|

تغییرنابه‌جای نامگذاری‌های کُردی، یک تخریب فرهنگی و تیشه به ریشه‌ی اصالت يك قوم است

سید بهاء‌الدین حسینی


مقدّمه
علم اسماء و شناخت نام حقیقی هر اصلی و هر شیء موهبتی بود که خدا به حضرت آدم(ع) آموخت. دانستن اسم حقیقی هر شیء چنان علم بزرگی بود که تمام ملائکه در حضور حضرت آدم زانوی تلمّذ بر زمین نهاده او را معلم خویش کردند:
(سوره‌ی بقره آیه‌ی 31)
تسميه در لغت به معني نام نهادن، نام دادن، ناميدن، نامگذاري است. (معين، 1371، 1/2082)
علم وجه تسميه عنواني عام، اشتقاق، ريشه‌شناسي، فقه اللغة و به تعبيرلاتين Etymology و یا به عبارت کاملاً ساده «دلیل نامگذاری» است. این عنوان خاص زير مجموعه‌ي علم وجه تسميه به شمار مي-رود. وجه تسمیه پاي خود را از اَعلام جغرافيايي فراتر گذاشته و تمامي جنبه‌هاي زندگي بشري را همچون: اسامي اشخاص، حيوانات، نباتات، اشياء، اعتقادات، مكان‌ها زمان‌ها و در کلّ تمامی محسوسات و معقولات در برگرفته است. وجه تسمیه از ديدگاه كلّي به دو دسته‌ي علمي و غيرعلمي (عامیانه) تقسيم مي‌گردد. (تاریخ ادبیات توكّلي مقدّم، 1375 ، 3). ملّت‌ها بنا به دلایلی خاص نام‌هایی که دارای وجوه تسمیه‌ی مخصوص به هر مکان باشد را برمی‌گزینند. این نام‌ها در طول اعصار و قرون دچار تطوّر زبانی شده و تغییراتی در شیوه‌ی تلفظ آن‌ها پدید می‌آید. امّا یادمان اصلی نام‌گذاری همان است که در زمان نام‌گذاری بوده است. گاه در طول تاریخ دلایل سیاسی یا تهاجمات فرهنگ‌های غالب بر فرهنگ‌های مغلوب عامل ویرانگری است بر تغییرو نابودی نام‌های اصلی. گاهی هم هیچ‌کدام از عوامل مهم نیست که تیشه به ریشه‌ی اصالت این نام‌گذاری‌ها می‌زند؛ بلکه کج سلیقگی و کج‌اندیشی فرد یا افرادی است که بی‌هیچ دلیل دست به این تخریب فرهنگی می‌زنند.گاهی افرادی از یک زبان و فرهنگ دیگر وارد منطقه‌ای غیر از منطقه‌ مادریشان شده و کاردار و مسئول و مدیر فرهنگی و سیاسی آن منطقه می‌شوند. صرفاً به خاطر این تلفّظ اسامی را به شکل زبان مادری خود درآورند، بدون توجّه به ریشه‌های اصالتِ این نام‌ها، به راحتی دست به تغییرات بی‌ریشه و بی‌معنی می-زنند. که این کار نواخت ضربات مهلک تبرِ تهاجم و شبیخون فرهنگی بر تنه‌ی ریشه‌دار اصالت‌های آن منطقه است.
تاریخچه‌ی تغییر نام‌‌ها در کردستان
در زمان طاغوت این اتفاق غير‌فرهنگی با حرکتی بسیار نرم و غیر محسوس بر اکثر نام‌های زیبای شهر‌ها، روستاها، محلّات و ... فرود آمد. حتّی این نام‌ها را بر چهره‌ی تاریخ، سجل‌ها و شناسنامه‌ها، کُتب درسی، تابلوهای جاده‌ای و معابر شهری و روستایی در نهایت بی‌انصافی چسباندند.این کار البته در دهه‌های اوّل، دوّم و سوّم بعد از انقلاب برای مردم فرهنگی و نجیب این استان جبران نشد و اصالت نام‌ها برنگشته است. امید است امسال که به فرموده‌ی رهبر معظّم انقلاب «سال اقتصاد و فرهنگ با عزم ملّی و مدیریت جهادی» مسمّا گشته است، این امر محقّق شده و با کاری کارشناسی شده و دقیق تمامی نام‌های بی‌ریشه‌ امروز به واژگان زیبا و پر خاطره و بامسمّای گذشته برگشته و در تمامی اسناد و سجل‌ها و تابلوهای معابر این تغییر اعمال گردد.در این مقاله نگاهی اجمالی و کلّی به برخی از نامگذاری‌های قدیمی و اصیل شهرها و روستا‌های استان کردستان و نیز تغییرات آن‌ها در چند دهه‌ اخیر می‌افکنیم. در این گذر چشمزدی به نام‌های قدیم و جدید برخی از میادین، محلّات، شوارع و معابر شهر سنندج نیز داریم. و نیز به آسیب‌شناسی نام‌های مجعول و غیر قانونی نیز نظری می‌افکنیم.
