رقابت بدون انحصار
محمد صدرهاشمینژاد، برای فعالان اقتصادی در کشور نامآشناست. یکی از کارآفرینان خوشنام کشور که سالهاست در حوزههای مختلف اقتصادی مشغول فعالیت است. او در این گفتوگو به صراحت از لزوم حضور واقعی بخش خصوصی در اقتصاد کشور دفاع کرد. او وضعیت کنونی را مناسب فعالیت بخش خصوصی نمیداند زیرا به عقیده او هنوز هم دولتیها با ادبیات و سازوکارهای اقتصاد خصوصی آشنا نیستند. همچین معتقد است اقتصاد مقاومتی باید یک لفظ مقابلی داشته باشد؛ یعنی اقتصاد غیرمقاومتی در دو شکل میتواند در این دنیا وجود داشته باشد. یک شکل اقتصاد وابسته است که در دوره انحصارهای بزرگ، استکبار و استعمار نو، همه اینها را میتوانیم بگوییم. کشورهایی که مستعمره بودند، کشورهایی که وابسته بودند، اینها اقتصادشان هم اقتصاد وابستهای بوده و اقتصاد پویا و خودرشدکردهای نبوده است. پس نام اقتصادهای وابسته میتواند اقتصاد غیرمقاومتی باشد. شکل دوم اقتصاد غیرمقاومتی، اقتصاد توسعهنیافته یا عقبمانده است. در مقابل این تعابیر، اقتصاد مقاومتی قرار میگیرد. اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصادی غیروابسته، بالنده و رشدکرده.
به نظر شما اقتصاد بالنده چگونه شکل میگیرد؟
رهبر انقلاب در یکی از صحبتهایشان جملهای را فرموده بودند که آمریکا از اقتصاد مقاومتی به اینجا رسیده است. آمریکا در مقابل چه چیزی و چه کسی مقاومت کرده است؟ اقتصاد آمریکا از مسیر خواستن برای توسعه در رقابت به دور از انحصار و به وسیله مردمش به اینجا رسیده است. هیچگاه در تاریخ آمریکا سراغ نداریم که دولتی آمده باشد و برنامهای برای توسعه اقتصادی یا رشد اقتصادی ارائه کرده باشد. حتی برنامهنویسی برای دولتها از طریق کشورهای سوسیالیستی مانند اتحاد شوروی آن زمان رواج پیدا کرد. در آمریکایی که با سرعت آنچنانی رشد و اقتصادش قله را فتح کرد، هیچگونه برنامهریزی و برنامهنویسی مفهوم نداشته است، خیلی نکته مهمی است.
درواقع نظام برنامهریزی به شکلی که در کشور ما مرسوم است، در کشوری مثل آمریکا هیچگاه وجود نداشته است؟
ابدا نداشتند، امروز هم کسی برنامه ندارد فقط دولت بودجه دارد برای تعاریف و ردیفهایی که در بودجهاش نوشته میشود و نوسانات اقتصاد را کنترل میکنند. مثلا نرخ بهره را کنترل میکنند. دولتها به هیچوجه حق ندارند برای مردم و اقتصاد برنامه بنویسند، به آنها ربطی ندارد. دولتها حق دارند برای بودجه خودشان برنامه بنویسند، همیشه همین بوده، این نکته مهمی است. در ایران دولتها نشستند برای مردم برنامه بنویسند که چه کنند.
رشد و توسعه اقتصادی از طریق برنامهنویسی دولتی اتفاق نمیافتد؛ با مکانیسم دیگری حرکت میکند و اتفاق میافتد و آن مکانیسم اقتصاد بازار است. از زبان رئیسجمهور سابق شنیدم که گفت اقتصاد بازار یعنی دزدی و کلاهبرداری، شما چطور میتوانید از توسعه اقتصادی که همان اقتصاد مقاومتی باشد، انتظاری داشته باشید. تا زمانی که اقتصاد ایران دست دولت باشد، این اتفاق نخواهد افتاد و اقتصاد مقاومتی شکل نخواهد گرفت.
