اجماع در مبانی
سه دوره نمایندگی مجلس، ریاست بخش خبر صداوسیما، معاونت نظارت و هماهنگی اقتصادی معاون اول رئیسجمهور، فعالیت عمیق و طولانی در راستای اجرای اصل مشهور 44 و در نهایت عضویت در مجمع تشخیص مصلحت از علی آقامحمدی، شخصیتی معتمد و صاحبنظر در حوزه نقاط قوت و ضعف اقتصاد کشور و تهدیدات و فرصتهای پیشروی آن ساخته است. معتقد است در کلیات اقتصاد مقاومتی، اجماع کامل بین بزرگان نظام و صاحبنظران علمی و اجرائی وجود دارد ولی ممکن است در پیادهسازی آن اختلافنظرهایی ببینیم. رویکرد اقتصاد مقاومتی را موتور محرک سایر مزیتهای کشور مانند حوزه امنیت و سیاست خارجی میداند که اگر از کار بیفتد، همین مزیتها هم مدتی طولانی باقی نخواهند ماند. در راستای این رویکرد، با توسل به امام هشتم، سه نرخ رشد، بیکاری و تورم را در سطح هشت درصد، بنیان ثبات و پیشرفت اقتصاد کشور قلمداد میکند.
بهعنوان کسی که سالها در بخشهای مختلف نظام مشغول خدمت هستید، فکر میکنید چه شرایطی باعث شد مقام معظم رهبری سیاستهای اقتصاد مقاومتی را به صورت مشخص و چارچوببندیشده به دولت و مجموعه قوا ابلاغ کنند؟ چه شرایطی این ضرورت را برای ایشان ایجاد کرد؟
در مقطعی بعد از فروپاشی شوروی، نوعی خلأ قدرت در منطقه شکل گرفته بود که نحوه پوشش، کنترل و مهار آن بسیار تعیینکننده بود. زیرا هر کشوری که بتواند این خلأ را پر کند و اثرگذار باشد، میتواند منطقه را اداره کند. منطقه قبلا به وسیله شوروی اداره میشد که محدودیتها و پاسخگویی خودش را داشت، اما پس از فروپاشی طبیعتا خلأ بزرگی به وجود آمد. رژیمهای کهنه موروثی و سلطنتی هم در منطقه ماندگاری زیادی نداشتند و در معرض فروپاشی قرار داشتند. پس یک طرفش اتفاق افتاده بود و طرف دیگرش هم ساختمانهای حکومتی فرسوده منطقه بودند که هر آن احتمال فروپاشی داشت. ایران باید خودش را در چنین محیطی تصور میکرد. چشمانداز خود را به نحوی مشخص میکرد که افق بلندمدتتری دیده شود تا خطاهای استراتژیک گذشته اتفاق نیفتد. شما ببینید کشوری مانند ایران که در زمان صفویه کشور سوم جهان بود، در زمان قاجار وضعش به جایی رسید که نصف کشور از بین رفت.
با چنین رویکردی، چشمانداز 20ساله (از 1384 تا 1404) نوشته و با سختیها و مقاومتهایی که وجود داشت، با نظر مقام معظم رهبری نهایی شد. در آن زمان بحث این بود که برای کسب جایگاه مطلوب (رتبه اول منطقه) به نرخ رشدِ متناسب نیاز است تا بتوانیم هم هزینههای خود را تأمین کنیم و هم هزینه تجهیز زیرساختها، تغییر زیرساختها و دانشبنیانکردن جامعه را. در چشمانداز هم گفته شد که ایران باید از لحاظ اقتصادی و فناوری مقام اول را پیدا کند؛ پس اقتصاد، دانشبنیان دیده شد نه اقتصاد گذشتهگرا یا تولیدات صنعتی قدیمی.
مدتی از ابلاغ این سیاستها گذشت، مشکلاتی هم از طرف غرب پیش آمد؛ مسائل فراوان و گاه هم فرصت. وجوهی که برای کشور به دست آمد و منابع ارزی حاصل از صادرات نفت و امثال اینها همه فرصت بود. مجموعه این فرصتها و تهدیدها که گاهی در یک زمان اتفاق افتاد، نشان داد که سازوکاری لازم است تا بتوان آنها را جهتدهی کرد. در غیر این صورت اگر به دولتها واگذار کنیم، دولتها مصالح نزدیکتر را بهطور طبیعی میبینند و در حقیقت با رویکرد انتخاباتی برخورد میکنند و برای آنها مهم است که نظر رأیدهندگان جلب شود. حالا رأیدهندگان ممکن است چیزی را خوب بدانند ولی چون تبعات آن را نمیببینند و اصلا وظیفه آنها نیست، این مشکل به وجود میآورد.
بنابراین رهبری سیاستهای کلی اصل 44 را ابلاغ فرمودند که در حقیقت با واردکردن بخش خصوصی، اقتصاد از دولتیبودن خارج شود. چون ضعف بزرگ اقتصاد این بود که دولتی شده بود. با ابلاغ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی این چارچوبها تکمیل شد. عملکرد چشمانداز در دهه اولش، به معنای این است که ما باید بتوانیم 35 تا 40 درصد راه را برویم. در حوزه امنیت، حوزه سیاست خارجی، بحثهای مربوط به قدرت نفوذ منطقهای و حوزه نظامی، ایران اهداف را کامل طی کرده و شاگرد اول شده است؛ یعنی در این حوزه کاملا ممتاز و برجسته بود، ولی در حوزه اقتصاد و فناوری که باید موتور و تداومدهنده این تحرک باشد، 40 درصد اهداف تعریفشده تحقق نیافته بود. اگر این روند در اقتصاد ادامه پیدا میکرد، ما عملا باید همه آن حوزههایی را که جلو رفته بودیم، به عقب برمیگشتیم، یعنی امکان تداوم وجود نداشت.
بنابراین بحث اقتصاد مقاومتی مطرح شد تا این چالش را حل کند. پنج رویکرد اقتصاد مقاومتی جهتگیری اقتصاد کشور برای تحصیل پیشرفت را تعیین کرده است؛ دانشبنیانی، عدالتبنیانی، مردمنهادی، درونزایی و برونگرایی که در حقیقت با این پنج رویکرد، اقتصاد شناخته میشود. این ویژگیها باید در تمام برنامهریزیهای اقتصاد ایران مدنظر باشد. این کل برنامهای است که ما باید در فرصت باقیمانده و در این 10 سال اجرا و با دستیابی به رشد هشت درصد، عقبماندگی را جبران کنیم تا کشور بتواند با اطمینانخاطر اهداف خودش را پیگیری و تهدیدات و مداخلات خارجی را دفع کند.
پس ما در ابعاد نظامی، فرهنگی و سیاسی، مسیر قابلقبولی را تاکنون در سطح منطقه داشتیم، ولی از بعد اقتصادی هنوز آن پیشرفتی که مطلوب ما بوده نداشتهایم و چشمانداز 20ساله، اصل 44 و اقتصاد مقاومتی همه در یک طول مکمل یکدیگر هستند.
بله، همه مواد اولیهاش نیز فراهم شده است؛ مثلا شما نیروی انسانی تحصیلکرده میخواستید، تأمین شده است، پنج میلیون نیروی تحصیلکرده خوب تأمین کردید، اما برای چنین سرمایهای با این عظمت که هزینه زیادی برای آن شده است، کار نیست. اقتصاد مقاومتی میخواهد این مشکل را حل کند.
در تدوین چشمانداز و سیاستهای اصل 44، مجمع تشخیص مصلحت نظام و کمیسیونهای تخصصیاش بهعنوان بازوی مشورتی برای رهبری ایفای نقش کردند. درواقع کلیات را تدوین کردند و برای اصلاح و ابلاغ خدمت ایشان ارائه دادند. در اقتصاد مقاومتی هم آیا مجمع چنین نقشی را ایفا کرد؟
منشأ تمام سیاستهای کلی مجمع تشخیص مصلحت نظام، همکاری و همفکری با قوای سهگانه و صاحبنظران دانشگاهی است. اقتصاد مقاومتی هم از این رویه مستثنا نبوده و همین فرایند را طی کرده است. بنابراین الان شما در بین همه نحلههای فکری در اقتصاد، میبینید رویکرد به اقتصاد مقاومتی مثبت است، یعنی کسی استدلال بزرگی نیاورده که این چیست یا همراهی نکند. ممکن است درباره نحوه پیادهسازی اختلاف نظر باشد یا کنفرانسهای متفاوتی را تشکیل دهند، اما در اینکه این راهکار اساسی رفع مشکلات کشور و مسیر رسیدن به اهداف چشمانداز است، اختلاف نظری وجود ندارد. همه به زبانی قبول دارند که اقتصاد مقاومتی باید انجام شود. بنابراین چنین اجماع فکری که خیلی هم پرسابقه نبوده، اینجا اتفاق افتاده است؛ یعنی شاید بهتر از باقی سیاستها در این حوزه کار شده؛ بنابراین امید به اینکه به راحتی پیاده شود و مقاومت صاحبنظران و روشنفکران را نداشته باشد، از همه چیز بهتر است. درواقع اینجا مقاومتی نمیبینیم. ولی اراده اجرا مقداری ضعیف است، چون یکسری بخشها را باید تخریب کرد، تخریب هم هزینه دارد، یکسری موانع را باید برداشت، یکسری ساختوسازها سنگین و سخت است، توان
میخواهد. مشکل در اجرا و پیادهسازی یک طرح بزرگ است. در حوزه نظر ما مشکل خاصی نداریم، بهخصوص که این با نظرات جهانی هم هماهنگ است؛ یعنی مثلا با مبانی علم اقتصاد یا امثال اینها تضادی ندارد. بنابراین رهبری فرمودند: تجربیات جهانی این کار وجود دارد و ویژه ایران هم نیست. یعنی کاری است که الان در تمام دنیا برای پایداری اقتصاد انجام میدهند.
آقای دکتر، درست است که دولت در اقتصاد کشور، دست بالا را دارد ولی واقعا اقتصاد مقاومتی فقط مسئولیت دولت است یا سایر قوا هم به همان میزان در پیشبرد آن مسئولیت دارند؟
نه، فقط مسئولیت دولت نیست. اولا این یک محیط میخواهد؛ همه قوا باید آن محیط را ایجاد کنند، مثلا اگر صداوسیما همراهی نکند، شدنی نیست؛ بنابراین در سند آمده، گفتمانسازی کاری است که ویژه رسانهها و کارکرد آنهاست. درواقع مانند بستن کمربند، همه باید یاد بگیرند و تولید کنند. یعنی قیمت و کیفیتش خوب و قابلیت رقابت داشته باشد. باید همه محصولات رو به آینده باشد؛ یعنی بتواند در آینده تداوم داشته باشد. پس سرمایهای که امروز جواب میدهد، باید بتواند فردا هم باقی بماند. از سوی دیگر همه باید در اقتصاد ذینفع باشند و منافع اقتصاد برای عده خاصی نباشد. ممکن است با چهار حرکت چیزی پیش برود ولی دوام نمیآورد، آحاد مردم باید بتوانند در این مسئله درگیر و از منافع آن منتفع شوند.