سنه، سنه دژ یا )سنندج(
مردم این شهر آن را «سنه» یا «کورسان» (کوردستان) می‌خوانند. امّا در مکتوبات فارسی باید آن را به صورت «سنندج» نوشت. درباره وجه تسمیه‌ی سنه تا کنون نظریات مختلفی داده شده است. علی اکبر وقایع نگار می نویسد: «این سنندج در اصل قریه‌ای بوده است از قراء کردستان و به «سینه» مشهور بوده، به مرور ایّام و دُهور به «سنه» تبدیل شده است و چون قلعه‌ای در این شهر بنا شده است، مسمّا به « سنه دژ» گشته؛ امّا به دلیل تعریبی که فارس زبانان بر آن انجام دادند آن را «سنندج» خوانده‌اند.»در مطالعات جامع توسعه اجتماعی ، اقتصادی استان کردستان در بخش پیشینه و سوابق تاریخی شهرها درباره سنندج آمده است: «سنه یا سنه دژ از شهر‌های کهن و مقدّس است. سنه در زبان اوستایی قدیم به معنی «شاهین» و «سنه دزیت»، «سنه دژ» به معنی «شاهین دژ» است.»در مطالعات طرح ساختارکالبدی - فضایی بافت قدیم سنندج آمده است: «سلیمان خان اردلان والی کردستان در زمان شاه صفی هسته اوّلیه سنندج را به صورت قلعه‌ای بر فراز تپه‌ای طبیعی به ارتفاع 20 متر که بر اطراف احاطه داشت و در کنار «روستای سینه» بنا نهاد. با توجّه به این که روستای سینه در پایین دست این تپه موجود بوده به همین مناسبت آن را « سینه دژ» نامیده‌اند.»چنانچه معلوم است، در همه این نظریات به پیروی از وقایع نگار ،جزء دوّم این واژه را «دژ» دانسته‌اند که در زبان فارسی به معنای «قلعه» است و در توضیح تغییر شکل پان به «دج» ‏dag‏ نوشته‌اند که کلمه معرب شده است.» پس از انهدام قلعه حسن آباد، در سال ۱۰۴۶ هجری قمری در زمان حکومت شاه صفی، «سلیمان‌خان اردلان‌» پسر «تیمورخان اردلان» از بستگان مورد اعتماد شاه صفی به کردستان آمد، مرکز ایالت کردستان را از حسن آباد به سنندج انتقال داد و شهر سنندج را در محل روستای سینه پی نهاد و دژ حکومتی را بر بالای تپه‌ای به بلندای ۲۰ متر در کنار روستای سینه که امروزه به «بان باشگاه» معروف است، ساخت و در بیرون و پیرامون دژ، خانه، گرما به و بازار و مسجدی ساخت و یک رشته کاریز نیز در دشت «سرنوی» پی نهاد و آب آن را به شهر و کنار قلعه آورد. دژی را که «سلیمان خان» بنا نهاد «سنه دژ» نامید؛ که بر اثر بلای تعریب به «سنه دج» و سپس بر اثر گذشت زمان به «سنندج» دگرگون شد. هیچ‌یك از دانشمندان جغرافیا و تاریخ در گذشته شهر سنه را به اسم «سنندج» در آثار خود ذكر نكرده‌اند. در برخی از آثار قَدما می‌خوانیم سنه دژ در سال‌های 488 قبل از میلاد مسیح موجودیت و رسمیت داشته است و در آن سال‌ها آرتوباران پسر داریوش هخامنشی استاندار آذربایجان، طغیان كرده و چون شكست خورد به سنه دژ در كردستان گریخت و در قلعه آن مكان رفته و تحصن كرد سین دژ در زبان پهلوی هخامنشی یكی از اسامی آفتاب بود آریان مورخ معروف راجع به سین دژ می‌گوید قلعه‌ای بود واقع در یك دشت محاط از كوه و ایرانیان عقیده داشتند كه آن قلعه را (دا-آه-وه) ساخته است دا آه وه كلمه‌ای است كه در زبان فارسی امروزی به دیو تبدیل شده است و این بدان معنی بود كه معتقد بودن دیواره‌های قلعه چنان محكمند كه انگار آنرا بشر نساخته است. البته آریان به این روایت خرافی اعتقاد نداشته و اعلام كرده است كه سین دژ بدست «اشتو ویگو» پادشاه معروف قوم ماد ساخته شده است كه در ساخت آن از اسیران آشوری استفاده كرده است.
