|

خِرَد‌ورزی به سبک هزاره سوم

فریا یونسی . سردبیر

تاریخ خِرَد را که باز کنیم، یأسی فلسفی تمام وجودمان را فرا خواهد گرفت. همیشه انگاره‌هایی که در ساخت این مقوله دیرین بشری، به گونه‌یی دخیل بوده‌اند، با نوعی خشونت، کار خود را شروع کرده‌اند و در میانه‌های راه، بنا را بر عشق، صلح، دوستی و نوع دوستی و -این اواخر هم که واژه هنوز ناملموس- دموکراسی منتقل کرده‌اند. همیشه خِرَدمندان تاریخ به طرزی با خشونت روبه‌رو بوده و گاها حتی جانشان را هم بر سر این راه گذاشته‌اند. اما آنچه به تمامی هدف این جستار است، انتقال دوباره این مفهوم دیرین بشری، از حالت‌های پوزتیو موجود به همان نگاتیو اولیه است. بدون شک دیگر همه ما به این مهم پی برده‌ایم که در عصر کنونی، چه ابزار بزرگی بر تمامی سطوح زندگی بشر، سلطه یافته و با این حساب در اکنون جهان، انتقال خِرَدی که به آن اشاره شد، کاری بسیار ساده و تا حدی هم لذت بخش است. در واقع ابزاری به نام ارتباطات که خود محصول خِرَد و تمام فراز و نشیب‌هایش در طول تاریخ بشری است؛ با تبدیل شدن به چرخ گوشتی عظیم‌الجثه، در حال خورد کردن و خوردن تمام معانی والای بشری است و کسی نمی‌داند -یا نمی‌بیند- که در خروجی بی رحم این چرخ گوشت، چه اتفاقی روی خواهد داد. انبوهی از معانی دگرگون شده و متغیّر، آنجا در انتظار ماست و به زودی پی خواهیم برد که، خِرَد و اندیشه بشری، با بسیاری دیگر از آن معانی ساختاری ما، طوری میکس شده‌اند که تشخیص آن به سختی از عهده کسی بر می‌آید. نکته مهم اینجاست که بسیاری از آن معانی که وارد چرخ گوشت شده‌اند، خود دارای ساحتی نگاتیو هستند و بدون شک میکس و اختلاط آنها با معانی بزرگی چون خِرَد، اندیشه، اخلاق و والایی، منجر به نوعی سردرگمی خواهد شد که تولید انزجار و خشم را به همراه خود خواهد داشت. همین انزجار، همین حالت خشن ساحت‌های مردود ما، بازگشتی دوباره به همان ساختار اولیه است و به زودی غارها و پناهگاه‌های متروک اولیه و دور از جمعیت را، در گوشه‌ای از وجود خود احساس خواهیم کرد.
از طرفی آنچه به تمامی همِّ این فرمول نوین بشری است، این است که با رویکردی تهاجمی، دست به تغییر و اضمحلالِ تبار والای انسان می‌زند و با بن‌مایه‌ای از "آلزایمر" -همین بیماری مدرن بشری-، تلاش می‌کند هیچ رجعتی به همان اصل بعد از سرآغاز، صورت نگیرد و این‌گونه به تمام خواسته‌های خود می‌رسد. با تعریفی مدرن و از زاویه‌ای متفاوت، به راحتی می‌توان این امر واقع را در جهان امروزی، "دجال" نامید. زیرا دجال است که در لحظات پایانی جهان، حضور بهم می‌رساند و همه چیز را تنها با یک چشمش -چشم ارتباطات- می‌نگرد. من فکر می‌کنم آنچه در بیشتر ادیان پیشگویی شده و به نوعی مردمان آخرالزمان را به آن هشدار می‌دهند، وجود همین ارتباطات تکسویه یا "دجال" است که همه ما را به نحوی برده خود کرده است و با کارکردی مشمئز کننده می‌کوشد همه ما را در ساحتی بزرگتر قرار داده و با شگردهای زیرکانه‌اش، شبیه هم کند. طوری که اگر به دیدی واکاوانه و تحلیلی به این مسئله نگاه کنیم، خواهیم دید که سال‌هاست دیگر از آن والایی زنان و مردانی که هر یک با رفتارها و کنش‌هایی اصیل و فردگرایانه، شهره جامعه کوچک خودشان بودند و تردستانه، مشکلات بزرگ اطرافیانشان را به چشم‌بر‌هم‌زدنی حل و فصل میکردند، خبری نیست و جایشان را تخریب، تهدید، بدگویی و اخبار پر کرده‌است.
اکنون هرچه تلاش کنیم ردی از آن والاتباران بشر را در جامعه بگیریم، نتیجه ای در بر نخواهد داشت و بایستی شب و روز در اپلیکیشن‌های مشکوک که محصول مستقیم ارتباطات هستند، وول بخوریم و همچنان سردرگم بمانیم. در حقیقت، آنچه از همه اینها دردناک تر است، ورود آن معانی بزرگ بشری به جای‌جای این اپلیکیشن‌هاست و اگر باز بخواهیم به دیدی واکاوانه به قضیه بنگریم، متوجه خواهیم شد که چرا تا به حال از خود نپرسیده‌ایم: چگونه است آن احساس‌های والای بشری -چون بوسه، نوازش، آغوش و سر به شانه هم گذاشتن‌ها و گریه کردن‌ها- با استیکر کسانی چون چه‌گوارا و امثالهم، برای هم روانه می‌کنیم.
آیا واقعا تمام این‌ها، اتفاقی است و هیچ دستی در کار نبوده است؟ یا اینکه پایه‌گذاری خِرَد نوین بشری، در این هزاره پایانی، باید اینگونه باشد؟

