل بپوشاند اول می بایست که منتظر برخاستن شهریاری روشن باشد و او را همانگونه خدمت کند که امیر ارجمند جو به دربار جو کرده بود. درواقع اگر این رویا به واقعیت هم نمیپیوست باز کنفوسیوس به جستجوی شهریاری بر میآمد که به او شغلی دهد و او نیز به راهنماییش اعتماد کند. به هر حال کنفوسیوس یک متفکر آرمان گرای صرف نبود. او نه تنها
تصویری واقعی از قسمی از جامعه انسانی به دست داد تا برای وصل به آن بکوشد، بلکه یک برنامه واقعبینانه هم برای زندگی خود نیز پی ریخت. تزی کونگ از استاد پرسید: « راه راست» در اداره حکومت کدام است؟ استاد گفت: نخست فراهم آوردن وسایل کافی برای خوراک و پوشاک ملت، دوم فراهم ساختن وسایل امن و آسایش در کشور و دفاع آن در برابر حمله های دشمنان خارجی و سوم کوشیدن برای اطمینان مردم نسبت به حکومت.٥
سپس شاگرد استاد را پرسید که از این سه کدام یک را بر دو تای دیگر ارجحتر می داند و استاد جواب داد مردم را، چرا که بدون آن حکومتی در کار نخواهد بود. کنفوسیوس معتقد بود که: «امیر نگران نداشتن ثروت نیست، بلکه نگران توزیع عادلانه آن است . نگران فقر نیست، نگران ناامنی است. ثروت که عادلانه توزیع شود فقری در کار نخواهد بود؛ هماهنگی که باشد شکایتی از فقر نخواهد بود و رضایت که باشد شورشی به پا نخواهد شد.»٦
ادامه دارد
پانوشتها:
٤- تاریخ فلسفه چین: چو جای و وینبرگ چای، ترجمه ع. پاشایی، تهران: نشر نگاه معاصر، چاپ اول ١٣٨٦ ص ٤١
٥-کنفوسیوس: مکالمات، ترجمه حسین کاظم زاده ایرانشهر، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول١٣٧٦ ص١٣٩
٦-تاریخ فلسفه چین: چو جای و وینبرگ چای، ترجمه ع. پاشایی، تهران: نشر نگاه معاصر، چاپ اول ١٣٨٦ص٤٧
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.