|

اقتصاد مقاومتی در گروی فرهنگ

بهناز راشدی‌اشرفی.روزنامه‌نگار

اقتصاد مقاومتی در سال ۱۳۸۹ از سوی مقام معظم رهبری مطرح و سیاست‌های آن در بهمن‌ماه ۱۳۹۴ ابلاغ شد. دولت تدبیر و امید عهده‌دار تحقق این سیاست‌ها شد. سیاست‌های اقتصاد مقاومتی در شرایطی مطرح شد که تحریم‌ها دشواری‌های اقتصادی متعددی به کشور تحمیل کرده بودند و دولت درگیر مشکلاتی مانند تورم، بی‌کاری، رکود اقتصادی، ورشکستگی کارخانه‌ها، جداافتادگی از اقتصاد جهان و... بود. با وجود اینکه اجرای سیاست‌ها به قوه ‌مجریه و سایر نهادهای مرتبط واگذار شد اما تا امروز، پیشرفتی در اجرای این سیاست‌ها دیده نشده است.
تحقق اقتصاد مقاومتی بیش‌ و پیش‌ از آنکه امری اقتصادی باشد، امری فرهنگی است. امروزه ضرورت نیازمندی به گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی بیش از هر زمان دیگری مطرح می‌شود. این گفتمان باید از طریق آموزش‌وپرورش، رسانه‌ها، صداوسیما و سایر نهادهای فرهنگی مطرح شود؛ زیرا اجرای سیاست‌ها تنها زمانی با مشکل روبه‌رو نخواهد شد که با یک باور عمومی همراه باشد. مدیریت فرهنگی اقتصاد مقاومتی باید با مدیریت مصرف همراه باشد تا به ریاضت اقتصادی تبدیل نشود. رسانه‌ها می‌توانند ابزار قدرتمندی برای آموزش گستره‌ای از مهارت‌های اجتماعی و شناختی باشند. همچنین از دانشگاه‌ها انتظار می‌رود مبانی و مطالب مرتبط با اقتصاد مقاومتی را در برنامه‌های خود بگنجانند تا به‌صورت عملی افراد را آموزش دهند. مدیریت مالی و کارآفرینی از رشته‌های بسیار مهم در تحقق این هدف هستند. تجربه تولیدکنندگان موفق داخلی در کارآفرینی، ایجاد اشتغال و برندآفرینی در زمینه مدیریت استراتژیک و کارآفرینی می‌تواند محرکی برای افراد با ایده‌های نو باشد تا در صورت رفع موانع موجود، به ایفای نقش خود در نظام اقتصادی بپردازند. نکته‌ای که باید در نظر داشت این است که امروزه اقتصاد تنها تولید کالا نیست، بلکه دانش و اطلاعات ضروری‌ترین کالاهایی هستند که به گران‌ترین بها خریداری می‌شوند.
اقتصاد مقاومتی متضمن «پنج مؤلفه» کلی است که اصلی‌ترین آن «مردمی‌بودن» است. مردمی‌بودن زمانی معنا پیدا می‌کند که نگاه درون‌زا به اقتصاد در افراد نهادینه شود. چنین نگرشی نیازمند فرهنگ‌سازی است؛ به‌همین‌خاطر آموزش‌های لازم در این زمینه و پخش برنامه‌هایی که درباره اقتصاد مقاومتی و حرکت‌های مشابه در سراسر جهان به افراد بینش و نگرش دهد، اولین گام ایجاد تعهد و مسئولیت در افراد است. کارآفرینی نتیجه تقویت چنین نگرشی است. دستیابی به اقتصاد مقاومتی نیازمند بسترسازی و ایجاد شرایط و زمینه‌هایی است که اگر فراهم نشود، نمی‌توان امیدی به تحقق آن داشت. از مهم‌ترین عواملی که اقتصاد مقاومتی بر بنیاد آن شکل می‌گیرد، بینش و نگرشی است که موتور محرکه‌ فعالیت‌های انسانی است. اقتصاد مقاومتی برای نهادینه‌شدن به افکارسازی جامعه نیاز دارد. گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی می‌تواند از طریق آموزش‌و‌پرورش، مطبوعات، رسانه‌ها، صداوسیما و سایر نهادهای فرهنگی جلب مساعی کند. به عبارتی، اجرای سیاست‌ها تنها زمانی با مشکل روبه‌رو نخواهد شد که با بسیج عمومی همراه باشد.