سینه دژ را سینه كوه و سانان دژ یعنی قله امیران و قلعه عقاب نیز معنی كرده‌اند بیشتر مورخان نام سنندج را سینه دژ می‌دانند كه نشان از حصاری محكم بر قلعه‌ای كه در محل سنه دارد همچنین احتمال دارد كه سنندج از تركیب سنان دچ به وجود آمده باشد كه به معنای دژ سخت چون سنان یا سندان آهنگری است و یا به تعبیر دیگر،سانا دژ یعنی دژ سلاطین دلایل تاریخی روشن می‌سازد كه هر زمان حكومت مركزی تضعیف شده است با شجاعت و دلاوری بیش از حدی به حفظ حدود و ثغور خود پرداخته و هیچگاه ننگ اسارت را نپذیرفته‌اند.در گذشته به جای شهر فعلی شهری بنام «سیر» وجود داشت كه این كلمه در فارسی به معنای «سی سر» استمجاور سی سر، محلی بود به نام صد خانیه (صد خانه) كه احتمالاً به مرور زمان این نام به «سنه» تغییر یافته است.به هر صورت و هر شکل که باشد، نام «سنه دژ» یا بر سبیل اختصار ملفوظ مردم کُرد «سنه» (با سکون سین و هاء بدل فتحه، یعنی «سنَ») نام اصلی این این شهر است و سنندج نامی است که برازنده‌ی اصالت اصیل این شهر شهیر نیست.
تغییر نامعقول نام روستاهای کردستان
اکثر قریب به اتفاق نام روستاهای کردستان کُردی و دارای وجه تسمیه‌های پر اصالتی هستند. که در زمان طاغوت اغلب مجعول شده و به کلمات دیگری تغییر یافتند.
•‌ترجمه‌ی تحت الفظی اسامی کهن روستا از کردی به فارسی: «کوچی چه‌رموو به سنگ سفید - کیله چه‌رموو به کیله سفید - باقلاوا به باقر آباد - کوچکه ره‌ش به سنگ سیاه - سه‌ولاوا به سرو آباد سووره توو به سرخه توت و ... »
•‌تبدیل کلمه‌ی «ئاوا» کردی به «آباد» فارسی در بسیاری از نام روستاهای کردستان: «تازاوا به تازه آباد - میراوا به میر آباد - حسه‌یناوا به حسین آباد و ...»
•‌تبدیل نامتعارف و بی‌معنی بسیاری از نام‌های پراصالت و کهن کُردی به کلماتی نامفهوم و گاهی مضحک: «مه‌ره‌بزان به عنبر بزان - زکدراو به شکم پاره - سوره‌زه به سرخه دزج - بازی ره‌وا به بازی رباب - تروه‌ریز به توبره ریزه - که‌یله‌لان به کیله گلان - میراو به محراب کوسومه‌ر به کوسه عنبر خاکیوه به خاکی بیگ و ...»جالب است که هیچ نام روستایی که به زبان ترکی نام گذاری شده هیچ تغییری نکرده و در شناسنامه‌ها و تابلوها واژه‌ی اصیل ترکی آن نگارش شده است. مانند:
«ینکی ارخ - باشماخ - هنی بلاق - آقبلاق - قباغلو - ینگی کند - جقلو - گادمه گتر - باشلاخ - قوچاق و ...
جالب‌تر این که «کانی چه‌رموو»ی کردی و «آقبلاق» ترکی هردو به معنای چشمه سفیدند؛ عجیب است نام کانی چه‌رموو به چشمه سفید تغییر یافته امّا آقبلاق هیچ تغییری نکرده است.