برای برونرفت از وضع موجود و تقویت حضور مردم در اقتصاد، چه راهکاری را پیشنهاد میدهید؟
ما مشکل راهکار نداریم. مشکل نخواستن و خواستن است. همه حرفش را میزنیم حتی دولتیها هم شعارش را میدهند ولی شما بدانید امروز 90 درصد دولت به علاوه تمام مدیرانی که سالهای سال در پستهای حاکمیتی و مدیریتی بودند، به علاوه 80 درصد شما روزنامهنگاران اصلا از اقتصاد خصوصی و اقتصاد مردمی درک روشنی ندارید. اصلا برای شما غریبه است. من باور دارم مسئولانی که خیلی سنگ بخش خصوصی را به سینه میزنند، به معنای واقعی کلمه بخش خصوصی را برنمیتابند. محور اصلی درآمد کشور، نفت است، این هم در دست دولت است، بنابراین دولت بزرگترین ارباب است. مادام که دولت بزرگترین ارباب است، بقیه اربابها در مقابل دولت کوچکاند و مادام که بقیه اربابها در مقابل دولت کوچکاند، یعنی بخش دولت غالب است و بخش خصوصی غالب نیست و مادام که بخش خصوصی غالب مطلق نباشد، اقتصاد مقاومتی نمیتواند محقق شود. بنابراین اقتصاد مقاومتی زمانی محقق میشود که حاکمیت كامل بخش خصوصی بر اقتصاد کشور تأمین شود.
اقتصاد خصوصی در نظر شما چه تعریفی دارد؟
اقتصاد خصوصی یعنی اقتصاد رقابت و اقتصاد غیرانحصاری، تمام داستان در همین دو کلمه نهفته است که بالابردن کیفیت کالا و پایینآوردن هزینه فقط در رقابت میسر است. بالابردن میزان فروش فقط در رقابت میسر است. بهخدمتگرفتن تکنولوژی فقط در رقابت میسر است. بدون رقابت هیچ رشدی امکانپذیر نیست. کسانی که میگویند اقتصاد آدام اسمیتی نمیخواهیم؛ یعنی اقتصاد رقابتی نمیخواهند. انحصار یعنی ازبینرفتن رقابت و ازبینرفتن مسابقه، کیفیت، بهرهوری و ازبینرفتن همه آن آیتمها و پارامترهایی که اقتصاد مقاومتی به آنها نیاز دارد تا بتواند حرکت کند. اقتصاد خصوصی یعنی اینکه یک شرکت متعلق به یک نهاد دولتی نتواند پروژهها را بدون مناقصه بگیرد.
شما اخیرا در راستای همین بحث اقتصاد مقاومتی همکاریهایی را با استان کرمان شروع کردهاید. چه شد به برنامه استاندار کرمان اعتماد کردید؟
آقای رزمحسینی اصلا دولتی نیست. آدمی است که از بخش خصوصی آمده است. دیده اینجا با دیوانسالاری و آدمهای فرسوده روبهروست و باید اینها را رعایت کند، بعد گفته ما اسیر این پروتکلها نمیشویم. یک حرکت نوآورانه مانند تقسیم استان به هشت قسمت را انجام داده است. فعالان اقتصادی را صدا کرده که بیایند و کار کنند. چون خودش مانند ما فکر میکند نه مانند دولتیها. به فعالان اقتصادی میگوید منطقه شما چرا اینقدر فقیر است و کاری برای آن نمیکنید؟ میگوییم چه کنیم؟ میگوید خودتان با اهالی محل فکر کنید که چه باید بکنید، من هم استاندار هستم و فکر کنید مستخدم شما هستم؛ هر کاری دارید به من بگویید. دقیقا همین را گفت و همینطور هم فکر میکند. همین کلنگزنی کارخانه تولید داروهای مشتقات خونی از پلاسما که انجام دادیم، مگر به این سادگی میشد مجوز گرفت؟! مگر به این سادگی میشود مجوز آب و برق گرفت! اصلا اینطور نیست، کل این کارها در چهار ماه انجام شده، اگر آقای رزمحسینی نبود، معلوم نبود سه سال دیگر هم بشود این کار را کرد.
گروه شما در کدام بخش از استان فعال است؟
منطقه چهار شامل بافت و راور و آن مناطق؛ من خودم اصالتا اهل همان منطقه هستم.
