اقتصاد مقاومتی و جامعه
اماناله باطنی.روزنامهنگار
مفهوم «اقتصاد مقاومتی» پیش و بیش از هر چیز نیازمند یک جامعهشناسی معرفت است و اینکه فهم دولت و مردم به عنوان بازیگرانی که در رفتار، کنش و ساختار اقتصادی مؤثر هستند از اقتصاد مقاومتی چیست و در راستای این فهم از آن چه استحصال میکنند و چه انتظاراتی دارند؟
در یک تحلیل محتوای قابل تأمل باید گفت، اقتصاد مقاومتی کلیدواژهای است که از دو واژه اقتصاد و مقاومت تشکیل شده، واژه اقتصاد در این کلیدواژه، واژه اصلی و مفهومی عام است که مشتمل بر واقعیتگرایی است اما واژه «مقاومت» حامل نوعی حقیقتگرایی آرمانی است، در عین حال این واژه بیشتر توصیفی و الصاقی است و به نظر میرسد یک وضعیت اقتصادی را تشریح یا از آن پردهبرداری میکند.
بنابراین در این کلیدواژه «اقتصاد» و مفهوم علمی آن رجحان دارد و همین باعث میشود واقعیتگرایی و رئالیسم در محتوای آن بر حقیقتگرایی و ایدهآلیسم تفوق داشته باشد چه آنکه اگر چنین نبود، به جای اقتصاد مقاومتی ما با کلیدواژه مقاومت اقتصادی مواجه بودیم یا همه کارویژه اقتصاد مقاومتی در مفهوم مقاومت اقتصادی خلاصه شده بود اما اقتصادبودن و اقتصادماندن در این کلیدواژه بسیار مهم است، اقتصادبودنی که موصوف به صفت مقاومت باشد.
به این معنا و با این اوصاف کلیدواژه اقتصاد مقاومتی از قضا بیشتر کلیدواژه توسعهای است و در فضای ثبات اقتصادی تعریف میشود تا جنگ اقتصادی.
همانگونه که اساسا شوکهای اقتصادی ناشی از محدودیتهای رشد در سال 1970 و عدم تعادل ساختارهای سیاسی کشورهای جهان در آن دهه که خود را در قالب شوکهای اقتصادی بروز میداد، برای نخستینبار تأملات اولیه اقتصاد مقاومتی را در ذهن اقتصاددانان شکل داد، بعدتر و در دهههای بعدی جهانیشدن اقتصاد که باعث جهانیشدن هر دو شاخص رشد و بحران شد و به نوعی جغرافیای رشد و بحران را جهانی کرد.
به تدریج موجب بروز تهدیدها و فرصتهای جدی برای امنیت اقتصادی کشورها بهخصوص از طریق بروز شوکهای برونزا شد، تداوم و تشدید این روند موجب شد در یک دهه گذشته جهان با واژه Resilience یعنی تابآوری بیشتر آشنا شود، واژهای که در تبیین آن اگرچه اختلاف نظر میان اقتصاددانان وجود دارد اما همه آنها تاب آوری را از الزامهای رشد و توسعه پایدار اقتصادی میدانند.
در واقع کلیدواژه اقتصاد مقاومتی بر سه مفهوم امنیت اقتصادی، مقاومتپذیری و تابآوری اقتصادی و نیز درونزایی اقتصاد استوار است و از نقطه نظر اجتماعی، مهمترین ویژگی این اقتصاد همان درونزابودن آن است و درونزابودن اقتصاد بیشتر مفهوم توسعه مشاکتی را متبادر میکند و با درونگرایی اقتصاد بسیار متفاوت است.
در یک اقتصاد درونزا امنیت اقتصادی و مقاومتپذیری اقتصادی در سایه رشد شاخصهای تولید ناخالص ملی محقق میشود و این امنیت بیشتر ایجابی و به این معنا امنیتی پایدار است، امنیتی که همه بازیگران اقتصادی آن را به شکل مشارکتی تأمین میکنند و از بالا به پایین نیست، درحالیکه در یک اقتصاد درونگرا شاهد امنیتی سلبی، دستوری و ناپایدار هستیم.
در واقع در یک اقتصاد درونزا همه بازیگران اقتصادی هم از امنیت اقتصادی منتفع میشوند و هم به نوعی در آن سهیماند.
اگر بپذیریم که قسمت مهمی از امنیت اقتصادی، امنیت روانی در اقتصاد است و در حقیقت این امنیت روانی جامعه است که باعث تثبیت «عقلانیت معنایی» آن به قول دکتر رنانی میشود، آنگاه باید گفت امنیت روانی جامعه در گرو «سرمایه اجتماعی» و اعتماد عمومی است.