در این جا دو سؤال مهم مطرح است:
1.‌آیا از این امر نمی‌توان نتیجه گرفت، آن فردي که به این امر ضد فرهنگی دست زده است تعمداً قصد نابودی بخشی از هویت اصیل کردها را داشته است؟
2.‌آیا بعد از گذشت بیش از سه دهه از انقلاب اسلامی و زدودن تمام رزایل حکومت طاغوت وقت آن نرسیده است این اسامی مجعول و بی‌هویت از رخسار فرهنگی استان فرهنگی پاک شود؟اگر همسایگان عزیز لفظ یک نام اصیل را نمی‌توانند دقیق تلفظ کنند و یا آواهای موجود در آن کلمه در دستگاه تکلم ایشان وجود ندارد، دلیل بر زشتی یا بی‌کلاس بودن آن نام‌ها نیست. این عزیزان می‌توانند به هر صورت که در دستگاه تکلم‌شان می‌گنجد لفظ آن را ادا کنند؛ اما ناعدالتی است که لفظ سهل اللسان خویش را به صاحب خانه تحمیل کنند و نام‌ها را حتّی در شناسنامه و برگه‌های هویّتی ایشان تغییر دهند.
فرهنگ کردستان از دیدگاه رهبری
مقام معظم رهبری(حفظه الله) در سفر مبارکشان به کردستان زبان کردی را یک فرصت برای ایران خواندند و صیانت و حفاظت آن را مؤکداً دستور دادند. خدمت به این زبان را مستقیماً خدمت به زبان فارسی دانستند.
چند جمله‌ی دیگر از معظمٌ له:
كردستان سرزمين فداکاري‌هاى بزرگ است؛ سرزمين هنر و فرهنگ است؛ سرزمين صفا و وفادارى است؛ سرزمين مردمِ وفادارى است كه در حساس‌ترين سال‌هاى عمر اين نظام و اين كشور با مردانگى خود و با رشادت خود، توطئه‏هاى بزرگى را خنثى كردند.
كردستان در تاريخ انقلاب اسلامى، نشان افتخارى را با خود حمل مي‌كند كه در كمتر استانى نظير آن را مي‌شود ديد.و شما مردم كردستان سهم خود را در اين مجاهدت عمومى و بزرگ به خوبى انجام داديد. اين از جمله‏ چيزهائى است كه به ياد تاريخ ايران عزيز خواهد ماند.استان كردستان يك استان فرهنگى است. شما به روحيه‏ى مهربان و باصفاى مردم اين استان نگاه كنيد، به تاريخ اين استان - كه علماء و شعراء و اهل فرهنگ و اهل هنر در همين تاريخ نزديكِ اين استان فراوانند - نگاه كنيد؛ همه‏ اين‌ها نشان مي‌دهد كه اين استان، يك استان فرهنگى است. اين كه مي‌گوئيم اينجا يك استان فرهنگى است، به خاطر انعكاس رفتار مهربانانه‏ مردم كُرد است. شما نگاه كنيد ببينيد آن كسانى كه مي‌خواهند وحدت ملت ايران را به هم بزنند، كى‏ها هستند؟ بدانيد كه اين‌ها عوامل دشمنند؛ يا خودشان از متن دشمن دارند حرف مي‌زنند، يا سرانگشت دشمنند؛ برو برگرد ندارد. چه بداند، چه نداند. گاهى بعضي‌ها مزدور دشمنند و خودشان نمي‌دانند.