برای منطقه چه برنامهای دارید؟
ما نمیخواهیم دارالایتام یا دارالمساکین درست کنیم. ما میخواهیم ببینیم آنجا پتانسیلهایش چیست. اولین کاری که کردیم این بود که پتانسیلهای منطقه را شناسایی کنیم، واقعیت این است منطقهای که من مسئولیت آن را بر عهده گرفتم یک معدن دارد، یک محیط دارد، یک شاخصه دارد و آن هم کوه هزار است. کوه هزار کوهی است که تمام مناطق از آن طرف تا آبرفت جلگه جیرفت و از این طرف تا کرمان و بردسیر، حوضه آبریز آن هستند و چرا به این کوه، کوه هزار میگویند؟ برای اینکه هزار نوع گیاه در این کوه رشد میکند و از این هزار نوع گیاه، هزاران نوع مشتقات مختلف دارویی، عطری و پزشکی میتوانید به دست آورید، بنابراین منطقهای بکر و دارای پتانسیل است. این کوه دارای رشتهکوههایی است که پیست اسکی در آنجا ایجاد کردند که درست دو برابر پیست اسکی دیزین طول دارد. ما یک پروژه گردشگری آنجا تعریف کردیم که حداقل هزارو 500 تا دو هزار نفر مشغول میشوند، اعم از هتلها ، ویلاها، پارکهای آبی، تفریحگاه و اسکی، خیلی پروژه عظیمی بود، هنوز تا این لحظه منتظر مجوز آن هستیم، از محیط زیست گرفته تا امور اراضی تا گردشگری و وزارت راه و شهرسازی باید مجوز بدهند.
اتفاقا نماینده خانم ابتکار با این پروژه موافقت کرده است. گردشگری هم موافقت کرده است. پروژه، پروژه ارتقای زیستمحیطی است نه پروژهای که بخواهد محیط زیست را تخریب کند. در آن کلی جنگلکاری است، وسط کوهی که برفش دو متر است، باید مجوز آب بگیریم! اینکه محیط زیست باید حسابوکتاب محیط زیست را داشته باشد، یا سازمان اراضی باید حسابوکتاب اراضی کشور را داشته باشد، خیلی خوب است و همه هم باید مقررات داشته باشند. ولی برای ما همه در جهت مقابله با توسعه قرار میگیرند چون عدهای سوءاستفادهچی رفتند در جنگلها و کوههای گردنه حیران و جنگلها را خراب کردند و آنجا ویلا ساختند. میگوییم اینها متجاوز بودند و محیط زیست را خراب کردند، شما که نمیتوانید توسعه مملکت را به خاطر این چیزها از بین ببرید. وسط خیابان جمهوری که نمیتوان طرح گردشگری راه انداخت. حالا بعد از سه سال گفتند باید بروید در شورای عالی شهرسازی که آیا موافقت کند یا نکند؟ ما هم نگران که آیا موافقت میشود یا خیر؟ با دکتر حناچی ملاقات کردم و ایشان به من گفتند پرونده ناقص بوده و رفتند کامل کنند و بیاورند. ما هرچه کامل کنیم اینها چیزی پیدا میکنند که کم است و کلا شدنی
نیست، اخیرا چند کارشناس که هر کدام در یک زمینه متخصص هستند، تشکیل دادیم، گفتیم شما طرح را براساس استانداردهای آنها بنویسید که اگر رفت در شورای عالی، گاف عجیبی در آن نباشد. الان همچنان در شرف نوشتن آن هستیم.
در شهرهای موردنظرتان چقدر سرمایهگذاری میکنید و برنامه شما چیست؟
کارخانهای که کلنگزنی کردیم، در ماهان است. هزارو 200 میلیارد تومان سرمایهگذاری این کارخانه است. طرح گردشگری که گفتم بالای هزارو 200 میلیارد تومان سرمایهگذاری میخواهد. چند طرح در نظر داریم از جمله کارخانه گیاهان دارویی که آن هم با سرمایهگذاری صدمیلیوندلاری میتواند شکل بگیرد، ما در این فکر هستیم چون آنجا برای پرورش گل و گیاه بسیار فضای مناسبی است، کارخانههای عطر و اسانس را راه بیندازیم تا چرخه کامل شود و در آینده با برند استراتوس عرضه شود. ما فکر میکنیم در این حوزه، سرمایهگذاری خیلی خوب جواب میدهد؛ در حوزه گردشگری خیلی خوب جواب میدهد.