به بیان دیگر اگر بخش مهمی از کارویژه «اقتصاد مقاومتی» را برآوردن «امنیت اقتصادی» بدانیم، باید از نقطه نظر اجتماعی به امنیت روانی در اقتصاد بپردازیم و امنیت روانی در اقتصاد مستلزم «سرمایه اجتماعی» و اعتماد عمومی است.
امنیت روانی در اقتصاد زمانی محقق میشود که بازیگران اقتصادی بتوانند به یکدیگر اعتماد داشته باشند؛
الف) مردم به مردم اعتماد داشته باشند نه آنکه در یک بازه زمانی سهماهه از فروردین تا خرداد سال 1395 شاهد افزایش
3. 6درصدی چکهای برگشتی بهعنوان یکی از بارزترین مصادیق سرمایه اجتماعی در عرصه اقتصادی میان مردم باشیم و 2. 4 میلیون فقره چک برگشتی به ارزش 30 هزار میلیارد تومان را رکورد بزنیم.
ب) مردم به دولت اعتماد داشته باشند و به دستورالعملهای توسعهای آن برای بهبود معیشت خودشان عمل کنند و مصالح عمومیشان را بر منافع کوتاهمدت و خوشایندهایشان ترجیح دهند.
بهعنوان مثال در مرحله دوم هدفمندسازی یارانهها 91. 2 درصد از آنها با وجود همه درخواستهای دولت مبنی بر انصراف از یارانهها، دوباره برای دریافت یارانه نقدی ثبتنام کنند.
پ) دولت به مردم اعتماد داشته باشد و خوداظهاری آنان را برای دریافت یارانه مبنا قرار دهد نه آنکه بررسی حسابهای شخصی را در دستور کار قرار دهد.
و همه این مشاهدات، مشاهداتی است در راستای فقدان سرمایه اجتماعی در عرصه اقتصادی که امینت روانی را در اقتصاد به حداقل میرساند و در نهایت اقتصاد مقاومتی را زمینگیر میکند.
در جامعهای که بازیگران اقتصادی به یکدیگر اعتماد نداشته باشند، توسعه دچار انسداد خواهد شد و هر یک از بازیگران برای مشارکت در توسعه مقاومت خواهند کرد و اقتصاد مقاومتی درونزا نیز از رهگذر «توسعه مشارکتی» میگذرد.
مفهوم «اقتصاد مقاومتی» پیش و بیش از هر چیز نیازمند یک جامعهشناسی معرفت است و اینکه فهم دولت و مردم به عنوان بازیگرانی که در رفتار، کنش و ساختار اقتصادی مؤثر هستند از اقتصاد مقاومتی چیست و در راستای این فهم از آن چه استحصال میکنند و چه انتظاراتی دارند؟
در یک تحلیل محتوای قابل تأمل باید گفت، اقتصاد مقاومتی کلیدواژهای است که از دو واژه اقتصاد و مقاومت تشکیل شده، واژه اقتصاد در این کلیدواژه، واژه اصلی و مفهومی عام است که مشتمل بر واقعیتگرایی است اما واژه «مقاومت» حامل نوعی حقیقتگرایی آرمانی است، در عین حال این واژه بیشتر توصیفی و الصاقی است و به نظر میرسد یک وضعیت اقتصادی را تشریح یا از آن پردهبرداری میکند.
بنابراین در این کلیدواژه «اقتصاد» و مفهوم علمی آن رجحان دارد و همین باعث میشود واقعیتگرایی و رئالیسم در محتوای آن بر حقیقتگرایی و ایدهآلیسم تفوق داشته باشد چه آنکه اگر چنین نبود، به جای اقتصاد مقاومتی ما با کلیدواژه مقاومت اقتصادی مواجه بودیم یا همه کارویژه اقتصاد مقاومتی در مفهوم مقاومت اقتصادی خلاصه شده بود اما اقتصادبودن و اقتصادماندن در این کلیدواژه بسیار مهم است، اقتصادبودنی که موصوف به صفت مقاومت باشد.
به این معنا و با این اوصاف کلیدواژه اقتصاد مقاومتی از قضا بیشتر کلیدواژه توسعهای است و در فضای ثبات اقتصادی تعریف میشود تا جنگ اقتصادی.
همانگونه که اساسا شوکهای اقتصادی ناشی از محدودیتهای رشد در سال 1970 و عدم تعادل ساختارهای سیاسی کشورهای جهان در آن دهه که خود را در قالب شوکهای اقتصادی بروز میداد، برای نخستینبار تأملات اولیه اقتصاد مقاومتی را در ذهن اقتصاددانان شکل داد، بعدتر و در دهههای بعدی جهانیشدن اقتصاد که باعث جهانیشدن هر دو شاخص رشد و بحران شد و به نوعی جغرافیای رشد و بحران را جهانی کرد.