منابع و مأخذ
‌‌قرآن کریم
‌توكلي محمدرئوف ، وقايع نگاركردستاني علي اكبر ، جغرافيا و تاريخ كردستان، حديقه ناصريه و مرآت الظفر، انتشارات توكلي، 1384
‌سجادي سيدمنصور، مرو، بازسازي جغرافياي تاريخي يك شهر بر پايه نوشته هاي تاريخي و شواهد باستاني، ميراث فرهنگي، 1383
‌شعباني ناصر ، سيماي شهر سنندج، انتشارات هه ژار، 1381
‌فرمایشات مقام معظم رهبری در کردستان 1388
‌فرهنگ معین 1371
‌فهرست روستاهای استان کردستان
‌قصري محمدكامبيز ، سنندج دارالاياله كردستان ايران، دانشگاه كردستان، 1381
(استاد دانشگاه - دکترا مدیریت استراتژیک)


مقدّمه
علم اسماء و شناخت نام حقیقی هر اصلی و هر شیء موهبتی بود که خدا به حضرت آدم(ع) آموخت. دانستن اسم حقیقی هر شیء چنان علم بزرگی بود که تمام ملائکه در حضور حضرت آدم زانوی تلمّذ بر زمین نهاده او را معلم خویش کردند:
(سوره‌ی بقره آیه‌ی 31)
تسميه در لغت به معني نام نهادن، نام دادن، ناميدن، نامگذاري است. (معين، 1371، 1/2082)
علم وجه تسميه عنواني عام، اشتقاق، ريشه‌شناسي، فقه اللغة و به تعبيرلاتين Etymology و یا به عبارت کاملاً ساده «دلیل نامگذاری» است. این عنوان خاص زير مجموعه‌ي علم وجه تسميه به شمار مي-رود. وجه تسمیه پاي خود را از اَعلام جغرافيايي فراتر گذاشته و تمامي جنبه‌هاي زندگي بشري را همچون: اسامي اشخاص، حيوانات، نباتات، اشياء، اعتقادات، مكان‌ها زمان‌ها و در کلّ تمامی محسوسات و معقولات در برگرفته است. وجه تسمیه از ديدگاه كلّي به دو دسته‌ي علمي و غيرعلمي (عامیانه) تقسيم مي‌گردد. (تاریخ ادبیات توكّلي مقدّم، 1375 ، 3). ملّت‌ها بنا به دلایلی خاص نام‌هایی که دارای وجوه تسمیه‌ی مخصوص به هر مکان باشد را برمی‌گزینند. این نام‌ها در طول اعصار و قرون دچار تطوّر زبانی شده و تغییراتی در شیوه‌ی تلفظ آن‌ها پدید می‌آید. امّا یادمان اصلی نام‌گذاری همان است که در زمان نام‌گذاری بوده است. گاه در طول تاریخ دلایل سیاسی یا تهاجمات فرهنگ‌های غالب بر فرهنگ‌های مغلوب عامل ویرانگری است بر تغییرو نابودی نام‌های اصلی. گاهی هم هیچ‌کدام از عوامل مهم نیست که تیشه به ریشه‌ی اصالت این نام‌گذاری‌ها می‌زند؛ بلکه کج سلیقگی و کج‌اندیشی فرد یا افرادی است که بی‌هیچ دلیل دست به این تخریب فرهنگی می‌زنند.گاهی افرادی از یک زبان و فرهنگ دیگر وارد منطقه‌ای غیر از منطقه‌ مادریشان شده و کاردار و مسئول و مدیر فرهنگی و سیاسی آن منطقه می‌شوند. صرفاً به خاطر این تلفّظ اسامی را به شکل زبان مادری خود درآورند، بدون توجّه به ریشه‌های اصالتِ این نام‌ها، به راحتی دست به تغییرات بی‌ریشه و بی‌معنی می-زنند. که این کار نواخت ضربات مهلک تبرِ تهاجم و شبیخون فرهنگی بر تنه‌ی ریشه‌دار اصالت‌های آن منطقه است.
تاریخچه‌ی تغییر نام‌‌ها در کردستان
در زمان طاغوت این اتفاق غير‌فرهنگی با حرکتی بسیار نرم و غیر محسوس بر اکثر نام‌های زیبای شهر‌ها، روستاها، محلّات و ... فرود آمد. حتّی این نام‌ها را بر چهره‌ی تاریخ، سجل‌ها و شناسنامه‌ها، کُتب درسی، تابلوهای جاده‌ای و معابر شهری و روستایی در نهایت بی‌انصافی چسباندند.این کار البته در دهه‌های اوّل، دوّم و سوّم بعد از انقلاب برای مردم فرهنگی و نجیب این استان جبران نشد و اصالت نام‌ها برنگشته است. امید است امسال که به فرموده‌ی رهبر معظّم انقلاب «سال اقتصاد و فرهنگ با عزم ملّی و مدیریت جهادی» مسمّا گشته است، این امر محقّق شده و با کاری کارشناسی شده و دقیق تمامی نام‌های بی‌ریشه‌ امروز به واژگان زیبا و پر خاطره و بامسمّای گذشته برگشته و در تمامی اسناد و سجل‌ها و تابلوهای معابر این تغییر اعمال گردد.در این مقاله نگاهی اجمالی و کلّی به برخی از نامگذاری‌های قدیمی و اصیل شهرها و روستا‌های استان کردستان و نیز تغییرات آن‌ها در چند دهه‌ اخیر می‌افکنیم. در این گذر چشمزدی به نام‌های قدیم و جدید برخی از میادین، محلّات، شوارع و معابر شهر سنندج نیز داریم. و نیز به آسیب‌شناسی نام‌های مجعول و غیر قانونی نیز نظری می‌افکنیم.