تاریخ خِرَد را که باز کنیم، یأسی فلسفی تمام وجودمان را فرا خواهد گرفت. همیشه انگاره‌هایی که در ساخت این مقوله دیرین بشری، به گونه‌یی دخیل بوده‌اند، با نوعی خشونت، کار خود را شروع کرده‌اند و در میانه‌های راه، بنا را بر عشق، صلح، دوستی و نوع دوستی و -این اواخر هم که واژه هنوز ناملموس- دموکراسی منتقل کرده‌اند. همیشه خِرَدمندان تاریخ به طرزی با خشونت روبه‌رو بوده و گاها حتی جانشان را هم بر سر این راه گذاشته‌اند. اما آنچه به تمامی هدف این جستار است، انتقال دوباره این مفهوم دیرین بشری، از حالت‌های پوزتیو موجود به همان نگاتیو اولیه است. بدون شک دیگر همه ما به این مهم پی برده‌ایم که در عصر کنونی، چه ابزار بزرگی بر تمامی سطوح زندگی بشر، سلطه یافته و با این حساب در اکنون جهان، انتقال خِرَدی که به آن اشاره شد، کاری بسیار ساده و تا حدی هم لذت بخش است. در واقع ابزاری به نام ارتباطات که خود محصول خِرَد و تمام فراز و نشیب‌هایش در طول تاریخ بشری است؛ با تبدیل شدن به چرخ گوشتی عظیم‌الجثه، در حال خورد کردن و خوردن تمام معانی والای بشری است و کسی نمی‌داند -یا نمی‌بیند- که در خروجی بی رحم این چرخ گوشت، چه اتفاقی روی خواهد داد. انبوهی از معانی دگرگون شده و متغیّر، آنجا در انتظار ماست و به زودی پی خواهیم برد که، خِرَد و اندیشه بشری، با بسیاری دیگر از آن معانی ساختاری ما، طوری میکس شده‌اند که تشخیص آن به سختی از عهده کسی بر می‌آید. نکته مهم اینجاست که بسیاری از آن معانی که وارد چرخ گوشت شده‌اند، خود دارای ساحتی نگاتیو هستند و بدون شک میکس و اختلاط آنها با معانی بزرگی چون خِرَد، اندیشه، اخلاق و والایی، منجر به نوعی سردرگمی خواهد شد که تولید انزجار و خشم را به همراه خود خواهد داشت. همین انزجار، همین حالت خشن ساحت‌های مردود ما، بازگشتی دوباره به همان ساختار اولیه است و به زودی غارها و پناهگاه‌های متروک اولیه و دور از جمعیت را، در گوشه‌ای از وجود خود احساس خواهیم کرد.
از طرفی آنچه به تمامی همِّ این فرمول نوین بشری است، این است که با رویکردی تهاجمی، دست به تغییر و اضمحلالِ تبار والای انسان می‌زند و با بن‌مایه‌ای از "آلزایمر" -همین بیماری مدرن بشری-، تلاش می‌کند هیچ رجعتی به همان اصل بعد از سرآغاز، صورت نگیرد و این‌گونه به تمام خواسته‌های خود می‌رسد. با تعریفی مدرن و از زاویه‌ای متفاوت، به راحتی می‌توان این امر واقع را در جهان امروزی، "دجال" نامید. زیرا دجال است که در لحظات پایانی جهان، حضور بهم می‌رساند و همه چیز را تنها با یک چشمش -چشم ارتباطات- می‌نگرد. من فکر می‌کنم آنچه در بیشتر ادیان پیشگویی شده و به نوعی مردمان آخرالزمان را به آن هشدار می‌دهند، وجود همین ارتباطات تکسویه یا "دجال" است که همه ما را به نحوی برده خود کرده است و با کارکردی مشمئز کننده می‌کوشد همه ما را در ساحتی بزرگتر قرار داده و با شگردهای زیرکانه‌اش، شبیه هم کند. طوری که اگر به دیدی واکاوانه و تحلیلی به این مسئله نگاه کنیم، خواهیم دید که سال‌هاست دیگر از آن والایی زنان و مردانی که هر یک با رفتارها و کنش‌هایی اصیل و فردگرایانه، شهره جامعه کوچک خودشان بودند و تردستانه، مشکلات بزرگ اطرافیانشان را به چشم‌بر‌هم‌زدنی حل و فصل میکردند، خبری نیست و جایشان را تخریب، تهدید، بدگویی و اخبار پر کرده‌است.
اکنون هرچه تلاش کنیم ردی از آن والاتباران بشر را در جامعه بگیریم، نتیجه ای در بر نخواهد داشت و بایستی شب و روز در اپلیکیشن‌های مشکوک که محصول مستقیم ارتباطات هستند، وول بخوریم و همچنان سردرگم بمانیم. در حقیقت، آنچه از همه اینها دردناک تر است، ورود آن معانی بزرگ بشری به جای‌جای این اپلیکیشن‌هاست و اگر باز بخواهیم به دیدی واکاوانه به قضیه بنگریم، متوجه خواهیم شد که چرا تا به حال از خود نپرسیده‌ایم: چگونه است آن احساس‌های والای بشری -چون بوسه، نوازش، آغوش و سر به شانه هم گذاشتن‌ها و گریه کردن‌ها- با استیکر کسانی چون چه‌گوارا و امثالهم، برای هم روانه می‌کنیم.
آیا واقعا تمام این‌ها، اتفاقی است و هیچ دستی در کار نبوده است؟ یا اینکه پایه‌گذاری خِرَد نوین بشری، در این هزاره پایانی، باید اینگونه باشد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.