|

زنان و فضاهای شهری

علي احمدي.دکترای جغرافیای شهری

حضور زنان در عرصه‌های شهری می‌تواند دو جنبه داشته باشد: جنبه اول به عنوان گروه‌های استفاده کننده از فضای شهری که مورد بحث است و جنبه دوم به عنوان مشارکت در مدیریت شهری. در دوران جدید برخلاف سابق در کشورهایی همچون ایران و خصوصا در شهرهای کوچک آن نیز حضور زنان در عرصه عمومی بیشتر شده است. اما اگر بخواهیم حضور زنان را در عرصه فضاهای عمومی شهری با مردان مقایسه کنیم هنوز نابرابری بسیاری در این زمینه وجود دارد که بایستی برای حل این معضل کاری کرد. یکی از مهمترین دلایل آن مردانه بودن فضاهای شهری به دلیل برنامه‌ریزی‌های شهری مردانه می‌باشد. در واقع بیشتر فضاهای شهری معاصر با شخصیتی مردانه شکل گرفته‌اند و فارغ از توجه به نیازهای زنان و تفاوت این قشر با مردان، طرح‌ریزی شده و طراحی و برنامه‌ریزی‌های شهری را به امری مردانه و دارای فرم و شکلی مردانه تبدیل کرده است که نمی تواند نیازهای زنان را برآورده سازد و باعث دوری گزیدن این بخش از جامعه از فضاهای شهری و حضور و فعالیت مستمر در آن شده که همین امر نیز بر میزان سرزندگی فضاهای شهری تأثیری منفی خواهد گذاشت. به دلیل اینکه همیشه فضای شهری بیشترین ارتباط را با مردم و محیط زندگی برقرار می‌کند و در نتیجه نقش به‌سزایی در هویت بخشی و احساس آرامش به شهروندان را دارد. زیبایی، آراستگی، پاکیزگی و انسجام، بخشی از ویژگی‌ها و معیارهای مهم ارزیابی یک شهر آرامش بخش است. همچنین شهر باید بتواند فضایی برای تفریح، قدم زدن، خرید کردن و ارتباطات اجتماعی باشد تا به آن تعاریف ایده‌آل و استاندارد از یک شهر برسد.از همین رو لازم است تا با طراحی مناسب فضاهای شهری، باعث افزایش هرچه بیشتر امنیت و آرامش فضای شهری شده و زمینه حضور بیشتر اقشار مختلف و خصوصاً زنان را در عرصه عمومی فراهم کرد، که همین امر باعث می شود میزان بهره‌مندی زنان نیز از فضاهای شهری افزایش یابد. در حالی که جامعه ما روزبه روز و بیش از گذشته "شهری" می شود، باید به نیازهای ملموس و محسوس یکایک شهروندان نیز با تاکیدی علمی بر جمعیت، سن و طبقه توجه کرد. نگاهی به معماری شهرها نشانگر آن است که در طراحی ساختمان‌ها و المان‌های شهری، کمتر توجهی به زندگی روزمره و همیشگی خانواده‌ها شده و حتی نیازهای یک زن خانه‌دار در طراحی و ساخت آنها کمتر رعایت شده است. ساخت وساز و برنامه‌ریزی‌های شهری نه تنها می تواند شرایط نابرابری‌های اقتصادی را مهیا کند، بلکه اقشار مختلف جامعه را نیز در استفاده از فضاهای عمومی تحت تاثیر قرار می‌دهد، به طوری که گاهی به خاطر نبود توجه کافی به سالمندان، معلولان، کودکان و زنان از زندگی سالم و صحیح شهری محروم می‌مانند.

به دلیل ویژگی‌های مردانه فضای شهری، بی توجهی به خواست گروه‌های دیگر جامعه مانند زنان، نوعی بی عدالتی جنسیتی در عرصه فضاهای شهری به وجود می آید که همین امر مانع از تحقق آرمانهای عدالت فضایی و اجتماعی در عرصه شهری می شود. در نهایت نیز چنین شهرهایی که نتوانند نیازهای گروههای مختلف استفاده‌کنندگان را برآورده سازند
نمی‌توانند فضایی زنده و پویا داشته باشند. مهمتر اینکه چنین شهری صرفاً به مکان سکونت و کار تبدیل شده و نیازهای تفریحی مردم در این گونه شهرها فراموش خواهد شد. در حال حاضر در اکثر شهرهای ایران -خصوصا شهرستان‌هایی که از لحاظ راه و تردد، ارسال لوازم و امکانات بالا به آن به سختی قابل اجراست و اینگونه علنا بهینه‌سازی معابر و امکان عمومی آن به تأخیر و تعویق افتاده است به دلیل مناسب نبودن فضاهای شهری، عدم تقسیم درست فضاها و اماکن عمومی در بخش‌های شهری و از همه مهم‌تر وجود فضاهای خلوت و مرده و نه چندان زیبا و تا حدی هم زشت و کریه‌المنظر، حضور اکثریت مردم و از جمله زنان جامعه را در فضاهای شهری کمرنگ ساخته‌است. این عدم حضور بیش از نیمی از جامعه در اماکن عمومی، در واقع نشانگر ضعف فضای شهری از نظر تأمین زیرساختها و نیازهای شهروندان و حتی پایین بودن کیفیت زندگی در شهرها است.