بنابراین این فقط برای قوا نیست بلکه برای تکتک آحاد مردم است. شما فرض کنید اگر درآمد دولت بالا برود، ما به یک نسبتی به قوا کمک میکنیم، مگر قوه قضائیه مشکلات ندارد. اگر وضع اقتصادیمان خوب باشد، در آن صورت کیفیت زندانها میتواند افزایش یابد. چرا وضع قضات و کارکنان دادسرا نامناسب باشد و پرداختها مناسب نباشد؟ میتواند خیلی بهتر باشد. چرا دانشگاه نتواند با کیفیت بهتری خدمات ارائه دهد؟ میتواند، ولی از کجا؟ همه اینها منوط به این است که درآمد مناسبی به دست آید. سهم دولت مشخص است، نمیشود هرچه درآمد کسب میشود به دولت داد؛ سهم دولت مشخص است؛ دولت 10 تا 15 درصد از این کیک را برمیدارد، اگر کیک بزرگتر شود، 15 درصد سهم دولت بزرگتر میشود، پس میتواند به نفعش باشد. ضمن اینکه بخش خصوصی هم چون کیک خودش بزرگ و به اندازه خودش است، میتواند بهراحتی این کار را انجام دهد.
دولت یک ستاد فرماندهی برای اقتصاد مقاومتی تشکیل داد و دبیرخانهاش را هم در سازمان برنامه و بودجه مستقر کرد. این ستاد برنامههای 12گانه ملی را تدوین کرد. برای هر کدام طرحها و پروژههایی را تنظیم و به مراجع مربوطه ابلاغ کرد. شما این برنامههای 12گانه را خواندید؟ آیا فکر میکنید جامعیت کامل دارد که بتواند سیاستهای 24گانه را پوشش دهد؟ آیا نقصی در آن وجود دارد؟ چیزهایی از قلم افتاده است؟
اینها برای یک سال است، چون وقتی دو سال اول بعد از ابلاغ سیاستها آنطور که باید پیش نرفته بود و نتیجه مطلوبی نداشت، با دیداری که اعضای دولت با رهبری داشتند و ایشان اظهار گلایه کردند، قرار شد برای دو سال -پایان کار دولت یازدهم -دولت برنامهشان را ارائه دهد. بنابراین در حد یک سال برنامه خوبی است. اما مشروط به اینکه بتواند مشکل را حل کند. چون بر شناخت واقعی از اقتصاد مبتنی بوده و توافق هم وجود دارد که یا این امکانات باید ایجاد و تسهیلات داده شود یا برعکس؛ مشکلاتی است که باید برداشته شود، یا ساختارهایی را باید طراحی کنیم. طبیعتا اجرایش مهم است؛ یعنی باید ارزیابی کنیم که چقدر اجرا شده و چقدر اجرا نشده است و اصرار کنیم تا پایان این دولت همت کنند و اینها را به سرانجام برسانند. الان که برنامه ششم در حال بررسی است، باید معطوف شویم به این برنامه که حالا دولت برای اجرای آن میخواهد چه کند؟
یعنی مبتنی بر سیاستهای اقتصاد مقاومتی است یا خیر؟
مهم این است که در عمل و اجرا میخواهند چه کنند؛ مثلا ما در آنجا وقتی میگوییم برای نرخ رشد هشت درصد، برای نرخ رشد سرمایهگذاری 12 درصد نیاز است. وقتی نرخ رشد سرمایهگذاری 12درصدی را میخواهیم، پس یک انباشت سرمایه میخواهیم، پس یک نرخ پسانداز میخواهیم، یک نرخ سرمایهگذاری لازم داریم و جهت رشتهها هم باید مشخص باشد؛ یعنی مثلا ممکن است همه پول را در نفت و گاز سرمایهگذاری کنند و شغلی ایجاد نکنند، این مطلوبیت ندارد چون در برنامه، هدف کاهش نرخ بیکاری هم هست، کاهش تورم هم هست و ثبات اقتصاد کلان هم باید از این طریق تأمین شود تا نرخ رشد هشت درصد به دست آید. پس اگر بخواهیم با این حساب در نظر بگیریم، عملا باید دولت دیگر برنامههایش را در اجرا نشان دهد. ما میگوییم سرمایهگذاری خارجی، منظورمان چیست؟ یعنی چه پروژههایی را میخواهیم به خارجیها بدهیم؟ این دیپلماسی میخواهد، دیپلماسی معنایش این است که شما بروید این را محقق کنید، معنایش این نیست که بروید با طرف صحبت کنید و بعد هم بگویید نشد. متأسفانه الان دیپلماسی اقتصادی ما در این حد است. وزارت خارجه در همین حد صحبت میکند، گزارش میدهد و میگوید فلانی موافقت نکرد.
ولی همین وزارت خارجه وقتی به او میگویند برو راجع به برجام صحبت کن، شب و روز تلاش میکند. رختخوابش را هم میبرد، تا به نتیجه نرسد، برنمیگردد. دیپلماسی اقتصادی هم باید همینطور باشد؛ یعنی ما اگر قرار باشد صد میلیارد دلار یا 80 میلیارد دلار، سرمایهگذاری خارجی جذب کنیم، باید بدانیم کدام کشور هدف ماست، باید برویم و بیاییم تا این انجام شود وگرنه اینکه مذاکره کنیم و در انتها بگوییم نمیشود، پذیرفتنی نیست.
مثلا ما میگوییم مردم باید سرمایهگذاری کنند؛ اگر وزارت اقتصاد مسئولش است، باید صنف به صنف مردم را جمع کند، فلسفه و دلایلش را بگوید، مشاوره بدهد، تسهیلات بدهد، معافیت بدهد و بالاخره به هر طریقی مردم را تشویق کند. امروز باید بدانیم تمام برنامهریزیها باید پنج سال دیگر جواب دهد و قرار نیست به بحثها ادامه دهیم؛ اکنون زمان اجراست.
جوان قدیمی داریم که همگی آنها به دنبال میز اداری هستند. یعنی همه به دنبال آبباریکهای بودند. این در حالی است که اکنون چنین میزی وجود ندارد و به درد نمیخورد و آیندهای برای فرد ایجاد نمیکند. برای یک فرد تحصیلکرده، باسواد و متخصص، اینکه دستگاهی او را به کار بگیرد، به چه دردی میخورد؟! او میخواهد کار ایجاد کند؛ پس باید گروه و تیم شوند و پروژه مشخص کنند، ریسکها را مشخص کنند و اینکه قرار است چه کسی از آنها پشتیبانی کند.
هیچکس نباید سر راه مانع ایجاد کند؛ به عبارتی قوه قضائیه، مجلس، صداوسیما و نیروی انتظامی همه باید با این مسئله همراهی و کمک کنند تا این مسئله شکل گیرد. این وحدت نیازمند محوریت دولت است. اصل کار دست دولت است اما همه آنها موظف هستند با دولت همکاری و همراهی کنند و جاهایی هم که به خودشان مربوط است، از همین اصول تبعیت کنند. یعنی باقی هم اگر کاری دارند، باید تابع این اصول باشند و فضای دیگری درست نکنند که کاملا مغایر با این فضا باشد.
زمانی که سیاستهای 24گانه بررسی میشود یا وارد حوزه برنامههای 12گانه میشويم، به طور صریح و واضح از برخی حوزهها مثل کشاورزی اثری نمیبینيم، درحالیکه کشاورزی حتی اگر در بیانات حضرت امام هم نگاه کنیم، اهمیت خاصی دارد، آیا به بعضی حوزهها تعمدا وارد نشدیم؟
ما امنیت غذایی را داریم.
امنیت غذایی لزوما کشاورزی نیست؛ بله امنیت غذا و درمان هست؛ یعنی مثلا در سیاستهای ابلاغی هم دیده شده است. ولی حوزهای که بهصورت موکد کشاورزی باشد، نداریم.
وقتی میگوییم نرخ رشد متناسب باشد تا ما را به هدف برساند، طبیعتا این نرخ بین بخشهای مختلف صنعت تقسیم میشود. بخشی از صنعت، صنایع غذایی است، صنایع غذایی متکی است به مواد اولیه. امنیت غذایی که میگوییم، معنایش این است که دو هزار کالری برای هر نفر در داخل کشور ایجاد شود، این یعنی یک کار داخلی. آنجا که میگوییم برونگرایی و درونزایی، همین است؛ وقتی کسی زمین و آب دارد، جزء مزیتهای کشاورزی محسوب میشود. حالا اگر آب و زمین نداشتید، طبیعتا مزیت شما کشاورزی نیست و کسی توقع ندارد به کشاورزی ورود شود. پس آنجا که از امنیت غذایی صحبت شده است؛ یعنی نقطههای اتکا باید برای خودت باشد، نگفته است خودکفایی غذایی که هیچ ورود و خروجی نداشته باشد.
بنابراین یکسری حوزهها به اقتصاد، رقابت و قیمت واگذار شده است و اینکه مزیت هر کشوری چیست و یکسری حوزهها که تکانه و ناامنی ایجاد میکند مانند امنیت غذایی، گفته شده نه، شما باید گندم را داخل کشورتان داشته باشید، مرغ را باید داشته باشید، منتها مقداری گوشت هم باید وارد شود. چون فشار روی مراتع کشور زیاد است.
شما گفتید ما سعی کردیم در زمان تدوین هر کدام از این سیاستها، چشمانداز و اصل 44 و اقتصاد مقاومتی از تجربیات دنیا هم استفاده کنیم. متفکران اقتصادی یا توسعه اقتصادی به طور مشخص، الگوهای توسعه اقتصادی را تقسیمبندی میکنند. اگر فرض کنید الگوهایی داریم مانند اقتصاد باز، اقتصاد پولی، اقتصاد توسعه سوسیالیستی، یا توسعه سبز، آیا میتوانیم بگوییم سیاستهای اقتصاد مقاومتی بیشتر از کدام یک از اینها تأثیر پذیرفته است یا نه؛ سعی کرده حالتی ترکیبی از همه آنها داشته باشد؟ یا سعی کرده خودش یک الگوی جدید ایجاد کند؟
در این حوزه سعی کردیم نقاط ضعفی را که عملا در الگوها بوده است، به نحوی پوشش دهیم. فرض کنید اقتصاد آزاد معمول را بگیریم، دیگر عدالت در آن نیست، ولی امروز بحثهای جدید دنیا دیگر آن نیست، یعنی آن را کامل کردند و گفتند رشد فراگیر و اشتغالزا. فراگیر و اشتغالزا را که اضافه میکند، پارامترهای اضافه است؛ چرا این کار را کرده است؟ برای اینکه فرانسه مشکلش اشتغال است. آمریکا مشکلش اشتغال است، هرچند رشد، سرمایهگذاری و دانش هست ولی شغل ایجاد نمیشود. وقتی از آنها شغل ایجاد نمیشود، بحران ایجاد میشود؛ بنابراین اگر در فرانسه تیم لُمپن دارند میگویند، اینها از چه حرف میزنند؟ روی این نکته دست گذاشتند که باید اشتغال ایجاد شود، کسی هم این را رد نمیکند.