فرهنگ پدیده‌ای اکتسابی است و مقولات متعددی را دربر می‌گیرد. اولین گام برای گفتمان‌سازی فرهنگ اقتصاد مقاومتی، یافتن مقوله‌ها و تعریف دقیق و صحیح آنها با درنظرگرفتن شرایط موجود در جامعه و نیازهای تک‌تک افراد است. بنابراین برنامه‌ریزی صحیح، بخشی از گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی است. مدیریت در جامعه سه سطح عمومی، نخبگانی و توده‌ای دارد. از مهم‌ترین تمایزهای این سه قشر، روش درک واقعیت‌ها و رفتارِ مبتنی بر آنهاست. برنامه‌ریزی و انتظار عمل داشتن از مردم، مستلزم آن است که اقناع شوند. راهکارها نباید تجویزی باشند و در حد ابلاغیه و دستورالعمل باقی بمانند، بلکه نیاز است تا مفاهیم درونی‌سازی شوند و افراد خود به جنبش و تحرک درآیند. کوتاه‌ترین، مفید‌ترین، کم‌هزینه‌ترین و سریع‌ترین راه برای رسیدن به اهداف اقتصاد مقاومتی، جلب مشارکت همگانی است. درک ضرورت تغییر رفتار، موجب می‌شود افراد خود به نوآوری‌هایی در این زمینه دست بزنند و اقدام کنند.
متأسفانه در زمینه تحقق اقتصاد مقاومتی، مانعی بزرگ وجود دارد و آن نگاه تجویزی است. اصلاح قوانین، ابلاغیه و صدور بخش‌نامه در این زمینه راهگشا نخواهد بود، مگر آنکه با فرهنگ‌سازی همراه باشد؛ به‌ همین ‌دلیل صدور ده‌ها و صدها ابلاغیه در این چند سال دستاورد چشمگیری نداشته است. در هر پدیده‌ای ازجمله اقتصاد مقاومتی، زمانی که جزئی‌تر به پدیده‌ها نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که تغییر از «فرد» شروع می‌شود. فرد در سطح خرد درگیر نظام خانواده است؛ بنابراین آموزش‌ها باید «فردِ درون نظام خانواده» را در نظر بگیرد. اصلاح الگوی مصرف که از ابتدایی‌ترین و همچنین اصلی‌ترین مقوله‌های اقتصاد مقاومتی است، موفقیت چندانی نداشته است؛ زیرا افرادِ یک خانواده هنوز اثرات حمایت از تولیدات داخلی را درک نکرده‌اند یا اگر هم فرهنگ استفاده از تولیدات داخلی را پیدا کرده‌اند، در سطح اجتماع نتیجه مطلوبی نگرفته‌اند. یعنی اجرای اقتصاد مقاومتی باید موازنه داشته باشد؛ در سطح خرد و از درون «خواسته» شود و در سطح کلان و از بیرون به آن پاسخ داده شود. شاید یکی از ساده‌انگارانه‌ترین راه‌ها برای اطمینان‌یافتن از اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی، تأسیس نهادهای نظارتی باشد تا بخش‌های مختلف اقتصادی را رصد و با ضدیت در اجرای سیاست‌ها مقابله کنند؛ اما این‌گونه اقدام‌ها هرگز ثمربخش نخواهد بود. در عوض، آموزش مفید و صحیح سازمانی می‌تواند راهگشا باشد. فرهنگ‌سازی و درونی‌سازی اقتصاد مقاومتی یعنی افراد خودشان بر عملکرد خود و دیگری نظارت کنند.
امتیازدهی و ایجاد نظام تشویقی می‌تواند در روند تحقق اقتصاد مقاومتی مؤثر باشد؛ به این صورت که اقدامات انجام‌شده در راستای تحقق هدف، ارج داده شود و از فعالان مثلا کارآفرینان تقدیر شود؛ اما افراد برای اقدام و عمل نباید منتظر تشویق بمانند. بااین‌حال امتیازدهی حتی می‌تواند با اصل عدالت‌محوری نیز در تضاد باشد؛ زیرا منابع مالی جامعه به اندازه‌ای نیست که کفاف قدردانی از همگان را بدهد و با اصل اقتصاد مقاومتی نیز در تضاد است. افراد باید اقتصاد مقاومتی را به گونه‌ای درک کنند که حتی انتظار تشویق هم نداشته باشند؛ یعنی کارآفرینی و برعهده‌گیری نقش‌های اقتصادی به باور درونی آنان تبدیل شود.