محمد صدرهاشمینژاد، برای فعالان اقتصادی در کشور نامآشناست. یکی از کارآفرینان خوشنام کشور که سالهاست در حوزههای مختلف اقتصادی مشغول فعالیت است. او در این گفتوگو به صراحت از لزوم حضور واقعی بخش خصوصی در اقتصاد کشور دفاع کرد. او وضعیت کنونی را مناسب فعالیت بخش خصوصی نمیداند زیرا به عقیده او هنوز هم دولتیها با ادبیات و سازوکارهای اقتصاد خصوصی آشنا نیستند. همچین معتقد است اقتصاد مقاومتی باید یک لفظ مقابلی داشته باشد؛ یعنی اقتصاد غیرمقاومتی در دو شکل میتواند در این دنیا وجود داشته باشد. یک شکل اقتصاد وابسته است که در دوره انحصارهای بزرگ، استکبار و استعمار نو، همه اینها را میتوانیم بگوییم. کشورهایی که مستعمره بودند، کشورهایی که وابسته بودند، اینها اقتصادشان هم اقتصاد وابستهای بوده و اقتصاد پویا و خودرشدکردهای نبوده است. پس نام اقتصادهای وابسته میتواند اقتصاد غیرمقاومتی باشد. شکل دوم اقتصاد غیرمقاومتی، اقتصاد توسعهنیافته یا عقبمانده است. در مقابل این تعابیر، اقتصاد مقاومتی قرار میگیرد. اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصادی غیروابسته، بالنده و رشدکرده.
به نظر شما اقتصاد بالنده چگونه شکل میگیرد؟
رهبر انقلاب در یکی از صحبتهایشان جملهای را فرموده بودند که آمریکا از اقتصاد مقاومتی به اینجا رسیده است. آمریکا در مقابل چه چیزی و چه کسی مقاومت کرده است؟ اقتصاد آمریکا از مسیر خواستن برای توسعه در رقابت به دور از انحصار و به وسیله مردمش به اینجا رسیده است. هیچگاه در تاریخ آمریکا سراغ نداریم که دولتی آمده باشد و برنامهای برای توسعه اقتصادی یا رشد اقتصادی ارائه کرده باشد. حتی برنامهنویسی برای دولتها از طریق کشورهای سوسیالیستی مانند اتحاد شوروی آن زمان رواج پیدا کرد. در آمریکایی که با سرعت آنچنانی رشد و اقتصادش قله را فتح کرد، هیچگونه برنامهریزی و برنامهنویسی مفهوم نداشته است، خیلی نکته مهمی است.
درواقع نظام برنامهریزی به شکلی که در کشور ما مرسوم است، در کشوری مثل آمریکا هیچگاه وجود نداشته است؟
ابدا نداشتند، امروز هم کسی برنامه ندارد فقط دولت بودجه دارد برای تعاریف و ردیفهایی که در بودجهاش نوشته میشود و نوسانات اقتصاد را کنترل میکنند. مثلا نرخ بهره را کنترل میکنند. دولتها به هیچوجه حق ندارند برای مردم و اقتصاد برنامه بنویسند، به آنها ربطی ندارد. دولتها حق دارند برای بودجه خودشان برنامه بنویسند، همیشه همین بوده، این نکته مهمی است. در ایران دولتها نشستند برای مردم برنامه بنویسند که چه کنند.
رشد و توسعه اقتصادی از طریق برنامهنویسی دولتی اتفاق نمیافتد؛ با مکانیسم دیگری حرکت میکند و اتفاق میافتد و آن مکانیسم اقتصاد بازار است. از زبان رئیسجمهور سابق شنیدم که گفت اقتصاد بازار یعنی دزدی و کلاهبرداری، شما چطور میتوانید از توسعه اقتصادی که همان اقتصاد مقاومتی باشد، انتظاری داشته باشید. تا زمانی که اقتصاد ایران دست دولت باشد، این اتفاق نخواهد افتاد و اقتصاد مقاومتی شکل نخواهد گرفت.