بنابراین شعارهای جهانی تغییر کرده؛ یعنی آن حرفها، حرف قدیم نیست که یکپارچه نگه داشته باشند، به تدریج اصلاحات انجام دادند، پس ما هم اینجا فراگیر را قبول کردیم و بحثهای مربوط به اشتغال را هم قبول کردیم و بخشی از عدالت هم در آن وجود دارد ولی الزاما همه عدالت نیست؛ یعنی ما گفتیم یک بند دیگر در اقتصاد مقاومتی اضافه شده است. آن چیزی که حاصل میشود، باید بین عوامل تولید عادلانه تقسیم شود، چیزی که الان برای آن فرمولی نیست. در ایران هیچ آماری درباره سهم نیروی انسانی در تولید وجود ندارد؟ در تولید یک محصول، سهم نیروی انسانی چقدر است؟ الزاما در همه رشتهها یکی نیست، اما بالاخره نباید سهم نیروی انسانی نادیده گرفته شود؛ به دلیل اینکه نیرو برای اشتغال زیاد است، شما دیگر حداقلها را هم به او ندهید. خدمات تأمین اجتماعیاش با چه کسی است؟ خدمات بهداشت و درمان و تحصیل فرزندانش با چه کسی است؟ بالاخره به گونهای باید در اقتصاد بچرخد. در گذشته اینها را به نفت واگذار میکردند، ما گفتیم اقتصاد از نفت جدا شود. یکی از عیبهای ما این است که اقتصاد دولتی است و عیب دیگر ما این است که نفتی هستیم. نگفتیم نفت را کم کنید یا تولید نکنید،
گفتیم نفت را ببرید در صندوق توسعه ملی تا صندوق سرمایهگذاری را توسعه دهد نه بشود صندوق مصرف که بیاید کمک کند و مسائل امروز را حل کند و آینده را نابود؛ یا بیننسلی را دیدیم، یعنی الان ما اگر بگوییم عدالت امروز کجاست؟ میگوییم بیننسلی دیدیم، سابق نفت را میآوردیم و تمامش میکردیم؛ حالا میگوییم نه، یک سهمش را نگه میداریم در صندوق، صندوق را میگذاریم برای سرمایهگذاری، سرمایهگذاری میماند برای نسل آینده و این بیننسلی منتقل میشود.
تحولات در نظریات هم در دنیا زیاد است؛ مثلا ما اقتصاد سبز را قبول داریم؛ یعنی اینکه شرایط محیط زیست را پایدار نگه داریم، درصورتیکه عملکرد مدلهای قبلی در ایران این است که آب الان فرونشسته است، دشتها مشکل پیدا کردند، دریاچهها مشکل پیدا کردند، تالابها مشکل پیدا کردند، گرد و خاک ایجاد شده است و...، بنابراین میخواهیم جایی هم باشد که زندگی دائمی باشد، نمیخواهیم یک زندگی موقت و خوب درست کنیم بعدا همه با هم بیفتند. بنابراین فکر میکنم جهان همینطور تغییر کرده است؛ یعنی همه الان توسعه پایدار را قبول دارند. الان کسی در جهان توسعه را به معنی خود توسعه قبول ندارد. ممکن است آقای ترامپ گفته باشد بیخیال محیط زیست ولی این حرف پایداری ندارد و فعلا رئیسجمهور شده و میخواهد کاری برای جامعهاش بکند. حالا یک لولهکشی میکند و میرود ولی نمیتواند ادامه بدهد، ناچار است واقعیتهای جامعه را بپذیرد.
پس یکسری تغییرات را الزاما ایجاد کردیم و در دنیا هم شاید عینا این نباشد، کمااینکه در هیچ جای دنیا یک مدل نیست، آنها شرایط خودشان را در نظر گرفتند. ما اول آزادی را میپذیریم، میگوییم اقتصاد آزاد، اما اقتصاد آزاد به معنای اینکه هر کاری دلشان بخواهد بکنند نیست، نفع جمعی باید دیده شود، نفع بیننسلی هم باید دیده شود و ضمنا فقط انسان نیست؛ انسان و طبیعت با هم زندگی میکنند؛ اگر طبیعت خراب شود، زندگی ما هم خراب میشود، پس ما در جهت خودکشی طبیعت نباید حرکت کنیم و نباید یکطرفه پاسخ دهیم. بنابراین جمعی بین اینها کردیم که بتواند زاویه بدهد، استعدادهای آینده را بتواند به سمتی ببرد، ولی در این الگو قلههای خیلی بلند ثروت و گودالهای خیلی عمیق فقر را قبول نداریم ولی به معنای این نیست که هیچ قله ثروتی شکل نمیگیرد. میگوییم قله طبیعی شکل بگیرد، چون قله طبیعی به معنای این است که کوچک باشد، بعد متوسط شود، بعد بزرگ شود و بعد خیلی بزرگ شود، این اشکال ندارد؛ این یعنی 80 سال کار و دوروزه اتفاق نمیافتد ولی دیدیم یکسری چیزها بوده که طرف بزرگ متولد میشود، اصلا رستم متولد شده، این مدل مشخص است که رانتی و الکی و فساد در آن
است؛ این معنی ندارد.
الان ضعف اقتصاد ایران مطالعه شده و این است که شرکتهایش کوچک و متوسط است و دیگر بزرگ نمیشود، بزرگها بزرگ متولد میشوند، چون این در زمان قبل از انقلاب بوده؛ یعنی شاه این کار را کرده، عدهای را انتخاب کرده و گفته است شما بروید بزرگ شوید، این کارها را بکنید، وابستگی ایجاد بکنید و این را سیاسی دیکته کرده است، بعد از انقلاب بخش خصوصی خیلی وارد و در این حوزه بزرگ نشده است. بعضیها بهعنوان نهادهای غیردولتی میخواستند این را ادامه بدهند، اقتصاد مقاومتی این را نمیخواهد. اقتصاد مقاومتی میگوید شما باید برای نهادهای غیردولتی خط و مشی مشخص کنید. نهادهای عمومی نباید جایگزین بخش خصوصی و تعاونی شوند. جلوی بزرگشدن مردم را بگیرند و سایه روی سر آنها بیندازند؛ نه؛ باید توانمندسازی برود در میان مردم و مردم بزرگ شوند؛ این تفاوتهایی است که وقتی میگوییم عدالت، باید ابعادش را ریز کنیم، یعنی بگوییم منظور از عدالت، بیننسلی است.
مثلا ما عدالت منطقهای را دیدیم؛ یعنی اولین بار است که در صنعت ایران و سند اقتصادی ایران آمده که مناطق شکل داده شوند، این غیراستانی است، یعنی سه استان یا پنج استان را که با هم همگون هستند، یک منطقه کنید و جهتگیری فعالیتها رو به خارج است. مثلا فرض کنید؛ یزد، کرمان و سیستانوبلوچستان میشود یک منطقه؛ حالا باید رابطه این منطقه با عمان، هند و پاکستان را سازماندهی کند. یزد به جای آوردن آب در استان برای فعالیت اقتصادی باید فعالیتهای خود را کنار دریا متمرکز کند. یعنی به جای اینکه برعکس به سمت تهران حرکت کند، باید به سمت مرز حرکت کند، این مناطق را شکل میدهد، حالا سه تا آذربایجان هم باید حرکت کنند، ولی ترکیه را باید پوشش دهند، این به معنای این نیست که جای دیگری با اینها نیست ولی این مأموریت اصلی آنهاست؛ یعنی اینها مکلف هستند این پوشش را بدهند. بنابراین وقتی میگویند صادرات در ترکیه باید انجام شود، اینها باید تمام محورهایش را شکل دهند. این به معنای این است که آدم کوچکها باید گرد هم جمع شوند تا آدمهای متوسط را درست کنند، متوسطها باید با هم جمع شوند تا بزرگها را به وجود بیاورند. این یعنی ساختارها باید تغییر
کند. نوع و شکل حقوقی فعالیت باید تغییر کند تا این اتفاق بیفتد.
بنابراین معماری این کار سختترین کار است؛ یعنی این سیاست نوشته شده است اما اینکه چگونه معماری و پیاده کنیم، مهمترین کار است و من فکر میکنم نکتهای که الان خیلی مورد غفلت است، این است؛ کسانی که صاحب حق شدند، از حقشان استفاده نمیکنند. یعنی شما میگویید حق بخش خصوصی است، بخش خصوصی مانده و تماشا کرده که یکی دیگر بیاید این را به او بدهد، این حق شماست. بگویند این زمین برای یک نفر است، چه میکند؟ سریع میرود و دیوارکشی میکند، میرود و سند و جواز میگیرد و بعد میسازد، نداشته باشد میرود با یک نفر شریک میشود، برای خودش است، حالا اگر گفتند نیروگاه برای شماست، اگر گفتند سد برای شماست، راه برای شماست، شما باید بیایید، وگرنه نهادی یا جایی پیدا میشود یکدفعه میرود و فعالیت را میگیرد، اینها حق دارند بروند و شکایت کنند، اینها میتوانند بروند دیوان عدالت و شکایت کنند که ایشان چهکاره است؟ این حق ماست، ما باید برویم از صندوق توسعه پول بگیریم، چرا دولت بگیرد؟ ولی چون اینها چنین حقی در گذشته نداشتند، این را حس نکردند که الان مالک شدند و سند برای آنهاست و باید بروند دنبال سند، ما باید چنین حسی را بدهیم. مثلا فروشگاه
زنجیرهای یاران دریان؛ همه مغازههای پراکنده بودند، الان یک شکل حقوقی به خودشان دادند، وگرنه مالک مغازه که تغییر نکرده است، مالک همان قبلی است ولی آمدند یک شکل حقوقی دادند و گفتند من و شما و دیگری یک فروشگاه درست میکنیم و میشویم فروشگاههای زنجیرهای ولی چند قاعده را باید رعایت کنیم؛ این تعداد از محصول را همه ما باید بیاوریم، این مارکها را باید داشته باشیم و قیمتهای ما باید یکسان باشد، یعنی یکسری قوانین و خرید کلی را همه با هم انجام میدهیم. به جای اینکه کمکم بخریم، انبارمان را مشترک میکنیم.
پس این فعالیتهای دیگر شریک شدند؛ نه مغازهداری که دعوا شود یا یکی خواست برود، گیر کند، حالا هر کدام بخواهند بروند، مغازه را میفروشد و او به طور طبیعی سهامدار این شرکت فروشگاه زنجیرهای است. اگر همه فعالیتها اینگونه به هم گره بخورند، میشود. یعنی فروشگاههای بزرگ شکل میگیرد و کارهای خیلی معمولی. وقتی همه کسانی که در کار لباس هستند با هم کار کنند، چرا تولیدشان یک جا نباشد، چرا مدلهای طراحیشان را با هم سرمایهگذاری نکنند، در آن صورت میتوانند دو مشاور خارجی هم بیاورند، چون قیمت تمامشده برای آنها پایین میآید؛ این فعالیتها باید شکل بگیرد. این کاری است که الان بخش خصوصی هنوز احساس نکرده که مال شماست و شما هم تنها نمیتوانید. کار بزرگی است، باید با هم جمع شوید و وظیفه دولت هم دادن خدمات و تسهیلات است و قوه قضائیه هم وظیفهاش حمایت قضائی است و مجلس هم حمایت قانونی خواهد کرد؛ رهبری هم حمایت معنوی و پشتیبانی خواهند کرد.
اگر مردم راه بیفتند، حرکت ما هم اتفاق میافتد ولی ما هنوز بسیج مردمی را نداریم و همه روی دولتها تکیه میکنیم. دولتها هم میگویند نیامدند؛ در صورتی که باید مردم را بیاوریم؛ ضمن اینکه دولت را بیاوریم که کار مردم را راه بیندازد، ولی این مراجعه را باید دوطرفه کنیم.