به تدریج موجب بروز تهدیدها و فرصتهای جدی برای امنیت اقتصادی کشورها بهخصوص از طریق بروز شوکهای برونزا شد، تداوم و تشدید این روند موجب شد در یک دهه گذشته جهان با واژه Resilience یعنی تابآوری بیشتر آشنا شود، واژهای که در تبیین آن اگرچه اختلاف نظر میان اقتصاددانان وجود دارد اما همه آنها تاب آوری را از الزامهای رشد و توسعه پایدار اقتصادی میدانند.
در واقع کلیدواژه اقتصاد مقاومتی بر سه مفهوم امنیت اقتصادی، مقاومتپذیری و تابآوری اقتصادی و نیز درونزایی اقتصاد استوار است و از نقطه نظر اجتماعی، مهمترین ویژگی این اقتصاد همان درونزابودن آن است و درونزابودن اقتصاد بیشتر مفهوم توسعه مشاکتی را متبادر میکند و با درونگرایی اقتصاد بسیار متفاوت است.
در یک اقتصاد درونزا امنیت اقتصادی و مقاومتپذیری اقتصادی در سایه رشد شاخصهای تولید ناخالص ملی محقق میشود و این امنیت بیشتر ایجابی و به این معنا امنیتی پایدار است، امنیتی که همه بازیگران اقتصادی آن را به شکل مشارکتی تأمین میکنند و از بالا به پایین نیست، درحالیکه در یک اقتصاد درونگرا شاهد امنیتی سلبی، دستوری و ناپایدار هستیم.
در واقع در یک اقتصاد درونزا همه بازیگران اقتصادی هم از امنیت اقتصادی منتفع میشوند و هم به نوعی در آن سهیماند.
اگر بپذیریم که قسمت مهمی از امنیت اقتصادی، امنیت روانی در اقتصاد است و در حقیقت این امنیت روانی جامعه است که باعث تثبیت «عقلانیت معنایی» آن به قول دکتر رنانی میشود، آنگاه باید گفت امنیت روانی جامعه در گرو «سرمایه اجتماعی» و اعتماد عمومی است.
به بیان دیگر اگر بخش مهمی از کارویژه «اقتصاد مقاومتی» را برآوردن «امنیت اقتصادی» بدانیم، باید از نقطه نظر اجتماعی به امنیت روانی در اقتصاد بپردازیم و امنیت روانی در اقتصاد مستلزم «سرمایه اجتماعی» و اعتماد عمومی است.
امنیت روانی در اقتصاد زمانی محقق میشود که بازیگران اقتصادی بتوانند به یکدیگر اعتماد داشته باشند؛
الف) مردم به مردم اعتماد داشته باشند نه آنکه در یک بازه زمانی سهماهه از فروردین تا خرداد سال 1395 شاهد افزایش
3. 6درصدی چکهای برگشتی بهعنوان یکی از بارزترین مصادیق سرمایه اجتماعی در عرصه اقتصادی میان مردم باشیم و 2. 4 میلیون فقره چک برگشتی به ارزش 30 هزار میلیارد تومان را رکورد بزنیم.
ب) مردم به دولت اعتماد داشته باشند و به دستورالعملهای توسعهای آن برای بهبود معیشت خودشان عمل کنند و مصالح عمومیشان را بر منافع کوتاهمدت و خوشایندهایشان ترجیح دهند.
بهعنوان مثال در مرحله دوم هدفمندسازی یارانهها 91. 2 درصد از آنها با وجود همه درخواستهای دولت مبنی بر انصراف از یارانهها، دوباره برای دریافت یارانه نقدی ثبتنام کنند.
پ) دولت به مردم اعتماد داشته باشد و خوداظهاری آنان را برای دریافت یارانه مبنا قرار دهد نه آنکه بررسی حسابهای شخصی را در دستور کار قرار دهد.
و همه این مشاهدات، مشاهداتی است در راستای فقدان سرمایه اجتماعی در عرصه اقتصادی که امینت روانی را در اقتصاد به حداقل میرساند و در نهایت اقتصاد مقاومتی را زمینگیر میکند.
در جامعهای که بازیگران اقتصادی به یکدیگر اعتماد نداشته باشند، توسعه دچار انسداد خواهد شد و هر یک از بازیگران برای مشارکت در توسعه مقاومت خواهند کرد و اقتصاد مقاومتی درونزا نیز از رهگذر «توسعه مشارکتی» میگذرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.