سنه، سنه دژ یا )سنندج(
مردم این شهر آن را «سنه» یا «کورسان» (کوردستان) می‌خوانند. امّا در مکتوبات فارسی باید آن را به صورت «سنندج» نوشت. درباره وجه تسمیه‌ی سنه تا کنون نظریات مختلفی داده شده است. علی اکبر وقایع نگار می نویسد: «این سنندج در اصل قریه‌ای بوده است از قراء کردستان و به «سینه» مشهور بوده، به مرور ایّام و دُهور به «سنه» تبدیل شده است و چون قلعه‌ای در این شهر بنا شده است، مسمّا به « سنه دژ» گشته؛ امّا به دلیل تعریبی که فارس زبانان بر آن انجام دادند آن را «سنندج» خوانده‌اند.»در مطالعات جامع توسعه اجتماعی ، اقتصادی استان کردستان در بخش پیشینه و سوابق تاریخی شهرها درباره سنندج آمده است: «سنه یا سنه دژ از شهر‌های کهن و مقدّس است. سنه در زبان اوستایی قدیم به معنی «شاهین» و «سنه دزیت»، «سنه دژ» به معنی «شاهین دژ» است.»در مطالعات طرح ساختارکالبدی - فضایی بافت قدیم سنندج آمده است: «سلیمان خان اردلان والی کردستان در زمان شاه صفی هسته اوّلیه سنندج را به صورت قلعه‌ای بر فراز تپه‌ای طبیعی به ارتفاع 20 متر که بر اطراف احاطه داشت و در کنار «روستای سینه» بنا نهاد. با توجّه به این که روستای سینه در پایین دست این تپه موجود بوده به همین مناسبت آن را « سینه دژ» نامیده‌اند.»چنانچه معلوم است، در همه این نظریات به پیروی از وقایع نگار ،جزء دوّم این واژه را «دژ» دانسته‌اند که در زبان فارسی به معنای «قلعه» است و در توضیح تغییر شکل پان به «دج» ‏dag‏ نوشته‌اند که کلمه معرب شده است.» پس از انهدام قلعه حسن آباد، در سال ۱۰۴۶ هجری قمری در زمان حکومت شاه صفی، «سلیمان‌خان اردلان‌» پسر «تیمورخان اردلان» از بستگان مورد اعتماد شاه صفی به کردستان آمد، مرکز ایالت کردستان را از حسن آباد به سنندج انتقال داد و شهر سنندج را در محل روستای سینه پی نهاد و دژ حکومتی را بر بالای تپه‌ای به بلندای ۲۰ متر در کنار روستای سینه که امروزه به «بان باشگاه» معروف است، ساخت و در بیرون و پیرامون دژ، خانه، گرما به و بازار و مسجدی ساخت و یک رشته کاریز نیز در دشت «سرنوی» پی نهاد و آب آن را به شهر و کنار قلعه آورد. دژی را که «سلیمان خان» بنا نهاد «سنه دژ» نامید؛ که بر اثر بلای تعریب به «سنه دج» و سپس بر اثر گذشت زمان به «سنندج» دگرگون شد. هیچ‌یك از دانشمندان جغرافیا و تاریخ در گذشته شهر سنه را به اسم «سنندج» در آثار خود ذكر نكرده‌اند. در برخی از آثار قَدما می‌خوانیم سنه دژ در سال‌های 488 قبل از میلاد مسیح موجودیت و رسمیت داشته است و در آن سال‌ها آرتوباران پسر داریوش هخامنشی استاندار آذربایجان، طغیان كرده و چون شكست خورد به سنه دژ در كردستان گریخت و در قلعه آن مكان رفته و تحصن كرد سین دژ در زبان پهلوی هخامنشی یكی از اسامی آفتاب بود آریان مورخ معروف راجع به سین دژ می‌گوید قلعه‌ای بود واقع در یك دشت محاط از كوه و ایرانیان عقیده داشتند كه آن قلعه را (دا-آه-وه) ساخته است دا آه وه كلمه‌ای است كه در زبان فارسی امروزی به دیو تبدیل شده است و این بدان معنی بود كه معتقد بودن دیواره‌های قلعه چنان محكمند كه انگار آنرا بشر نساخته است. البته آریان به این روایت خرافی اعتقاد نداشته و اعلام كرده است كه سین دژ بدست «اشتو ویگو» پادشاه معروف قوم ماد ساخته شده است كه در ساخت آن از اسیران آشوری استفاده كرده است.