یکسری نهادهای اقتصادی در ایران داریم مانند بنیاد مستضعفان، قرارگاه سازندگی، بنیاد تعاون، حدودا شش، هفت نهاد عظیم اقتصادی هستند، تحت زعامت دولت هم نیستند؛ اینها در اقتصاد مقاومتی چه نقشی ایفا میکنند؟ بعضا هم بیان میشود که شفافیت ندارند یا درست در صحنه اقتصادی بازی نمیکنند. یعنی وقتی وارد میشوند عملا بخش خصوصی را کنار میزنند، برای اینها چه تدبیری اندیشیده شده است؟
یکی از بندهای اقتصاد مقاومتی این است که نقش نهادهای عمومی غیردولتی در اقتصاد باید تعیین شود. الان یک کمیته کاری تشکیل شده است که مسئولیت کارگروههای ملی با وزارت اقتصاد است، مانند آن قراردادهای آیپیسی که مسئولش وزیر نفت بود و در ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی زیر نظر وزیر نفت، ولی مسئولیتش به من سپرده شد. مسئولیت این کارگروه را هم زیر نظر وزیر اقتصاد، به من دادند... .
نام خاصی دارد؟
تعیین نقش نهادهای عمومی غیردولتی در اقتصاد؛ شهرداریها، سازمان تأمین اجتماعی، سازمانهای بازنشستگی کشوری، نهادهای وابسته به آستانها، آستان قدس و سایر آستانهایی که فعالیتی داشته باشند، هلالاحمر، قرارگاه سازندگی خاتم و بنیاد مستضعفان، ستاد اجرائی فرمان امام، کمیته امام، بنیاد تعاون سپاه، بنیاد تعاون بسیج و صندوق نفت و یکسری صندوقهای دیگر، صندوق صداوسیما و... همه این نهادها را اولا اندازهگیری کردیم که سهمشان چیست، رشته فعالیتهای آنها چیست، در کدام حوزهها هستند، چقدر شفاف هستند، چقدر کار آنها در بورس است، وضعشان در مالیات چگونه است؛ یعنی همه اینها الان موظف به پرداخت مالیات هستند، اینگونه نیست که هیچکدام از اینها مالیات ندهند؛ حتی جاهایی که وقف هستند؛ مانند آستان قدس رضوی و امثال اینها، موظف هستند مالیاتشان را بپردازند ولی دخل و خرج، یعنی مالیات پرداخت میشود، بعد کمک میشود به آستان برای هزینههایی که آنها مکلف هستند، هم شفافیت ایجاد میشود و هم نظارت. یعنی مشخص است شما 500 میلیارد مالیات گرفتید، پس فعالیت اقتصادی دارد انجام میشود، آن مبلغ را دادید تا مسجد بسازند، حسینیه بسازند، دادید برای روضه
که نذر بوده یا هر چیز دیگری، پس آن میشود یک فعالیت دیگر؛ نمیدهند به شرکت که نابرابری ایجاد کند با سایر شرکتها، این مالیات ندهد، آن دیگری مالیات بدهد، مثلا یک شرکت لبنیات درآمدی دارد و مالیات میدهد و شرکت دیگری مالیات نمیدهد، این نابرابری ایجاد میکند و تبعیض است و ما در اقتصاد مقاومتی جلوی اینها را باید بگیریم.
بنابراین همه این ابعاد کار شده است و داریم نهایی میکنیم که ببریم ستاد اقتصاد مقاومتی تا به صورت یک سند ابلاغ شود که نقش نهادها چیست و کجا باید باشند و طبیعتا بانکداری اینها بررسی شده و محدود خواهد شد. مثلا بعضی از بانکها جمع و ادغام میشوند؛ همه این کارها برای این است که نظم بگیرد. کارهایش خوشبختانه انجام شده است، چون زودهنگام است و به جمعبندی هم نرسیدیم و بعد هم من تصمیمگیر نیستم و یکی از اعضای ستاد هستم ولی وقتی آن را شکل بدهیم و به تصویب برسد، رسما ابلاغ خواهد شد و فکر میکنم قدم بسیار خوبی خواهد بود.
اگر نکته پایانی دارید، بفرمایید.
فکر میکنم الان بیش از هر چیز مردم به اقتصاد نیازمندند. کشور به اقتصاد نیازمند است و برای رسانهها موضوعی بهتر از اقتصاد وجود ندارد، ولی نه اقتصاد نظری. ما اکنون یک اجماع ملی پیدا کردهایم و به یک چارچوب رسیدهایم. این چارچوب را دولت کاملا قبول دارد یعنی این را نسخه شفابخش میداند نه فقط چیزی که دستور است و باید اجرا کند. اقتصاددانان قبول دارند و میدانند قابلیت اجرا دارد و این را ما باید نهادینه کنیم که همه بروند به سمت آن و هرکس سهم خودش را بداند. ما سه تا هشت داریم و آن را باید آرامآرام تحقق ببخشیم، چون کشور امام هشتم هم هستیم، باید این سه هشت را مقدس کنیم. نگذاریم به این حریم تجاوز شود، اولین هشت، نرخ هشتدرصدی رشد اقتصادی است که ما باید این را خیلی برجسته کنیم و همه بدانند معنا و مفهوم آن این است که همه از همدیگر توقع داشته باشیم که وقتی همدیگر را میبینیم، بفهمیم در 9 سال، دوبرابر شده است. اگر نشد بگوییم مشکلاتتان چیست؟ و چرا به مملکت خدمت نمیکنید و اگر زیاد لاغر مانده، بدانیم دارد خیانت میکند، این فرق میکند با اینکه انسان زائد باشد؛ یعنی همه وظیفهشان این است که برای کشور بیشترین کار را انجام
دهند، خواستند مصرف کنند بگویند ما مصرف نمیکنیم، میدهیم دیگری مصرف کند؛ این میشود زهد، زهد این نیست که آدم خیانت کند و به کشورش خدمت نکند، مردم را فقیر کند و کشور را نزد دیگران ذلیل و کوچک کند؛ این کار بدی است.
این را باید جا بیندازیم؛ یعنی همه قبول کنند هشت درصد مفهوم دارد؛ مانند بچهای که الان او را میبینیم و بعد از مدتی میگوییم چرا قد نکشیده؟! چرا رشد نکرده؟! این سؤال ماست. الان برعکس است؛ مثلا 30 سال است طرف خواروبارفروش است، 50 سال است کشاورز است، این که خیلی بد است، ما باید و حتما رشد را ببینیم.
هشت دوم، سقف هشتدرصدی برای نرخ بیکاری است. نباید نرخ رشد بیکاریمان بالای هشت درصد برود، هشت درصد کم نیست ولی بالاخره سقفش باشد، برعکس نشود؛ یعنی آرامآرام سمت و سوی بالا در بیکاری نگیریم. بیکاری چسبنده نباشد؛ یعنی یک نفر 10 سال است که بیکار است؛ اینکه معنی ندارد، بله بیکاری چرخشی باشد، قابل تحمل است، هشت درصد باشد و چرخشی باشد وگرنه اینها در بحرانهای اجتماعی نمود پیدا میکند. یعنی آدمی که مدتهاست بیکار است، حتما در یک کار قاچاق وارد شده است؛ یعنی دارد کار خلافی میکند، یا دارد از گرسنگی میمیرد یا پدرش خیلی پولدار است وگرنه معنی پیدا نمیکند.
هشت سوم هم مربوط به نرخ تورم است. ما نباید بگذاریم تورم یک بار دیگر افزایش یابد، هرچند الان بوی افزایش به مشام میرسد. دولتها باید بدانند این باید بهعنوان مسئلهای حساس و ناموسی تلقی شود.
یعنی تورم سالانه نهایت هشت درصد باشد؟
اگر بتوانیم. چون این ثبات اقتصاد ملی است؛ یعنی ما میدانیم فردا نرخ ارز زیاد تغییر نمیکند، پس میتوانیم از صندوق وام بگیریم. ولی اگر کسی از صندوق ارز پولی گرفت و ناگهان نرخ ارز بالا رفت، این فرد باید دلار و یورو پس بدهد، به نظرم مهم است.
نکته بعدی این است که ما مقداری در اقتصاد واقعبین باشیم. ما اگر بخواهیم موفق شویم، خیلی از ظرفیتهای داخلی ایران بزرگتر از ظرفیت ایران است، دیگر الان مصرف ایرانی کفاف تولید سیمان ایرانی را نمیدهد، الان تولیدات ایرانی فقط با مصرف ایرانی تأمین نمیشوند، بسیاری از محصولات مازاد دارند. حتما باید بازار صادرات گرفته شود، این بازار صادرات یعنی همه باید راه بیفتند، اربعین بروند زیارت ولی در زیارت با یک نفر کار کنند، قرارداد ببندند، جنس بلندمدت بفروشند، مشتری پیدا شد، جنس را بهموقع تحویل دهند، اعتماد ایجاد کنند، رفتوآمدها را شکل بدهند، تجار و صنعتگران با هم بروند و بیایند، زندگی را شروع کنند؛ یعنی زندگی با بیرون، اطراف ما 420 میلیون جمعیت است، شوخی نیست. همین آسیای جنوب غربی که منطقه چشمانداز ما قلمداد میشود، 9 درصد جمعیت جهان است، 9.5 درصد تولید ناخالص جهان است، این چیز کمی نیست. ما میتوانیم به اینجا صد تا 150 میلیارد دلار صادرات داشته باشیم، برویم جنسشان را تولید کنیم و بهموقع برسانیم، حالا گاهی ضرر میکنیم، گاهی سود، یکطرفه به بازار نگاه نکنیم و اساسا رقابت را با همکاری انجام دهیم. پایه اول، همکاری
است، روی اصولی باید با هم همکاری کنیم، جنس تقلبی نمیدهیم، استانداردها را رعایت میکنیم، معنایش این نیست که متقلب در مردم پیدا نمیشود، ولی بشود 10 درصد؛ باید مواظب 10 درصد باشیم، همهجا وجود دارد، الان در اروپا هم متقلب هست، هر جا برویم هست ولی در بازار که همه متقلب نیستند.
پس ما باید نظم را بگذاریم روی این کار تا صورت بگیرد و از ظرفیتهایمان استفاده کنیم بنابراین سه تا هشت اگر خوب شکل بگیرد و ما این را آرامآرام ملاک و معیار قرار دهیم و آرزوهایمان در این محقق شود، فکر میکنم بهراحتی ایران میتواند مسیر خودش را پیش ببرد و همه استعدادها را دارد و از لحاظ امنیتی هم امنیت و ثبات دارد. ما حداقل تا سال 2030 منطقهمان ناامن است، منطقه ناامن با یک جزیره امن که وجود دارد، معنیاش این است که هر جا ناامن شود، سرمایهگذارش بیاید اینجا. اگر ما بتوانیم چنین هنری را به خرج دهیم، بهترین کاری است که میتوانیم انجام دهیم و این روشی است که ما باید نسبت به آن با حساسیت برخورد کنیم و مثلا سرمایهگذار افغان الان کم نیستند؛ وقتی یک جا ناامن میشود، طرف نباید جای دیگری برود؛ باید بیاید اینجا. آقای ترامپ به همه گفته است نیایند، الان سیاستهای ترامپ فرصت خیلی خوبی است و ما باید از او ممنون باشیم که این کارها را میکند. این فقط دولت نیست، طرف ایرانی هم هست که صادقانه با اینها کار کند تا شکل بگیرد. اگر همه ما اراده کنیم - همانطور که در انقلاب اراده کردیم- و اقتصاد را راه بیندازیم، به نظرم زود راه
میافتیم ولی گفتمانسازی مفهومش این است؛ ما باید این را مانند دفاع مقدس، شهید، شهدا و خود انقلاب، گفتمان غالب کنیم و همه برای اینکه این اتفاق بیفتد، حرکت کنند نه برعکس که جداجدا بخواهند حرکت کنند.