برای برونرفت از وضع موجود و تقویت حضور مردم در اقتصاد، چه راهکاری را پیشنهاد میدهید؟
ما مشکل راهکار نداریم. مشکل نخواستن و خواستن است. همه حرفش را میزنیم حتی دولتیها هم شعارش را میدهند ولی شما بدانید امروز 90 درصد دولت به علاوه تمام مدیرانی که سالهای سال در پستهای حاکمیتی و مدیریتی بودند، به علاوه 80 درصد شما روزنامهنگاران اصلا از اقتصاد خصوصی و اقتصاد مردمی درک روشنی ندارید. اصلا برای شما غریبه است. من باور دارم مسئولانی که خیلی سنگ بخش خصوصی را به سینه میزنند، به معنای واقعی کلمه بخش خصوصی را برنمیتابند. محور اصلی درآمد کشور، نفت است، این هم در دست دولت است، بنابراین دولت بزرگترین ارباب است. مادام که دولت بزرگترین ارباب است، بقیه اربابها در مقابل دولت کوچکاند و مادام که بقیه اربابها در مقابل دولت کوچکاند، یعنی بخش دولت غالب است و بخش خصوصی غالب نیست و مادام که بخش خصوصی غالب مطلق نباشد، اقتصاد مقاومتی نمیتواند محقق شود. بنابراین اقتصاد مقاومتی زمانی محقق میشود که حاکمیت كامل بخش خصوصی بر اقتصاد کشور تأمین شود.
اقتصاد خصوصی در نظر شما چه تعریفی دارد؟
اقتصاد خصوصی یعنی اقتصاد رقابت و اقتصاد غیرانحصاری، تمام داستان در همین دو کلمه نهفته است که بالابردن کیفیت کالا و پایینآوردن هزینه فقط در رقابت میسر است. بالابردن میزان فروش فقط در رقابت میسر است. بهخدمتگرفتن تکنولوژی فقط در رقابت میسر است. بدون رقابت هیچ رشدی امکانپذیر نیست. کسانی که میگویند اقتصاد آدام اسمیتی نمیخواهیم؛ یعنی اقتصاد رقابتی نمیخواهند. انحصار یعنی ازبینرفتن رقابت و ازبینرفتن مسابقه، کیفیت، بهرهوری و ازبینرفتن همه آن آیتمها و پارامترهایی که اقتصاد مقاومتی به آنها نیاز دارد تا بتواند حرکت کند. اقتصاد خصوصی یعنی اینکه یک شرکت متعلق به یک نهاد دولتی نتواند پروژهها را بدون مناقصه بگیرد.
شما اخیرا در راستای همین بحث اقتصاد مقاومتی همکاریهایی را با استان کرمان شروع کردهاید. چه شد به برنامه استاندار کرمان اعتماد کردید؟
آقای رزمحسینی اصلا دولتی نیست. آدمی است که از بخش خصوصی آمده است. دیده اینجا با دیوانسالاری و آدمهای فرسوده روبهروست و باید اینها را رعایت کند، بعد گفته ما اسیر این پروتکلها نمیشویم. یک حرکت نوآورانه مانند تقسیم استان به هشت قسمت را انجام داده است. فعالان اقتصادی را صدا کرده که بیایند و کار کنند. چون خودش مانند ما فکر میکند نه مانند دولتیها. به فعالان اقتصادی میگوید منطقه شما چرا اینقدر فقیر است و کاری برای آن نمیکنید؟ میگوییم چه کنیم؟ میگوید خودتان با اهالی محل فکر کنید که چه باید بکنید، من هم استاندار هستم و فکر کنید مستخدم شما هستم؛ هر کاری دارید به من بگویید. دقیقا همین را گفت و همینطور هم فکر میکند. همین کلنگزنی کارخانه تولید داروهای مشتقات خونی از پلاسما که انجام دادیم، مگر به این سادگی میشد مجوز گرفت؟! مگر به این سادگی میشود مجوز آب و برق گرفت! اصلا اینطور نیست، کل این کارها در چهار ماه انجام شده، اگر آقای رزمحسینی نبود، معلوم نبود سه سال دیگر هم بشود این کار را کرد.
گروه شما در کدام بخش از استان فعال است؟
منطقه چهار شامل بافت و راور و آن مناطق؛ من خودم اصالتا اهل همان منطقه هستم.