سینه دژ را سینه كوه و سانان دژ یعنی قله امیران و قلعه عقاب نیز معنی كرده‌اند بیشتر مورخان نام سنندج را سینه دژ می‌دانند كه نشان از حصاری محكم بر قلعه‌ای كه در محل سنه دارد همچنین احتمال دارد كه سنندج از تركیب سنان دچ به وجود آمده باشد كه به معنای دژ سخت چون سنان یا سندان آهنگری است و یا به تعبیر دیگر،سانا دژ یعنی دژ سلاطین دلایل تاریخی روشن می‌سازد كه هر زمان حكومت مركزی تضعیف شده است با شجاعت و دلاوری بیش از حدی به حفظ حدود و ثغور خود پرداخته و هیچگاه ننگ اسارت را نپذیرفته‌اند.در گذشته به جای شهر فعلی شهری بنام «سیر» وجود داشت كه این كلمه در فارسی به معنای «سی سر» استمجاور سی سر، محلی بود به نام صد خانیه (صد خانه) كه احتمالاً به مرور زمان این نام به «سنه» تغییر یافته است.به هر صورت و هر شکل که باشد، نام «سنه دژ» یا بر سبیل اختصار ملفوظ مردم کُرد «سنه» (با سکون سین و هاء بدل فتحه، یعنی «سنَ») نام اصلی این این شهر است و سنندج نامی است که برازنده‌ی اصالت اصیل این شهر شهیر نیست.
تغییر نامعقول نام روستاهای کردستان
اکثر قریب به اتفاق نام روستاهای کردستان کُردی و دارای وجه تسمیه‌های پر اصالتی هستند. که در زمان طاغوت اغلب مجعول شده و به کلمات دیگری تغییر یافتند.
•‌ترجمه‌ی تحت الفظی اسامی کهن روستا از کردی به فارسی: «کوچی چه‌رموو به سنگ سفید - کیله چه‌رموو به کیله سفید - باقلاوا به باقر آباد - کوچکه ره‌ش به سنگ سیاه - سه‌ولاوا به سرو آباد سووره توو به سرخه توت و ... »
•‌تبدیل کلمه‌ی «ئاوا» کردی به «آباد» فارسی در بسیاری از نام روستاهای کردستان: «تازاوا به تازه آباد - میراوا به میر آباد - حسه‌یناوا به حسین آباد و ...»
•‌تبدیل نامتعارف و بی‌معنی بسیاری از نام‌های پراصالت و کهن کُردی به کلماتی نامفهوم و گاهی مضحک: «مه‌ره‌بزان به عنبر بزان - زکدراو به شکم پاره - سوره‌زه به سرخه دزج - بازی ره‌وا به بازی رباب - تروه‌ریز به توبره ریزه - که‌یله‌لان به کیله گلان - میراو به محراب کوسومه‌ر به کوسه عنبر خاکیوه به خاکی بیگ و ...»جالب است که هیچ نام روستایی که به زبان ترکی نام گذاری شده هیچ تغییری نکرده و در شناسنامه‌ها و تابلوها واژه‌ی اصیل ترکی آن نگارش شده است. مانند:
«ینکی ارخ - باشماخ - هنی بلاق - آقبلاق - قباغلو - ینگی کند - جقلو - گادمه گتر - باشلاخ - قوچاق و ...
جالب‌تر این که «کانی چه‌رموو»ی کردی و «آقبلاق» ترکی هردو به معنای چشمه سفیدند؛ عجیب است نام کانی چه‌رموو به چشمه سفید تغییر یافته امّا آقبلاق هیچ تغییری نکرده است.