سه دوره نمایندگی مجلس، ریاست بخش خبر صداوسیما، معاونت نظارت و هماهنگی اقتصادی معاون اول رئیسجمهور، فعالیت عمیق و طولانی در راستای اجرای اصل مشهور 44 و در نهایت عضویت در مجمع تشخیص مصلحت از علی آقامحمدی، شخصیتی معتمد و صاحبنظر در حوزه نقاط قوت و ضعف اقتصاد کشور و تهدیدات و فرصتهای پیشروی آن ساخته است. معتقد است در کلیات اقتصاد مقاومتی، اجماع کامل بین بزرگان نظام و صاحبنظران علمی و اجرائی وجود دارد ولی ممکن است در پیادهسازی آن اختلافنظرهایی ببینیم. رویکرد اقتصاد مقاومتی را موتور محرک سایر مزیتهای کشور مانند حوزه امنیت و سیاست خارجی میداند که اگر از کار بیفتد، همین مزیتها هم مدتی طولانی باقی نخواهند ماند. در راستای این رویکرد، با توسل به امام هشتم، سه نرخ رشد، بیکاری و تورم را در سطح هشت درصد، بنیان ثبات و پیشرفت اقتصاد کشور قلمداد میکند.
بهعنوان کسی که سالها در بخشهای مختلف نظام مشغول خدمت هستید، فکر میکنید چه شرایطی باعث شد مقام معظم رهبری سیاستهای اقتصاد مقاومتی را به صورت مشخص و چارچوببندیشده به دولت و مجموعه قوا ابلاغ کنند؟ چه شرایطی این ضرورت را برای ایشان ایجاد کرد؟
در مقطعی بعد از فروپاشی شوروی، نوعی خلأ قدرت در منطقه شکل گرفته بود که نحوه پوشش، کنترل و مهار آن بسیار تعیینکننده بود. زیرا هر کشوری که بتواند این خلأ را پر کند و اثرگذار باشد، میتواند منطقه را اداره کند. منطقه قبلا به وسیله شوروی اداره میشد که محدودیتها و پاسخگویی خودش را داشت، اما پس از فروپاشی طبیعتا خلأ بزرگی به وجود آمد. رژیمهای کهنه موروثی و سلطنتی هم در منطقه ماندگاری زیادی نداشتند و در معرض فروپاشی قرار داشتند. پس یک طرفش اتفاق افتاده بود و طرف دیگرش هم ساختمانهای حکومتی فرسوده منطقه بودند که هر آن احتمال فروپاشی داشت. ایران باید خودش را در چنین محیطی تصور میکرد. چشمانداز خود را به نحوی مشخص میکرد که افق بلندمدتتری دیده شود تا خطاهای استراتژیک گذشته اتفاق نیفتد. شما ببینید کشوری مانند ایران که در زمان صفویه کشور سوم جهان بود، در زمان قاجار وضعش به جایی رسید که نصف کشور از بین رفت.
با چنین رویکردی، چشمانداز 20ساله (از 1384 تا 1404) نوشته و با سختیها و مقاومتهایی که وجود داشت، با نظر مقام معظم رهبری نهایی شد. در آن زمان بحث این بود که برای کسب جایگاه مطلوب (رتبه اول منطقه) به نرخ رشدِ متناسب نیاز است تا بتوانیم هم هزینههای خود را تأمین کنیم و هم هزینه تجهیز زیرساختها، تغییر زیرساختها و دانشبنیانکردن جامعه را. در چشمانداز هم گفته شد که ایران باید از لحاظ اقتصادی و فناوری مقام اول را پیدا کند؛ پس اقتصاد، دانشبنیان دیده شد نه اقتصاد گذشتهگرا یا تولیدات صنعتی قدیمی.
مدتی از ابلاغ این سیاستها گذشت، مشکلاتی هم از طرف غرب پیش آمد؛ مسائل فراوان و گاه هم فرصت. وجوهی که برای کشور به دست آمد و منابع ارزی حاصل از صادرات نفت و امثال اینها همه فرصت بود. مجموعه این فرصتها و تهدیدها که گاهی در یک زمان اتفاق افتاد، نشان داد که سازوکاری لازم است تا بتوان آنها را جهتدهی کرد. در غیر این صورت اگر به دولتها واگذار کنیم، دولتها مصالح نزدیکتر را بهطور طبیعی میبینند و در حقیقت با رویکرد انتخاباتی برخورد میکنند و برای آنها مهم است که نظر رأیدهندگان جلب شود. حالا رأیدهندگان ممکن است چیزی را خوب بدانند ولی چون تبعات آن را نمیببینند و اصلا وظیفه آنها نیست، این مشکل به وجود میآورد.
بنابراین رهبری سیاستهای کلی اصل 44 را ابلاغ فرمودند که در حقیقت با واردکردن بخش خصوصی، اقتصاد از دولتیبودن خارج شود. چون ضعف بزرگ اقتصاد این بود که دولتی شده بود. با ابلاغ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی این چارچوبها تکمیل شد. عملکرد چشمانداز در دهه اولش، به معنای این است که ما باید بتوانیم 35 تا 40 درصد راه را برویم. در حوزه امنیت، حوزه سیاست خارجی، بحثهای مربوط به قدرت نفوذ منطقهای و حوزه نظامی، ایران اهداف را کامل طی کرده و شاگرد اول شده است؛ یعنی در این حوزه کاملا ممتاز و برجسته بود، ولی در حوزه اقتصاد و فناوری که باید موتور و تداومدهنده این تحرک باشد، 40 درصد اهداف تعریفشده تحقق نیافته بود. اگر این روند در اقتصاد ادامه پیدا میکرد، ما عملا باید همه آن حوزههایی را که جلو رفته بودیم، به عقب برمیگشتیم، یعنی امکان تداوم وجود نداشت.
بنابراین بحث اقتصاد مقاومتی مطرح شد تا این چالش را حل کند. پنج رویکرد اقتصاد مقاومتی جهتگیری اقتصاد کشور برای تحصیل پیشرفت را تعیین کرده است؛ دانشبنیانی، عدالتبنیانی، مردمنهادی، درونزایی و برونگرایی که در حقیقت با این پنج رویکرد، اقتصاد شناخته میشود. این ویژگیها باید در تمام برنامهریزیهای اقتصاد ایران مدنظر باشد. این کل برنامهای است که ما باید در فرصت باقیمانده و در این 10 سال اجرا و با دستیابی به رشد هشت درصد، عقبماندگی را جبران کنیم تا کشور بتواند با اطمینانخاطر اهداف خودش را پیگیری و تهدیدات و مداخلات خارجی را دفع کند.
پس ما در ابعاد نظامی، فرهنگی و سیاسی، مسیر قابلقبولی را تاکنون در سطح منطقه داشتیم، ولی از بعد اقتصادی هنوز آن پیشرفتی که مطلوب ما بوده نداشتهایم و چشمانداز 20ساله، اصل 44 و اقتصاد مقاومتی همه در یک طول مکمل یکدیگر هستند.
بله، همه مواد اولیهاش نیز فراهم شده است؛ مثلا شما نیروی انسانی تحصیلکرده میخواستید، تأمین شده است، پنج میلیون نیروی تحصیلکرده خوب تأمین کردید، اما برای چنین سرمایهای با این عظمت که هزینه زیادی برای آن شده است، کار نیست. اقتصاد مقاومتی میخواهد این مشکل را حل کند.
در تدوین چشمانداز و سیاستهای اصل 44، مجمع تشخیص مصلحت نظام و کمیسیونهای تخصصیاش بهعنوان بازوی مشورتی برای رهبری ایفای نقش کردند. درواقع کلیات را تدوین کردند و برای اصلاح و ابلاغ خدمت ایشان ارائه دادند. در اقتصاد مقاومتی هم آیا مجمع چنین نقشی را ایفا کرد؟
منشأ تمام سیاستهای کلی مجمع تشخیص مصلحت نظام، همکاری و همفکری با قوای سهگانه و صاحبنظران دانشگاهی است. اقتصاد مقاومتی هم از این رویه مستثنا نبوده و همین فرایند را طی کرده است. بنابراین الان شما در بین همه نحلههای فکری در اقتصاد، میبینید رویکرد به اقتصاد مقاومتی مثبت است، یعنی کسی استدلال بزرگی نیاورده که این چیست یا همراهی نکند. ممکن است درباره نحوه پیادهسازی اختلاف نظر باشد یا کنفرانسهای متفاوتی را تشکیل دهند، اما در اینکه این راهکار اساسی رفع مشکلات کشور و مسیر رسیدن به اهداف چشمانداز است، اختلاف نظری وجود ندارد. همه به زبانی قبول دارند که اقتصاد مقاومتی باید انجام شود. بنابراین چنین اجماع فکری که خیلی هم پرسابقه نبوده، اینجا اتفاق افتاده است؛ یعنی شاید بهتر از باقی سیاستها در این حوزه کار شده؛ بنابراین امید به اینکه به راحتی پیاده شود و مقاومت صاحبنظران و روشنفکران را نداشته باشد، از همه چیز بهتر است. درواقع اینجا مقاومتی نمیبینیم. ولی اراده اجرا مقداری ضعیف است، چون یکسری بخشها را باید تخریب کرد، تخریب هم هزینه دارد، یکسری موانع را باید برداشت، یکسری ساختوسازها سنگین و سخت است، توان
میخواهد. مشکل در اجرا و پیادهسازی یک طرح بزرگ است. در حوزه نظر ما مشکل خاصی نداریم، بهخصوص که این با نظرات جهانی هم هماهنگ است؛ یعنی مثلا با مبانی علم اقتصاد یا امثال اینها تضادی ندارد. بنابراین رهبری فرمودند: تجربیات جهانی این کار وجود دارد و ویژه ایران هم نیست. یعنی کاری است که الان در تمام دنیا برای پایداری اقتصاد انجام میدهند.
آقای دکتر، درست است که دولت در اقتصاد کشور، دست بالا را دارد ولی واقعا اقتصاد مقاومتی فقط مسئولیت دولت است یا سایر قوا هم به همان میزان در پیشبرد آن مسئولیت دارند؟
نه، فقط مسئولیت دولت نیست. اولا این یک محیط میخواهد؛ همه قوا باید آن محیط را ایجاد کنند، مثلا اگر صداوسیما همراهی نکند، شدنی نیست؛ بنابراین در سند آمده، گفتمانسازی کاری است که ویژه رسانهها و کارکرد آنهاست. درواقع مانند بستن کمربند، همه باید یاد بگیرند و تولید کنند. یعنی قیمت و کیفیتش خوب و قابلیت رقابت داشته باشد. باید همه محصولات رو به آینده باشد؛ یعنی بتواند در آینده تداوم داشته باشد. پس سرمایهای که امروز جواب میدهد، باید بتواند فردا هم باقی بماند. از سوی دیگر همه باید در اقتصاد ذینفع باشند و منافع اقتصاد برای عده خاصی نباشد. ممکن است با چهار حرکت چیزی پیش برود ولی دوام نمیآورد، آحاد مردم باید بتوانند در این مسئله درگیر و از منافع آن منتفع شوند.