اقتصاد مقاومتی اندیشه‌ای است در راستای توانمندسازی اقتصاد داخلی به منظور پیوستن به اقتصاد جهانی؛ ازاین‌رو برخی تفکرات بازدارنده مانند «ضدیت و مخالفت» در مراوده با دیگر کشورها که در اقتصاد جهانی نقش عمده‌ای ایفا می‌کنند، باید کنار گذاشته شود. برجام فرصتی فراهم کرد تا اعتماد متقابلی میان ایران و اقتصادهای بزرگ دنیا ایجاد شود. این توافق می‌تواند انعطاف‌پذیری شناختی افراد را افزایش دهد و مقوله‌های فرهنگی‌ای را که موجب شکوفایی اقتصادی آن کشورها شده است، بشناسد تا با ‌توجه ‌به شرایط خویش، از آنها برای تعیین مسیر خود الگوبرداری کند و با فرهنگ و اجتماع خود تطبیق دهد. نگاه به اقتصادهای پیشرفته دنیا و استفاده از تجربیات موفق آنها، جزئی از «گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی» است.
تعدیل فرهنگ سازمانی و اداری در پیشبرد اقتصاد مقاومتی اهمیتی انکارنشدنی دارد. بوروکراسی به‌عنوان پدیده‌ای نامطلوب در ادار‌ه‌ها وجود دارد و مبارزه با بوروکراسی اداری چیزی جز اصلاح فرهنگی نیست. مبارزه با بوروکراسی، موانع موجود در اشتغال‌زایی و کارآفرینی را رفع می‌کند و موجب پویایی افراد در شرکت‌جویی در فعالیت‌های اقتصادی می‌شود. پیچیدگی بوروکراسی اداری در ایران موجب پژمردگی روحیه افراد باانگیزه و مشتاق می‌شود. رفع این مشکلات به همراه حمایت دولتی و فرهنگ‌سازی گسترده و برنامه‌ریزی عمومی میسر است.
استفاده از نخبگان در برنامه‌ریزی‌های کلان، ارج‌دهی به آنهاست. پرهیز از سطحی‌نگری، برخورد کارشناسی و حرفه‌ای با مسائل فرهنگی اقتصاد از پیش‌زمینه‌های هرگونه حرکت فرهنگی‌- اقتصادی است. نخبگان باید بر گسترش و تأسیس و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان نظارت کنند. شرکت‌های دانش‌بنیان از جمله نهادهای کارآفرینی هستند که در اقتصاد مقاومتی نقش فرهنگی بی‌بدیلی ایفا می‌کنند. نخبگان در مقام سیاست‌گذار، ناظر و ارائه‌دهنده راهکار، می‌توانند با ژرف‌نگری به آسیب‌شناسی موانع فرهنگی موجود در جامعه بپردازند و راهکاری عملی برای آنها ارائه دهند. تأسیس سازمان‌های مردم‌نهاد و تخصیص بودجه به آنها از راهکارهای جلب مساعی عمومی است. فرهنگ‌سازی از طریق رسانه‌ها و آموزش تأسیس نهادهای ارائه‌دهنده خدمات به ابتکار خود مردم، موجب تقویت روحیه و انگیزه‌دهی به آنها می‌شود و در نتیجه، تحقق اقتصاد مقاومتی میسر می‌شود.
با توجه ‌به مطالب گفته‌شده، ذکر این نکته ضروری است که مکانیسم توبیخ و تشویق، ارائه راهکارهای تجویزی و دستورالعمل‌های عمودی (از بالا به پایین)، صدور دستورالعمل‌ها و ابلاغیه‌ها و وضع قوانین، نمی‌تواند به‌تنهایی راهگشا باشد. تحقق اقتصاد مقاومتی، در گروی آموزش صحیح مردم، فرصت‌دهی به آنها برای ایفای نقش و فرهنگ‌سازی است. اقتصاد مقاومتی برای آنکه از حالت شعاری خارج و به برنامه‌ای عملی تبدیل شود، به مشارکت مردمی نیاز دارد.