حضور زنان در عرصه‌های شهری می‌تواند دو جنبه داشته باشد: جنبه اول به عنوان گروه‌های استفاده کننده از فضای شهری که مورد بحث است و جنبه دوم به عنوان مشارکت در مدیریت شهری. در دوران جدید برخلاف سابق در کشورهایی همچون ایران و خصوصا در شهرهای کوچک آن نیز حضور زنان در عرصه عمومی بیشتر شده است. اما اگر بخواهیم حضور زنان را در عرصه فضاهای عمومی شهری با مردان مقایسه کنیم هنوز نابرابری بسیاری در این زمینه وجود دارد که بایستی برای حل این معضل کاری کرد. یکی از مهمترین دلایل آن مردانه بودن فضاهای شهری به دلیل برنامه‌ریزی‌های شهری مردانه می‌باشد. در واقع بیشتر فضاهای شهری معاصر با شخصیتی مردانه شکل گرفته‌اند و فارغ از توجه به نیازهای زنان و تفاوت این قشر با مردان، طرح‌ریزی شده و طراحی و برنامه‌ریزی‌های شهری را به امری مردانه و دارای فرم و شکلی مردانه تبدیل کرده است که نمی تواند نیازهای زنان را برآورده سازد و باعث دوری گزیدن این بخش از جامعه از فضاهای شهری و حضور و فعالیت مستمر در آن شده که همین امر نیز بر میزان سرزندگی فضاهای شهری تأثیری منفی خواهد گذاشت. به دلیل اینکه همیشه فضای شهری بیشترین ارتباط را با مردم و محیط زندگی برقرار می‌کند و در نتیجه نقش به‌سزایی در هویت بخشی و احساس آرامش به شهروندان را دارد. زیبایی، آراستگی، پاکیزگی و انسجام، بخشی از ویژگی‌ها و معیارهای مهم ارزیابی یک شهر آرامش بخش است. همچنین شهر باید بتواند فضایی برای تفریح، قدم زدن، خرید کردن و ارتباطات اجتماعی باشد تا به آن تعاریف ایده‌آل و استاندارد از یک شهر برسد.از همین رو لازم است تا با طراحی مناسب فضاهای شهری، باعث افزایش هرچه بیشتر امنیت و آرامش فضای شهری شده و زمینه حضور بیشتر اقشار مختلف و خصوصاً زنان را در عرصه عمومی فراهم کرد، که همین امر باعث می شود میزان بهره‌مندی زنان نیز از فضاهای شهری افزایش یابد. در حالی که جامعه ما روزبه روز و بیش از گذشته "شهری" می شود، باید به نیازهای ملموس و محسوس یکایک شهروندان نیز با تاکیدی علمی بر جمعیت، سن و طبقه توجه کرد. نگاهی به معماری شهرها نشانگر آن است که در طراحی ساختمان‌ها و المان‌های شهری، کمتر توجهی به زندگی روزمره و همیشگی خانواده‌ها شده و حتی نیازهای یک زن خانه‌دار در طراحی و ساخت آنها کمتر رعایت شده است. ساخت وساز و برنامه‌ریزی‌های شهری نه تنها می تواند شرایط نابرابری‌های اقتصادی را مهیا کند، بلکه اقشار مختلف جامعه را نیز در استفاده از فضاهای عمومی تحت تاثیر قرار می‌دهد، به طوری که گاهی به خاطر نبود توجه کافی به سالمندان، معلولان، کودکان و زنان از زندگی سالم و صحیح شهری محروم می‌مانند.

به دلیل ویژگی‌های مردانه فضای شهری، بی توجهی به خواست گروه‌های دیگر جامعه مانند زنان، نوعی بی عدالتی جنسیتی در عرصه فضاهای شهری به وجود می آید که همین امر مانع از تحقق آرمانهای عدالت فضایی و اجتماعی در عرصه شهری می شود. در نهایت نیز چنین شهرهایی که نتوانند نیازهای گروههای مختلف استفاده‌کنندگان را برآورده سازند
نمی‌توانند فضایی زنده و پویا داشته باشند. مهمتر اینکه چنین شهری صرفاً به مکان سکونت و کار تبدیل شده و نیازهای تفریحی مردم در این گونه شهرها فراموش خواهد شد. در حال حاضر در اکثر شهرهای ایران -خصوصا شهرستان‌هایی که از لحاظ راه و تردد، ارسال لوازم و امکانات بالا به آن به سختی قابل اجراست و اینگونه علنا بهینه‌سازی معابر و امکان عمومی آن به تأخیر و تعویق افتاده است به دلیل مناسب نبودن فضاهای شهری، عدم تقسیم درست فضاها و اماکن عمومی در بخش‌های شهری و از همه مهم‌تر وجود فضاهای خلوت و مرده و نه چندان زیبا و تا حدی هم زشت و کریه‌المنظر، حضور اکثریت مردم و از جمله زنان جامعه را در فضاهای شهری کمرنگ ساخته‌است. این عدم حضور بیش از نیمی از جامعه در اماکن عمومی، در واقع نشانگر ضعف فضای شهری از نظر تأمین زیرساختها و نیازهای شهروندان و حتی پایین بودن کیفیت زندگی در شهرها است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.