برای منطقه چه برنامهای دارید؟
ما نمیخواهیم دارالایتام یا دارالمساکین درست کنیم. ما میخواهیم ببینیم آنجا پتانسیلهایش چیست. اولین کاری که کردیم این بود که پتانسیلهای منطقه را شناسایی کنیم، واقعیت این است منطقهای که من مسئولیت آن را بر عهده گرفتم یک معدن دارد، یک محیط دارد، یک شاخصه دارد و آن هم کوه هزار است. کوه هزار کوهی است که تمام مناطق از آن طرف تا آبرفت جلگه جیرفت و از این طرف تا کرمان و بردسیر، حوضه آبریز آن هستند و چرا به این کوه، کوه هزار میگویند؟ برای اینکه هزار نوع گیاه در این کوه رشد میکند و از این هزار نوع گیاه، هزاران نوع مشتقات مختلف دارویی، عطری و پزشکی میتوانید به دست آورید، بنابراین منطقهای بکر و دارای پتانسیل است. این کوه دارای رشتهکوههایی است که پیست اسکی در آنجا ایجاد کردند که درست دو برابر پیست اسکی دیزین طول دارد. ما یک پروژه گردشگری آنجا تعریف کردیم که حداقل هزارو 500 تا دو هزار نفر مشغول میشوند، اعم از هتلها ، ویلاها، پارکهای آبی، تفریحگاه و اسکی، خیلی پروژه عظیمی بود، هنوز تا این لحظه منتظر مجوز آن هستیم، از محیط زیست گرفته تا امور اراضی تا گردشگری و وزارت راه و شهرسازی باید مجوز بدهند.
اتفاقا نماینده خانم ابتکار با این پروژه موافقت کرده است. گردشگری هم موافقت کرده است. پروژه، پروژه ارتقای زیستمحیطی است نه پروژهای که بخواهد محیط زیست را تخریب کند. در آن کلی جنگلکاری است، وسط کوهی که برفش دو متر است، باید مجوز آب بگیریم! اینکه محیط زیست باید حسابوکتاب محیط زیست را داشته باشد، یا سازمان اراضی باید حسابوکتاب اراضی کشور را داشته باشد، خیلی خوب است و همه هم باید مقررات داشته باشند. ولی برای ما همه در جهت مقابله با توسعه قرار میگیرند چون عدهای سوءاستفادهچی رفتند در جنگلها و کوههای گردنه حیران و جنگلها را خراب کردند و آنجا ویلا ساختند. میگوییم اینها متجاوز بودند و محیط زیست را خراب کردند، شما که نمیتوانید توسعه مملکت را به خاطر این چیزها از بین ببرید. وسط خیابان جمهوری که نمیتوان طرح گردشگری راه انداخت. حالا بعد از سه سال گفتند باید بروید در شورای عالی شهرسازی که آیا موافقت کند یا نکند؟ ما هم نگران که آیا موافقت میشود یا خیر؟ با دکتر حناچی ملاقات کردم و ایشان به من گفتند پرونده ناقص بوده و رفتند کامل کنند و بیاورند. ما هرچه کامل کنیم اینها چیزی پیدا میکنند که کم است و کلا شدنی
نیست، اخیرا چند کارشناس که هر کدام در یک زمینه متخصص هستند، تشکیل دادیم، گفتیم شما طرح را براساس استانداردهای آنها بنویسید که اگر رفت در شورای عالی، گاف عجیبی در آن نباشد. الان همچنان در شرف نوشتن آن هستیم.
در شهرهای موردنظرتان چقدر سرمایهگذاری میکنید و برنامه شما چیست؟
کارخانهای که کلنگزنی کردیم، در ماهان است. هزارو 200 میلیارد تومان سرمایهگذاری این کارخانه است. طرح گردشگری که گفتم بالای هزارو 200 میلیارد تومان سرمایهگذاری میخواهد. چند طرح در نظر داریم از جمله کارخانه گیاهان دارویی که آن هم با سرمایهگذاری صدمیلیوندلاری میتواند شکل بگیرد، ما در این فکر هستیم چون آنجا برای پرورش گل و گیاه بسیار فضای مناسبی است، کارخانههای عطر و اسانس را راه بیندازیم تا چرخه کامل شود و در آینده با برند استراتوس عرضه شود. ما فکر میکنیم در این حوزه، سرمایهگذاری خیلی خوب جواب میدهد؛ در حوزه گردشگری خیلی خوب جواب میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.