بنابراین این فقط برای قوا نیست بلکه برای تکتک آحاد مردم است. شما فرض کنید اگر درآمد دولت بالا برود، ما به یک نسبتی به قوا کمک میکنیم، مگر قوه قضائیه مشکلات ندارد. اگر وضع اقتصادیمان خوب باشد، در آن صورت کیفیت زندانها میتواند افزایش یابد. چرا وضع قضات و کارکنان دادسرا نامناسب باشد و پرداختها مناسب نباشد؟ میتواند خیلی بهتر باشد. چرا دانشگاه نتواند با کیفیت بهتری خدمات ارائه دهد؟ میتواند، ولی از کجا؟ همه اینها منوط به این است که درآمد مناسبی به دست آید. سهم دولت مشخص است، نمیشود هرچه درآمد کسب میشود به دولت داد؛ سهم دولت مشخص است؛ دولت 10 تا 15 درصد از این کیک را برمیدارد، اگر کیک بزرگتر شود، 15 درصد سهم دولت بزرگتر میشود، پس میتواند به نفعش باشد. ضمن اینکه بخش خصوصی هم چون کیک خودش بزرگ و به اندازه خودش است، میتواند بهراحتی این کار را انجام دهد.
دولت یک ستاد فرماندهی برای اقتصاد مقاومتی تشکیل داد و دبیرخانهاش را هم در سازمان برنامه و بودجه مستقر کرد. این ستاد برنامههای 12گانه ملی را تدوین کرد. برای هر کدام طرحها و پروژههایی را تنظیم و به مراجع مربوطه ابلاغ کرد. شما این برنامههای 12گانه را خواندید؟ آیا فکر میکنید جامعیت کامل دارد که بتواند سیاستهای 24گانه را پوشش دهد؟ آیا نقصی در آن وجود دارد؟ چیزهایی از قلم افتاده است؟
اینها برای یک سال است، چون وقتی دو سال اول بعد از ابلاغ سیاستها آنطور که باید پیش نرفته بود و نتیجه مطلوبی نداشت، با دیداری که اعضای دولت با رهبری داشتند و ایشان اظهار گلایه کردند، قرار شد برای دو سال -پایان کار دولت یازدهم -دولت برنامهشان را ارائه دهد. بنابراین در حد یک سال برنامه خوبی است. اما مشروط به اینکه بتواند مشکل را حل کند. چون بر شناخت واقعی از اقتصاد مبتنی بوده و توافق هم وجود دارد که یا این امکانات باید ایجاد و تسهیلات داده شود یا برعکس؛ مشکلاتی است که باید برداشته شود، یا ساختارهایی را باید طراحی کنیم. طبیعتا اجرایش مهم است؛ یعنی باید ارزیابی کنیم که چقدر اجرا شده و چقدر اجرا نشده است و اصرار کنیم تا پایان این دولت همت کنند و اینها را به سرانجام برسانند. الان که برنامه ششم در حال بررسی است، باید معطوف شویم به این برنامه که حالا دولت برای اجرای آن میخواهد چه کند؟
یعنی مبتنی بر سیاستهای اقتصاد مقاومتی است یا خیر؟
مهم این است که در عمل و اجرا میخواهند چه کنند؛ مثلا ما در آنجا وقتی میگوییم برای نرخ رشد هشت درصد، برای نرخ رشد سرمایهگذاری 12 درصد نیاز است. وقتی نرخ رشد سرمایهگذاری 12درصدی را میخواهیم، پس یک انباشت سرمایه میخواهیم، پس یک نرخ پسانداز میخواهیم، یک نرخ سرمایهگذاری لازم داریم و جهت رشتهها هم باید مشخص باشد؛ یعنی مثلا ممکن است همه پول را در نفت و گاز سرمایهگذاری کنند و شغلی ایجاد نکنند، این مطلوبیت ندارد چون در برنامه، هدف کاهش نرخ بیکاری هم هست، کاهش تورم هم هست و ثبات اقتصاد کلان هم باید از این طریق تأمین شود تا نرخ رشد هشت درصد به دست آید. پس اگر بخواهیم با این حساب در نظر بگیریم، عملا باید دولت دیگر برنامههایش را در اجرا نشان دهد. ما میگوییم سرمایهگذاری خارجی، منظورمان چیست؟ یعنی چه پروژههایی را میخواهیم به خارجیها بدهیم؟ این دیپلماسی میخواهد، دیپلماسی معنایش این است که شما بروید این را محقق کنید، معنایش این نیست که بروید با طرف صحبت کنید و بعد هم بگویید نشد. متأسفانه الان دیپلماسی اقتصادی ما در این حد است. وزارت خارجه در همین حد صحبت میکند، گزارش میدهد و میگوید فلانی موافقت نکرد.
ولی همین وزارت خارجه وقتی به او میگویند برو راجع به برجام صحبت کن، شب و روز تلاش میکند. رختخوابش را هم میبرد، تا به نتیجه نرسد، برنمیگردد. دیپلماسی اقتصادی هم باید همینطور باشد؛ یعنی ما اگر قرار باشد صد میلیارد دلار یا 80 میلیارد دلار، سرمایهگذاری خارجی جذب کنیم، باید بدانیم کدام کشور هدف ماست، باید برویم و بیاییم تا این انجام شود وگرنه اینکه مذاکره کنیم و در انتها بگوییم نمیشود، پذیرفتنی نیست.
مثلا ما میگوییم مردم باید سرمایهگذاری کنند؛ اگر وزارت اقتصاد مسئولش است، باید صنف به صنف مردم را جمع کند، فلسفه و دلایلش را بگوید، مشاوره بدهد، تسهیلات بدهد، معافیت بدهد و بالاخره به هر طریقی مردم را تشویق کند. امروز باید بدانیم تمام برنامهریزیها باید پنج سال دیگر جواب دهد و قرار نیست به بحثها ادامه دهیم؛ اکنون زمان اجراست.
جوان قدیمی داریم که همگی آنها به دنبال میز اداری هستند. یعنی همه به دنبال آبباریکهای بودند. این در حالی است که اکنون چنین میزی وجود ندارد و به درد نمیخورد و آیندهای برای فرد ایجاد نمیکند. برای یک فرد تحصیلکرده، باسواد و متخصص، اینکه دستگاهی او را به کار بگیرد، به چه دردی میخورد؟! او میخواهد کار ایجاد کند؛ پس باید گروه و تیم شوند و پروژه مشخص کنند، ریسکها را مشخص کنند و اینکه قرار است چه کسی از آنها پشتیبانی کند.
هیچکس نباید سر راه مانع ایجاد کند؛ به عبارتی قوه قضائیه، مجلس، صداوسیما و نیروی انتظامی همه باید با این مسئله همراهی و کمک کنند تا این مسئله شکل گیرد. این وحدت نیازمند محوریت دولت است. اصل کار دست دولت است اما همه آنها موظف هستند با دولت همکاری و همراهی کنند و جاهایی هم که به خودشان مربوط است، از همین اصول تبعیت کنند. یعنی باقی هم اگر کاری دارند، باید تابع این اصول باشند و فضای دیگری درست نکنند که کاملا مغایر با این فضا باشد.
زمانی که سیاستهای 24گانه بررسی میشود یا وارد حوزه برنامههای 12گانه میشويم، به طور صریح و واضح از برخی حوزهها مثل کشاورزی اثری نمیبینيم، درحالیکه کشاورزی حتی اگر در بیانات حضرت امام هم نگاه کنیم، اهمیت خاصی دارد، آیا به بعضی حوزهها تعمدا وارد نشدیم؟
ما امنیت غذایی را داریم.
امنیت غذایی لزوما کشاورزی نیست؛ بله امنیت غذا و درمان هست؛ یعنی مثلا در سیاستهای ابلاغی هم دیده شده است. ولی حوزهای که بهصورت موکد کشاورزی باشد، نداریم.
وقتی میگوییم نرخ رشد متناسب باشد تا ما را به هدف برساند، طبیعتا این نرخ بین بخشهای مختلف صنعت تقسیم میشود. بخشی از صنعت، صنایع غذایی است، صنایع غذایی متکی است به مواد اولیه. امنیت غذایی که میگوییم، معنایش این است که دو هزار کالری برای هر نفر در داخل کشور ایجاد شود، این یعنی یک کار داخلی. آنجا که میگوییم برونگرایی و درونزایی، همین است؛ وقتی کسی زمین و آب دارد، جزء مزیتهای کشاورزی محسوب میشود. حالا اگر آب و زمین نداشتید، طبیعتا مزیت شما کشاورزی نیست و کسی توقع ندارد به کشاورزی ورود شود. پس آنجا که از امنیت غذایی صحبت شده است؛ یعنی نقطههای اتکا باید برای خودت باشد، نگفته است خودکفایی غذایی که هیچ ورود و خروجی نداشته باشد.
بنابراین یکسری حوزهها به اقتصاد، رقابت و قیمت واگذار شده است و اینکه مزیت هر کشوری چیست و یکسری حوزهها که تکانه و ناامنی ایجاد میکند مانند امنیت غذایی، گفته شده نه، شما باید گندم را داخل کشورتان داشته باشید، مرغ را باید داشته باشید، منتها مقداری گوشت هم باید وارد شود. چون فشار روی مراتع کشور زیاد است.
شما گفتید ما سعی کردیم در زمان تدوین هر کدام از این سیاستها، چشمانداز و اصل 44 و اقتصاد مقاومتی از تجربیات دنیا هم استفاده کنیم. متفکران اقتصادی یا توسعه اقتصادی به طور مشخص، الگوهای توسعه اقتصادی را تقسیمبندی میکنند. اگر فرض کنید الگوهایی داریم مانند اقتصاد باز، اقتصاد پولی، اقتصاد توسعه سوسیالیستی، یا توسعه سبز، آیا میتوانیم بگوییم سیاستهای اقتصاد مقاومتی بیشتر از کدام یک از اینها تأثیر پذیرفته است یا نه؛ سعی کرده حالتی ترکیبی از همه آنها داشته باشد؟ یا سعی کرده خودش یک الگوی جدید ایجاد کند؟
در این حوزه سعی کردیم نقاط ضعفی را که عملا در الگوها بوده است، به نحوی پوشش دهیم. فرض کنید اقتصاد آزاد معمول را بگیریم، دیگر عدالت در آن نیست، ولی امروز بحثهای جدید دنیا دیگر آن نیست، یعنی آن را کامل کردند و گفتند رشد فراگیر و اشتغالزا. فراگیر و اشتغالزا را که اضافه میکند، پارامترهای اضافه است؛ چرا این کار را کرده است؟ برای اینکه فرانسه مشکلش اشتغال است. آمریکا مشکلش اشتغال است، هرچند رشد، سرمایهگذاری و دانش هست ولی شغل ایجاد نمیشود. وقتی از آنها شغل ایجاد نمیشود، بحران ایجاد میشود؛ بنابراین اگر در فرانسه تیم لُمپن دارند میگویند، اینها از چه حرف میزنند؟ روی این نکته دست گذاشتند که باید اشتغال ایجاد شود، کسی هم این را رد نمیکند.