اقتصاد مقاومتی در سال ۱۳۸۹ از سوی مقام معظم رهبری مطرح و سیاست‌های آن در بهمن‌ماه ۱۳۹۴ ابلاغ شد. دولت تدبیر و امید عهده‌دار تحقق این سیاست‌ها شد. سیاست‌های اقتصاد مقاومتی در شرایطی مطرح شد که تحریم‌ها دشواری‌های اقتصادی متعددی به کشور تحمیل کرده بودند و دولت درگیر مشکلاتی مانند تورم، بی‌کاری، رکود اقتصادی، ورشکستگی کارخانه‌ها، جداافتادگی از اقتصاد جهان و... بود. با وجود اینکه اجرای سیاست‌ها به قوه ‌مجریه و سایر نهادهای مرتبط واگذار شد اما تا امروز، پیشرفتی در اجرای این سیاست‌ها دیده نشده است.
تحقق اقتصاد مقاومتی بیش‌ و پیش‌ از آنکه امری اقتصادی باشد، امری فرهنگی است. امروزه ضرورت نیازمندی به گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی بیش از هر زمان دیگری مطرح می‌شود. این گفتمان باید از طریق آموزش‌وپرورش، رسانه‌ها، صداوسیما و سایر نهادهای فرهنگی مطرح شود؛ زیرا اجرای سیاست‌ها تنها زمانی با مشکل روبه‌رو نخواهد شد که با یک باور عمومی همراه باشد. مدیریت فرهنگی اقتصاد مقاومتی باید با مدیریت مصرف همراه باشد تا به ریاضت اقتصادی تبدیل نشود. رسانه‌ها می‌توانند ابزار قدرتمندی برای آموزش گستره‌ای از مهارت‌های اجتماعی و شناختی باشند. همچنین از دانشگاه‌ها انتظار می‌رود مبانی و مطالب مرتبط با اقتصاد مقاومتی را در برنامه‌های خود بگنجانند تا به‌صورت عملی افراد را آموزش دهند. مدیریت مالی و کارآفرینی از رشته‌های بسیار مهم در تحقق این هدف هستند. تجربه تولیدکنندگان موفق داخلی در کارآفرینی، ایجاد اشتغال و برندآفرینی در زمینه مدیریت استراتژیک و کارآفرینی می‌تواند محرکی برای افراد با ایده‌های نو باشد تا در صورت رفع موانع موجود، به ایفای نقش خود در نظام اقتصادی بپردازند. نکته‌ای که باید در نظر داشت این است که امروزه اقتصاد تنها تولید کالا نیست، بلکه دانش و اطلاعات ضروری‌ترین کالاهایی هستند که به گران‌ترین بها خریداری می‌شوند.
اقتصاد مقاومتی متضمن «پنج مؤلفه» کلی است که اصلی‌ترین آن «مردمی‌بودن» است. مردمی‌بودن زمانی معنا پیدا می‌کند که نگاه درون‌زا به اقتصاد در افراد نهادینه شود. چنین نگرشی نیازمند فرهنگ‌سازی است؛ به‌همین‌خاطر آموزش‌های لازم در این زمینه و پخش برنامه‌هایی که درباره اقتصاد مقاومتی و حرکت‌های مشابه در سراسر جهان به افراد بینش و نگرش دهد، اولین گام ایجاد تعهد و مسئولیت در افراد است. کارآفرینی نتیجه تقویت چنین نگرشی است. دستیابی به اقتصاد مقاومتی نیازمند بسترسازی و ایجاد شرایط و زمینه‌هایی است که اگر فراهم نشود، نمی‌توان امیدی به تحقق آن داشت. از مهم‌ترین عواملی که اقتصاد مقاومتی بر بنیاد آن شکل می‌گیرد، بینش و نگرشی است که موتور محرکه‌ فعالیت‌های انسانی است. اقتصاد مقاومتی برای نهادینه‌شدن به افکارسازی جامعه نیاز دارد. گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی می‌تواند از طریق آموزش‌و‌پرورش، مطبوعات، رسانه‌ها، صداوسیما و سایر نهادهای فرهنگی جلب مساعی کند. به عبارتی، اجرای سیاست‌ها تنها زمانی با مشکل روبه‌رو نخواهد شد که با بسیج عمومی همراه باشد.