در این جا دو سؤال مهم مطرح است:
1.‌آیا از این امر نمی‌توان نتیجه گرفت، آن فردي که به این امر ضد فرهنگی دست زده است تعمداً قصد نابودی بخشی از هویت اصیل کردها را داشته است؟
2.‌آیا بعد از گذشت بیش از سه دهه از انقلاب اسلامی و زدودن تمام رزایل حکومت طاغوت وقت آن نرسیده است این اسامی مجعول و بی‌هویت از رخسار فرهنگی استان فرهنگی پاک شود؟اگر همسایگان عزیز لفظ یک نام اصیل را نمی‌توانند دقیق تلفظ کنند و یا آواهای موجود در آن کلمه در دستگاه تکلم ایشان وجود ندارد، دلیل بر زشتی یا بی‌کلاس بودن آن نام‌ها نیست. این عزیزان می‌توانند به هر صورت که در دستگاه تکلم‌شان می‌گنجد لفظ آن را ادا کنند؛ اما ناعدالتی است که لفظ سهل اللسان خویش را به صاحب خانه تحمیل کنند و نام‌ها را حتّی در شناسنامه و برگه‌های هویّتی ایشان تغییر دهند.
فرهنگ کردستان از دیدگاه رهبری
مقام معظم رهبری(حفظه الله) در سفر مبارکشان به کردستان زبان کردی را یک فرصت برای ایران خواندند و صیانت و حفاظت آن را مؤکداً دستور دادند. خدمت به این زبان را مستقیماً خدمت به زبان فارسی دانستند.
چند جمله‌ی دیگر از معظمٌ له:
كردستان سرزمين فداکاري‌هاى بزرگ است؛ سرزمين هنر و فرهنگ است؛ سرزمين صفا و وفادارى است؛ سرزمين مردمِ وفادارى است كه در حساس‌ترين سال‌هاى عمر اين نظام و اين كشور با مردانگى خود و با رشادت خود، توطئه‏هاى بزرگى را خنثى كردند.
كردستان در تاريخ انقلاب اسلامى، نشان افتخارى را با خود حمل مي‌كند كه در كمتر استانى نظير آن را مي‌شود ديد.و شما مردم كردستان سهم خود را در اين مجاهدت عمومى و بزرگ به خوبى انجام داديد. اين از جمله‏ چيزهائى است كه به ياد تاريخ ايران عزيز خواهد ماند.استان كردستان يك استان فرهنگى است. شما به روحيه‏ى مهربان و باصفاى مردم اين استان نگاه كنيد، به تاريخ اين استان - كه علماء و شعراء و اهل فرهنگ و اهل هنر در همين تاريخ نزديكِ اين استان فراوانند - نگاه كنيد؛ همه‏ اين‌ها نشان مي‌دهد كه اين استان، يك استان فرهنگى است. اين كه مي‌گوئيم اينجا يك استان فرهنگى است، به خاطر انعكاس رفتار مهربانانه‏ مردم كُرد است. شما نگاه كنيد ببينيد آن كسانى كه مي‌خواهند وحدت ملت ايران را به هم بزنند، كى‏ها هستند؟ بدانيد كه اين‌ها عوامل دشمنند؛ يا خودشان از متن دشمن دارند حرف مي‌زنند، يا سرانگشت دشمنند؛ برو برگرد ندارد. چه بداند، چه نداند. گاهى بعضي‌ها مزدور دشمنند و خودشان نمي‌دانند.
منابع و مأخذ
‌‌قرآن کریم
‌توكلي محمدرئوف ، وقايع نگاركردستاني علي اكبر ، جغرافيا و تاريخ كردستان، حديقه ناصريه و مرآت الظفر، انتشارات توكلي، 1384
‌سجادي سيدمنصور، مرو، بازسازي جغرافياي تاريخي يك شهر بر پايه نوشته هاي تاريخي و شواهد باستاني، ميراث فرهنگي، 1383
‌شعباني ناصر ، سيماي شهر سنندج، انتشارات هه ژار، 1381
‌فرمایشات مقام معظم رهبری در کردستان 1388
‌فرهنگ معین 1371
‌فهرست روستاهای استان کردستان
‌قصري محمدكامبيز ، سنندج دارالاياله كردستان ايران، دانشگاه كردستان، 1381
(استاد دانشگاه - دکترا مدیریت استراتژیک)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.