بنابراین شعارهای جهانی تغییر کرده؛ یعنی آن حرفها، حرف قدیم نیست که یکپارچه نگه داشته باشند، به تدریج اصلاحات انجام دادند، پس ما هم اینجا فراگیر را قبول کردیم و بحثهای مربوط به اشتغال را هم قبول کردیم و بخشی از عدالت هم در آن وجود دارد ولی الزاما همه عدالت نیست؛ یعنی ما گفتیم یک بند دیگر در اقتصاد مقاومتی اضافه شده است. آن چیزی که حاصل میشود، باید بین عوامل تولید عادلانه تقسیم شود، چیزی که الان برای آن فرمولی نیست. در ایران هیچ آماری درباره سهم نیروی انسانی در تولید وجود ندارد؟ در تولید یک محصول، سهم نیروی انسانی چقدر است؟ الزاما در همه رشتهها یکی نیست، اما بالاخره نباید سهم نیروی انسانی نادیده گرفته شود؛ به دلیل اینکه نیرو برای اشتغال زیاد است، شما دیگر حداقلها را هم به او ندهید. خدمات تأمین اجتماعیاش با چه کسی است؟ خدمات بهداشت و درمان و تحصیل فرزندانش با چه کسی است؟ بالاخره به گونهای باید در اقتصاد بچرخد. در گذشته اینها را به نفت واگذار میکردند، ما گفتیم اقتصاد از نفت جدا شود. یکی از عیبهای ما این است که اقتصاد دولتی است و عیب دیگر ما این است که نفتی هستیم. نگفتیم نفت را کم کنید یا تولید نکنید،
گفتیم نفت را ببرید در صندوق توسعه ملی تا صندوق سرمایهگذاری را توسعه دهد نه بشود صندوق مصرف که بیاید کمک کند و مسائل امروز را حل کند و آینده را نابود؛ یا بیننسلی را دیدیم، یعنی الان ما اگر بگوییم عدالت امروز کجاست؟ میگوییم بیننسلی دیدیم، سابق نفت را میآوردیم و تمامش میکردیم؛ حالا میگوییم نه، یک سهمش را نگه میداریم در صندوق، صندوق را میگذاریم برای سرمایهگذاری، سرمایهگذاری میماند برای نسل آینده و این بیننسلی منتقل میشود.
تحولات در نظریات هم در دنیا زیاد است؛ مثلا ما اقتصاد سبز را قبول داریم؛ یعنی اینکه شرایط محیط زیست را پایدار نگه داریم، درصورتیکه عملکرد مدلهای قبلی در ایران این است که آب الان فرونشسته است، دشتها مشکل پیدا کردند، دریاچهها مشکل پیدا کردند، تالابها مشکل پیدا کردند، گرد و خاک ایجاد شده است و...، بنابراین میخواهیم جایی هم باشد که زندگی دائمی باشد، نمیخواهیم یک زندگی موقت و خوب درست کنیم بعدا همه با هم بیفتند. بنابراین فکر میکنم جهان همینطور تغییر کرده است؛ یعنی همه الان توسعه پایدار را قبول دارند. الان کسی در جهان توسعه را به معنی خود توسعه قبول ندارد. ممکن است آقای ترامپ گفته باشد بیخیال محیط زیست ولی این حرف پایداری ندارد و فعلا رئیسجمهور شده و میخواهد کاری برای جامعهاش بکند. حالا یک لولهکشی میکند و میرود ولی نمیتواند ادامه بدهد، ناچار است واقعیتهای جامعه را بپذیرد.
پس یکسری تغییرات را الزاما ایجاد کردیم و در دنیا هم شاید عینا این نباشد، کمااینکه در هیچ جای دنیا یک مدل نیست، آنها شرایط خودشان را در نظر گرفتند. ما اول آزادی را میپذیریم، میگوییم اقتصاد آزاد، اما اقتصاد آزاد به معنای اینکه هر کاری دلشان بخواهد بکنند نیست، نفع جمعی باید دیده شود، نفع بیننسلی هم باید دیده شود و ضمنا فقط انسان نیست؛ انسان و طبیعت با هم زندگی میکنند؛ اگر طبیعت خراب شود، زندگی ما هم خراب میشود، پس ما در جهت خودکشی طبیعت نباید حرکت کنیم و نباید یکطرفه پاسخ دهیم. بنابراین جمعی بین اینها کردیم که بتواند زاویه بدهد، استعدادهای آینده را بتواند به سمتی ببرد، ولی در این الگو قلههای خیلی بلند ثروت و گودالهای خیلی عمیق فقر را قبول نداریم ولی به معنای این نیست که هیچ قله ثروتی شکل نمیگیرد. میگوییم قله طبیعی شکل بگیرد، چون قله طبیعی به معنای این است که کوچک باشد، بعد متوسط شود، بعد بزرگ شود و بعد خیلی بزرگ شود، این اشکال ندارد؛ این یعنی 80 سال کار و دوروزه اتفاق نمیافتد ولی دیدیم یکسری چیزها بوده که طرف بزرگ متولد میشود، اصلا رستم متولد شده، این مدل مشخص است که رانتی و الکی و فساد در آن
است؛ این معنی ندارد.
الان ضعف اقتصاد ایران مطالعه شده و این است که شرکتهایش کوچک و متوسط است و دیگر بزرگ نمیشود، بزرگها بزرگ متولد میشوند، چون این در زمان قبل از انقلاب بوده؛ یعنی شاه این کار را کرده، عدهای را انتخاب کرده و گفته است شما بروید بزرگ شوید، این کارها را بکنید، وابستگی ایجاد بکنید و این را سیاسی دیکته کرده است، بعد از انقلاب بخش خصوصی خیلی وارد و در این حوزه بزرگ نشده است. بعضیها بهعنوان نهادهای غیردولتی میخواستند این را ادامه بدهند، اقتصاد مقاومتی این را نمیخواهد. اقتصاد مقاومتی میگوید شما باید برای نهادهای غیردولتی خط و مشی مشخص کنید. نهادهای عمومی نباید جایگزین بخش خصوصی و تعاونی شوند. جلوی بزرگشدن مردم را بگیرند و سایه روی سر آنها بیندازند؛ نه؛ باید توانمندسازی برود در میان مردم و مردم بزرگ شوند؛ این تفاوتهایی است که وقتی میگوییم عدالت، باید ابعادش را ریز کنیم، یعنی بگوییم منظور از عدالت، بیننسلی است.
مثلا ما عدالت منطقهای را دیدیم؛ یعنی اولین بار است که در صنعت ایران و سند اقتصادی ایران آمده که مناطق شکل داده شوند، این غیراستانی است، یعنی سه استان یا پنج استان را که با هم همگون هستند، یک منطقه کنید و جهتگیری فعالیتها رو به خارج است. مثلا فرض کنید؛ یزد، کرمان و سیستانوبلوچستان میشود یک منطقه؛ حالا باید رابطه این منطقه با عمان، هند و پاکستان را سازماندهی کند. یزد به جای آوردن آب در استان برای فعالیت اقتصادی باید فعالیتهای خود را کنار دریا متمرکز کند. یعنی به جای اینکه برعکس به سمت تهران حرکت کند، باید به سمت مرز حرکت کند، این مناطق را شکل میدهد، حالا سه تا آذربایجان هم باید حرکت کنند، ولی ترکیه را باید پوشش دهند، این به معنای این نیست که جای دیگری با اینها نیست ولی این مأموریت اصلی آنهاست؛ یعنی اینها مکلف هستند این پوشش را بدهند. بنابراین وقتی میگویند صادرات در ترکیه باید انجام شود، اینها باید تمام محورهایش را شکل دهند. این به معنای این است که آدم کوچکها باید گرد هم جمع شوند تا آدمهای متوسط را درست کنند، متوسطها باید با هم جمع شوند تا بزرگها را به وجود بیاورند. این یعنی ساختارها باید تغییر
کند. نوع و شکل حقوقی فعالیت باید تغییر کند تا این اتفاق بیفتد.
بنابراین معماری این کار سختترین کار است؛ یعنی این سیاست نوشته شده است اما اینکه چگونه معماری و پیاده کنیم، مهمترین کار است و من فکر میکنم نکتهای که الان خیلی مورد غفلت است، این است؛ کسانی که صاحب حق شدند، از حقشان استفاده نمیکنند. یعنی شما میگویید حق بخش خصوصی است، بخش خصوصی مانده و تماشا کرده که یکی دیگر بیاید این را به او بدهد، این حق شماست. بگویند این زمین برای یک نفر است، چه میکند؟ سریع میرود و دیوارکشی میکند، میرود و سند و جواز میگیرد و بعد میسازد، نداشته باشد میرود با یک نفر شریک میشود، برای خودش است، حالا اگر گفتند نیروگاه برای شماست، اگر گفتند سد برای شماست، راه برای شماست، شما باید بیایید، وگرنه نهادی یا جایی پیدا میشود یکدفعه میرود و فعالیت را میگیرد، اینها حق دارند بروند و شکایت کنند، اینها میتوانند بروند دیوان عدالت و شکایت کنند که ایشان چهکاره است؟ این حق ماست، ما باید برویم از صندوق توسعه پول بگیریم، چرا دولت بگیرد؟ ولی چون اینها چنین حقی در گذشته نداشتند، این را حس نکردند که الان مالک شدند و سند برای آنهاست و باید بروند دنبال سند، ما باید چنین حسی را بدهیم. مثلا فروشگاه
زنجیرهای یاران دریان؛ همه مغازههای پراکنده بودند، الان یک شکل حقوقی به خودشان دادند، وگرنه مالک مغازه که تغییر نکرده است، مالک همان قبلی است ولی آمدند یک شکل حقوقی دادند و گفتند من و شما و دیگری یک فروشگاه درست میکنیم و میشویم فروشگاههای زنجیرهای ولی چند قاعده را باید رعایت کنیم؛ این تعداد از محصول را همه ما باید بیاوریم، این مارکها را باید داشته باشیم و قیمتهای ما باید یکسان باشد، یعنی یکسری قوانین و خرید کلی را همه با هم انجام میدهیم. به جای اینکه کمکم بخریم، انبارمان را مشترک میکنیم.
پس این فعالیتهای دیگر شریک شدند؛ نه مغازهداری که دعوا شود یا یکی خواست برود، گیر کند، حالا هر کدام بخواهند بروند، مغازه را میفروشد و او به طور طبیعی سهامدار این شرکت فروشگاه زنجیرهای است. اگر همه فعالیتها اینگونه به هم گره بخورند، میشود. یعنی فروشگاههای بزرگ شکل میگیرد و کارهای خیلی معمولی. وقتی همه کسانی که در کار لباس هستند با هم کار کنند، چرا تولیدشان یک جا نباشد، چرا مدلهای طراحیشان را با هم سرمایهگذاری نکنند، در آن صورت میتوانند دو مشاور خارجی هم بیاورند، چون قیمت تمامشده برای آنها پایین میآید؛ این فعالیتها باید شکل بگیرد. این کاری است که الان بخش خصوصی هنوز احساس نکرده که مال شماست و شما هم تنها نمیتوانید. کار بزرگی است، باید با هم جمع شوید و وظیفه دولت هم دادن خدمات و تسهیلات است و قوه قضائیه هم وظیفهاش حمایت قضائی است و مجلس هم حمایت قانونی خواهد کرد؛ رهبری هم حمایت معنوی و پشتیبانی خواهند کرد.
اگر مردم راه بیفتند، حرکت ما هم اتفاق میافتد ولی ما هنوز بسیج مردمی را نداریم و همه روی دولتها تکیه میکنیم. دولتها هم میگویند نیامدند؛ در صورتی که باید مردم را بیاوریم؛ ضمن اینکه دولت را بیاوریم که کار مردم را راه بیندازد، ولی این مراجعه را باید دوطرفه کنیم.