فرهنگ پدیده‌ای اکتسابی است و مقولات متعددی را دربر می‌گیرد. اولین گام برای گفتمان‌سازی فرهنگ اقتصاد مقاومتی، یافتن مقوله‌ها و تعریف دقیق و صحیح آنها با درنظرگرفتن شرایط موجود در جامعه و نیازهای تک‌تک افراد است. بنابراین برنامه‌ریزی صحیح، بخشی از گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی است. مدیریت در جامعه سه سطح عمومی، نخبگانی و توده‌ای دارد. از مهم‌ترین تمایزهای این سه قشر، روش درک واقعیت‌ها و رفتارِ مبتنی بر آنهاست. برنامه‌ریزی و انتظار عمل داشتن از مردم، مستلزم آن است که اقناع شوند. راهکارها نباید تجویزی باشند و در حد ابلاغیه و دستورالعمل باقی بمانند، بلکه نیاز است تا مفاهیم درونی‌سازی شوند و افراد خود به جنبش و تحرک درآیند. کوتاه‌ترین، مفید‌ترین، کم‌هزینه‌ترین و سریع‌ترین راه برای رسیدن به اهداف اقتصاد مقاومتی، جلب مشارکت همگانی است. درک ضرورت تغییر رفتار، موجب می‌شود افراد خود به نوآوری‌هایی در این زمینه دست بزنند و اقدام کنند.
متأسفانه در زمینه تحقق اقتصاد مقاومتی، مانعی بزرگ وجود دارد و آن نگاه تجویزی است. اصلاح قوانین، ابلاغیه و صدور بخش‌نامه در این زمینه راهگشا نخواهد بود، مگر آنکه با فرهنگ‌سازی همراه باشد؛ به‌ همین ‌دلیل صدور ده‌ها و صدها ابلاغیه در این چند سال دستاورد چشمگیری نداشته است. در هر پدیده‌ای ازجمله اقتصاد مقاومتی، زمانی که جزئی‌تر به پدیده‌ها نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که تغییر از «فرد» شروع می‌شود. فرد در سطح خرد درگیر نظام خانواده است؛ بنابراین آموزش‌ها باید «فردِ درون نظام خانواده» را در نظر بگیرد. اصلاح الگوی مصرف که از ابتدایی‌ترین و همچنین اصلی‌ترین مقوله‌های اقتصاد مقاومتی است، موفقیت چندانی نداشته است؛ زیرا افرادِ یک خانواده هنوز اثرات حمایت از تولیدات داخلی را درک نکرده‌اند یا اگر هم فرهنگ استفاده از تولیدات داخلی را پیدا کرده‌اند، در سطح اجتماع نتیجه مطلوبی نگرفته‌اند. یعنی اجرای اقتصاد مقاومتی باید موازنه داشته باشد؛ در سطح خرد و از درون «خواسته» شود و در سطح کلان و از بیرون به آن پاسخ داده شود. شاید یکی از ساده‌انگارانه‌ترین راه‌ها برای اطمینان‌یافتن از اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی، تأسیس نهادهای نظارتی باشد تا بخش‌های مختلف اقتصادی را رصد و با ضدیت در اجرای سیاست‌ها مقابله کنند؛ اما این‌گونه اقدام‌ها هرگز ثمربخش نخواهد بود. در عوض، آموزش مفید و صحیح سازمانی می‌تواند راهگشا باشد. فرهنگ‌سازی و درونی‌سازی اقتصاد مقاومتی یعنی افراد خودشان بر عملکرد خود و دیگری نظارت کنند.
امتیازدهی و ایجاد نظام تشویقی می‌تواند در روند تحقق اقتصاد مقاومتی مؤثر باشد؛ به این صورت که اقدامات انجام‌شده در راستای تحقق هدف، ارج داده شود و از فعالان مثلا کارآفرینان تقدیر شود؛ اما افراد برای اقدام و عمل نباید منتظر تشویق بمانند. بااین‌حال امتیازدهی حتی می‌تواند با اصل عدالت‌محوری نیز در تضاد باشد؛ زیرا منابع مالی جامعه به اندازه‌ای نیست که کفاف قدردانی از همگان را بدهد و با اصل اقتصاد مقاومتی نیز در تضاد است. افراد باید اقتصاد مقاومتی را به گونه‌ای درک کنند که حتی انتظار تشویق هم نداشته باشند؛ یعنی کارآفرینی و برعهده‌گیری نقش‌های اقتصادی به باور درونی آنان تبدیل شود.