یکسری نهادهای اقتصادی در ایران داریم مانند بنیاد مستضعفان، قرارگاه سازندگی، بنیاد تعاون، حدودا شش، هفت نهاد عظیم اقتصادی هستند، تحت زعامت دولت هم نیستند؛ اینها در اقتصاد مقاومتی چه نقشی ایفا میکنند؟ بعضا هم بیان میشود که شفافیت ندارند یا درست در صحنه اقتصادی بازی نمیکنند. یعنی وقتی وارد میشوند عملا بخش خصوصی را کنار میزنند، برای اینها چه تدبیری اندیشیده شده است؟
یکی از بندهای اقتصاد مقاومتی این است که نقش نهادهای عمومی غیردولتی در اقتصاد باید تعیین شود. الان یک کمیته کاری تشکیل شده است که مسئولیت کارگروههای ملی با وزارت اقتصاد است، مانند آن قراردادهای آیپیسی که مسئولش وزیر نفت بود و در ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی زیر نظر وزیر نفت، ولی مسئولیتش به من سپرده شد. مسئولیت این کارگروه را هم زیر نظر وزیر اقتصاد، به من دادند... .
نام خاصی دارد؟
تعیین نقش نهادهای عمومی غیردولتی در اقتصاد؛ شهرداریها، سازمان تأمین اجتماعی، سازمانهای بازنشستگی کشوری، نهادهای وابسته به آستانها، آستان قدس و سایر آستانهایی که فعالیتی داشته باشند، هلالاحمر، قرارگاه سازندگی خاتم و بنیاد مستضعفان، ستاد اجرائی فرمان امام، کمیته امام، بنیاد تعاون سپاه، بنیاد تعاون بسیج و صندوق نفت و یکسری صندوقهای دیگر، صندوق صداوسیما و... همه این نهادها را اولا اندازهگیری کردیم که سهمشان چیست، رشته فعالیتهای آنها چیست، در کدام حوزهها هستند، چقدر شفاف هستند، چقدر کار آنها در بورس است، وضعشان در مالیات چگونه است؛ یعنی همه اینها الان موظف به پرداخت مالیات هستند، اینگونه نیست که هیچکدام از اینها مالیات ندهند؛ حتی جاهایی که وقف هستند؛ مانند آستان قدس رضوی و امثال اینها، موظف هستند مالیاتشان را بپردازند ولی دخل و خرج، یعنی مالیات پرداخت میشود، بعد کمک میشود به آستان برای هزینههایی که آنها مکلف هستند، هم شفافیت ایجاد میشود و هم نظارت. یعنی مشخص است شما 500 میلیارد مالیات گرفتید، پس فعالیت اقتصادی دارد انجام میشود، آن مبلغ را دادید تا مسجد بسازند، حسینیه بسازند، دادید برای روضه
که نذر بوده یا هر چیز دیگری، پس آن میشود یک فعالیت دیگر؛ نمیدهند به شرکت که نابرابری ایجاد کند با سایر شرکتها، این مالیات ندهد، آن دیگری مالیات بدهد، مثلا یک شرکت لبنیات درآمدی دارد و مالیات میدهد و شرکت دیگری مالیات نمیدهد، این نابرابری ایجاد میکند و تبعیض است و ما در اقتصاد مقاومتی جلوی اینها را باید بگیریم.
بنابراین همه این ابعاد کار شده است و داریم نهایی میکنیم که ببریم ستاد اقتصاد مقاومتی تا به صورت یک سند ابلاغ شود که نقش نهادها چیست و کجا باید باشند و طبیعتا بانکداری اینها بررسی شده و محدود خواهد شد. مثلا بعضی از بانکها جمع و ادغام میشوند؛ همه این کارها برای این است که نظم بگیرد. کارهایش خوشبختانه انجام شده است، چون زودهنگام است و به جمعبندی هم نرسیدیم و بعد هم من تصمیمگیر نیستم و یکی از اعضای ستاد هستم ولی وقتی آن را شکل بدهیم و به تصویب برسد، رسما ابلاغ خواهد شد و فکر میکنم قدم بسیار خوبی خواهد بود.
اگر نکته پایانی دارید، بفرمایید.
فکر میکنم الان بیش از هر چیز مردم به اقتصاد نیازمندند. کشور به اقتصاد نیازمند است و برای رسانهها موضوعی بهتر از اقتصاد وجود ندارد، ولی نه اقتصاد نظری. ما اکنون یک اجماع ملی پیدا کردهایم و به یک چارچوب رسیدهایم. این چارچوب را دولت کاملا قبول دارد یعنی این را نسخه شفابخش میداند نه فقط چیزی که دستور است و باید اجرا کند. اقتصاددانان قبول دارند و میدانند قابلیت اجرا دارد و این را ما باید نهادینه کنیم که همه بروند به سمت آن و هرکس سهم خودش را بداند. ما سه تا هشت داریم و آن را باید آرامآرام تحقق ببخشیم، چون کشور امام هشتم هم هستیم، باید این سه هشت را مقدس کنیم. نگذاریم به این حریم تجاوز شود، اولین هشت، نرخ هشتدرصدی رشد اقتصادی است که ما باید این را خیلی برجسته کنیم و همه بدانند معنا و مفهوم آن این است که همه از همدیگر توقع داشته باشیم که وقتی همدیگر را میبینیم، بفهمیم در 9 سال، دوبرابر شده است. اگر نشد بگوییم مشکلاتتان چیست؟ و چرا به مملکت خدمت نمیکنید و اگر زیاد لاغر مانده، بدانیم دارد خیانت میکند، این فرق میکند با اینکه انسان زائد باشد؛ یعنی همه وظیفهشان این است که برای کشور بیشترین کار را انجام
دهند، خواستند مصرف کنند بگویند ما مصرف نمیکنیم، میدهیم دیگری مصرف کند؛ این میشود زهد، زهد این نیست که آدم خیانت کند و به کشورش خدمت نکند، مردم را فقیر کند و کشور را نزد دیگران ذلیل و کوچک کند؛ این کار بدی است.
این را باید جا بیندازیم؛ یعنی همه قبول کنند هشت درصد مفهوم دارد؛ مانند بچهای که الان او را میبینیم و بعد از مدتی میگوییم چرا قد نکشیده؟! چرا رشد نکرده؟! این سؤال ماست. الان برعکس است؛ مثلا 30 سال است طرف خواروبارفروش است، 50 سال است کشاورز است، این که خیلی بد است، ما باید و حتما رشد را ببینیم.
هشت دوم، سقف هشتدرصدی برای نرخ بیکاری است. نباید نرخ رشد بیکاریمان بالای هشت درصد برود، هشت درصد کم نیست ولی بالاخره سقفش باشد، برعکس نشود؛ یعنی آرامآرام سمت و سوی بالا در بیکاری نگیریم. بیکاری چسبنده نباشد؛ یعنی یک نفر 10 سال است که بیکار است؛ اینکه معنی ندارد، بله بیکاری چرخشی باشد، قابل تحمل است، هشت درصد باشد و چرخشی باشد وگرنه اینها در بحرانهای اجتماعی نمود پیدا میکند. یعنی آدمی که مدتهاست بیکار است، حتما در یک کار قاچاق وارد شده است؛ یعنی دارد کار خلافی میکند، یا دارد از گرسنگی میمیرد یا پدرش خیلی پولدار است وگرنه معنی پیدا نمیکند.
هشت سوم هم مربوط به نرخ تورم است. ما نباید بگذاریم تورم یک بار دیگر افزایش یابد، هرچند الان بوی افزایش به مشام میرسد. دولتها باید بدانند این باید بهعنوان مسئلهای حساس و ناموسی تلقی شود.
یعنی تورم سالانه نهایت هشت درصد باشد؟
اگر بتوانیم. چون این ثبات اقتصاد ملی است؛ یعنی ما میدانیم فردا نرخ ارز زیاد تغییر نمیکند، پس میتوانیم از صندوق وام بگیریم. ولی اگر کسی از صندوق ارز پولی گرفت و ناگهان نرخ ارز بالا رفت، این فرد باید دلار و یورو پس بدهد، به نظرم مهم است.
نکته بعدی این است که ما مقداری در اقتصاد واقعبین باشیم. ما اگر بخواهیم موفق شویم، خیلی از ظرفیتهای داخلی ایران بزرگتر از ظرفیت ایران است، دیگر الان مصرف ایرانی کفاف تولید سیمان ایرانی را نمیدهد، الان تولیدات ایرانی فقط با مصرف ایرانی تأمین نمیشوند، بسیاری از محصولات مازاد دارند. حتما باید بازار صادرات گرفته شود، این بازار صادرات یعنی همه باید راه بیفتند، اربعین بروند زیارت ولی در زیارت با یک نفر کار کنند، قرارداد ببندند، جنس بلندمدت بفروشند، مشتری پیدا شد، جنس را بهموقع تحویل دهند، اعتماد ایجاد کنند، رفتوآمدها را شکل بدهند، تجار و صنعتگران با هم بروند و بیایند، زندگی را شروع کنند؛ یعنی زندگی با بیرون، اطراف ما 420 میلیون جمعیت است، شوخی نیست. همین آسیای جنوب غربی که منطقه چشمانداز ما قلمداد میشود، 9 درصد جمعیت جهان است، 9.5 درصد تولید ناخالص جهان است، این چیز کمی نیست. ما میتوانیم به اینجا صد تا 150 میلیارد دلار صادرات داشته باشیم، برویم جنسشان را تولید کنیم و بهموقع برسانیم، حالا گاهی ضرر میکنیم، گاهی سود، یکطرفه به بازار نگاه نکنیم و اساسا رقابت را با همکاری انجام دهیم. پایه اول، همکاری
است، روی اصولی باید با هم همکاری کنیم، جنس تقلبی نمیدهیم، استانداردها را رعایت میکنیم، معنایش این نیست که متقلب در مردم پیدا نمیشود، ولی بشود 10 درصد؛ باید مواظب 10 درصد باشیم، همهجا وجود دارد، الان در اروپا هم متقلب هست، هر جا برویم هست ولی در بازار که همه متقلب نیستند.
پس ما باید نظم را بگذاریم روی این کار تا صورت بگیرد و از ظرفیتهایمان استفاده کنیم بنابراین سه تا هشت اگر خوب شکل بگیرد و ما این را آرامآرام ملاک و معیار قرار دهیم و آرزوهایمان در این محقق شود، فکر میکنم بهراحتی ایران میتواند مسیر خودش را پیش ببرد و همه استعدادها را دارد و از لحاظ امنیتی هم امنیت و ثبات دارد. ما حداقل تا سال 2030 منطقهمان ناامن است، منطقه ناامن با یک جزیره امن که وجود دارد، معنیاش این است که هر جا ناامن شود، سرمایهگذارش بیاید اینجا. اگر ما بتوانیم چنین هنری را به خرج دهیم، بهترین کاری است که میتوانیم انجام دهیم و این روشی است که ما باید نسبت به آن با حساسیت برخورد کنیم و مثلا سرمایهگذار افغان الان کم نیستند؛ وقتی یک جا ناامن میشود، طرف نباید جای دیگری برود؛ باید بیاید اینجا. آقای ترامپ به همه گفته است نیایند، الان سیاستهای ترامپ فرصت خیلی خوبی است و ما باید از او ممنون باشیم که این کارها را میکند. این فقط دولت نیست، طرف ایرانی هم هست که صادقانه با اینها کار کند تا شکل بگیرد. اگر همه ما اراده کنیم - همانطور که در انقلاب اراده کردیم- و اقتصاد را راه بیندازیم، به نظرم زود راه
میافتیم ولی گفتمانسازی مفهومش این است؛ ما باید این را مانند دفاع مقدس، شهید، شهدا و خود انقلاب، گفتمان غالب کنیم و همه برای اینکه این اتفاق بیفتد، حرکت کنند نه برعکس که جداجدا بخواهند حرکت کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.