اقتصاد مقاومتی اندیشه‌ای است در راستای توانمندسازی اقتصاد داخلی به منظور پیوستن به اقتصاد جهانی؛ ازاین‌رو برخی تفکرات بازدارنده مانند «ضدیت و مخالفت» در مراوده با دیگر کشورها که در اقتصاد جهانی نقش عمده‌ای ایفا می‌کنند، باید کنار گذاشته شود. برجام فرصتی فراهم کرد تا اعتماد متقابلی میان ایران و اقتصادهای بزرگ دنیا ایجاد شود. این توافق می‌تواند انعطاف‌پذیری شناختی افراد را افزایش دهد و مقوله‌های فرهنگی‌ای را که موجب شکوفایی اقتصادی آن کشورها شده است، بشناسد تا با ‌توجه ‌به شرایط خویش، از آنها برای تعیین مسیر خود الگوبرداری کند و با فرهنگ و اجتماع خود تطبیق دهد. نگاه به اقتصادهای پیشرفته دنیا و استفاده از تجربیات موفق آنها، جزئی از «گفتمان فرهنگی اقتصاد مقاومتی» است.
تعدیل فرهنگ سازمانی و اداری در پیشبرد اقتصاد مقاومتی اهمیتی انکارنشدنی دارد. بوروکراسی به‌عنوان پدیده‌ای نامطلوب در ادار‌ه‌ها وجود دارد و مبارزه با بوروکراسی اداری چیزی جز اصلاح فرهنگی نیست. مبارزه با بوروکراسی، موانع موجود در اشتغال‌زایی و کارآفرینی را رفع می‌کند و موجب پویایی افراد در شرکت‌جویی در فعالیت‌های اقتصادی می‌شود. پیچیدگی بوروکراسی اداری در ایران موجب پژمردگی روحیه افراد باانگیزه و مشتاق می‌شود. رفع این مشکلات به همراه حمایت دولتی و فرهنگ‌سازی گسترده و برنامه‌ریزی عمومی میسر است.
استفاده از نخبگان در برنامه‌ریزی‌های کلان، ارج‌دهی به آنهاست. پرهیز از سطحی‌نگری، برخورد کارشناسی و حرفه‌ای با مسائل فرهنگی اقتصاد از پیش‌زمینه‌های هرگونه حرکت فرهنگی‌- اقتصادی است. نخبگان باید بر گسترش و تأسیس و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان نظارت کنند. شرکت‌های دانش‌بنیان از جمله نهادهای کارآفرینی هستند که در اقتصاد مقاومتی نقش فرهنگی بی‌بدیلی ایفا می‌کنند. نخبگان در مقام سیاست‌گذار، ناظر و ارائه‌دهنده راهکار، می‌توانند با ژرف‌نگری به آسیب‌شناسی موانع فرهنگی موجود در جامعه بپردازند و راهکاری عملی برای آنها ارائه دهند. تأسیس سازمان‌های مردم‌نهاد و تخصیص بودجه به آنها از راهکارهای جلب مساعی عمومی است. فرهنگ‌سازی از طریق رسانه‌ها و آموزش تأسیس نهادهای ارائه‌دهنده خدمات به ابتکار خود مردم، موجب تقویت روحیه و انگیزه‌دهی به آنها می‌شود و در نتیجه، تحقق اقتصاد مقاومتی میسر می‌شود.
با توجه ‌به مطالب گفته‌شده، ذکر این نکته ضروری است که مکانیسم توبیخ و تشویق، ارائه راهکارهای تجویزی و دستورالعمل‌های عمودی (از بالا به پایین)، صدور دستورالعمل‌ها و ابلاغیه‌ها و وضع قوانین، نمی‌تواند به‌تنهایی راهگشا باشد. تحقق اقتصاد مقاومتی، در گروی آموزش صحیح مردم، فرصت‌دهی به آنها برای ایفای نقش و فرهنگ‌سازی است. اقتصاد مقاومتی برای آنکه از حالت شعاری خارج و به برنامه‌ای عملی تبدیل شود، به مشارکت مردمی نیاز دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.