|

ما برای هر که روبان پاره کرد، دست زدیم

علی عسکری، معاون پیشین وزیر امور اقتصاد و دارایی و رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور و معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی وزارت نیرو، اکنون مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری امید است. به باور او ما در اقتصاد ایران ظرفیت‌های بسیار زیاد و مطمئنی داریم که نه‌تنها از این ظرفیت‌ها خوب استفاده نمی‌کنیم بلکه برخی وقت‌ها این ظرفیت‌ها را به نابودی می‌کشانیم.

‌ ابتدا تعریف کنید که سرمایه‌گذاری امید چیست و چه نقش و جایگاهی در اقتصاد ایران دارد؟
شرکت سرمایه‌گذاری امید یک شرکت هلدینگ است که در حوزه‌های مختلف فعالیت می‌کند. در واقع چند هلدینگ زیرمجموعه شرکت امید وجود دارد؛ 70 درصد مالکیت شرکت مربوط به بانک سپه و 30 درصدش هم مربوط به سایر سهام‌دارانی است که در شرکت‌های مختلف زیرمجموعه امید سهام‌دار هستند.
چنانکه گفتم، شرکت امید چند هلدینگ در زیرمجموعه خود دارد، به اضافه یک‌سری شرکت‌های مستقل. یکی از بخش‌های کاری هلدینگ در حوزه شرکت‌های معدنی و صنعتی است؛ دو معدن چادرملو و گل‌گهر و اخیرا هم گهرزمین که بزرگ‌ترین معادن سنگ آهن کشور هستند. مجموع ظرفیت این سه شرکت حدود 30‌ میلیون تن استخراج سنگ آهن در سال است؛ هر کدام تقریبا 10 میلیون تن. البته گهرزمین هنوز به ظرفیت 10‌ میلیون تن نرسیده است ولی درحال‌حاضر حدود شش میلیون تن ظرفیت استخراج دارد.
بخش دیگری از فعالیت‌های امید در حوزه شرکت‌های سیمانی است. امید در شش شرکت سیمانی سهام‌دار است که سهام یکی از این کارخانجات را صددرصد و در دو شرکت دیگر سهامی در حدود 45 و 46 درصد دارد. در باقی شرکت‌ها هم کمتر از 30 درصد سهام‌دار است. در حوزه لاستیک، در حوزه تولید مصالح ساختمانی مانند آجر و آجرنسوز، تجارت و در حوزه گردشگری شرکت‌های متعددی هستند که فعالیت می‌کنند. در حوزه صنعت نفت و گاز شرکت پتروامید آسیاست که چهار شرکت در آن حوزه فعالیت می‌کنند که 10‌ میلیون بشکه مخازن ذخیره‌سازی نفت خام ساخته است و به‌زودی به بهره‌برداری می‌رسد. جالب اینکه مخازن ساخته‌شده بزرگ‌ترین مخازن ذخیره‌سازی نفت در ایران است که به وسیله بخش خصوصی اجرا شده و تنها مخازنی هستند که با تمام استانداردهای وزارت نفت و استانداردهای بین‌المللی ایجاد شده‌اند و یکی از ظرفیت‌های خوب برای کشور هستند که نزدیک به 700‌ میلیارد تومان هزینه سرمایه‌گذاری این مخازن تاکنون بوده است. به‌علاوه شرکت امید در حوزه بازار سرمایه نیز فعالیت دارد که شرکت‌های تأمین سرمایه امید، کارگزاری بانک سپه و لیزینگ امید سپه از آن جمله‌اند.
‌ تعریف و برداشت شما از اقتصاد مقاومتی چیست؟
در این زمینه باید بگویم متأسفانه از برخی موضوعات در اقتصاد، برداشت شعاری می‌شود. در ادبیات اقتصاد توسعه بحثی وجود دارد که تجربه دنیا برای توسعه اقتصادی است. اقتصادهایی که امروز توسعه‌یافته هستند، اولین کاری که برای توسعه خود کردند، این بود که زیربناها و زیرساخت‌های تولید خود را در داخل تقویت کردند و به بلوغی از تولید و توانایی داخلی رسیدند. سپس رفتند به سراغ اقتصاد بین‌الملل و کشورهای دیگر که چه کالایی می‌توانند صادر کنند و چه سرمایه‌گذاری‌هایی می‌توانند در جاهای دیگر انجام دهند و چه منابعی را از جاهای دیگر برای تقویت تولید خودشان بیاورند.
بنابراین ابتدا به این فکر افتادند که چه بنیان‌هایی را در اقتصاد داخل و چه ظرفیت‌هایی دارند که می‌توانند آن ظرفیت‌ها را به کار بگیرند و از آنها به خوبی استفاده کنند.
ما در اقتصاد ایران ظرفیت‌های بسیار زیاد و مطمئنی داریم که نه‌تنها از این ظرفیت‌ها خوب استفاده نمی‌کنیم بلکه برخی وقت‌ها این ظرفیت‌ها را به نابودی می‌کشانیم. شاخصی در اقتصاد وجود دارد به نام شاخص آیکور (ICOR) یعنی شاخص نسبت سرمایه به تولید، در نُرم‌های بین‌المللی، ارزش عددی شاخص نسبت سرمایه به تولید بین 2.5 تا سه است؛ یعنی برای یک واحد تولید چقدر باید در اقتصاد سرمایه ایجاد کرد؟ یا به عبارت دیگر باید چقدر موجودی سرمایه یا انباشت سرمایه داشته باشیم؟ این شاخص در ایران به طور متوسط حدود شش است. یعنی ما برای یک واحد تولید، شش واحد سرمایه ایجاد کردیم؛ یعنی بیش از دو برابر نُرم‌های دنیا. این نشان می‌دهد ما از ظرفیت‌هایمان خوب استفاده نمی‌کنیم؛ یعنی دو برابر دنیا سرمایه‌گذاری و هزینه کردیم، منابع ایجاد کردیم، تکنولوژی و صنعت ایجاد کردیم، ولی از آنها استفاده نمی‌کنیم. ضمن اینکه سرمایه‌های بسیار زیاد دیگری داریم که هنوز به کار نگرفته‌ایم.
اقتصاد ما یک اقتصاد نفتی است و هزینه‌کردن پول نفت هم که خیلی آسان است. به جای اینکه نیازها و تقاضاهای خودمان را با ظرفیت‌های داخل، سازمان دهیم، با اتکا به پول نفت، بلافاصله مراجعه می‌کنیم به اقتصاد بیرون. کسانی هم هستند در اقتصاد و در کشور که بلد هستند این پول‌ها را چگونه بگیرند و بروند از بیرون کالا بیاورند به داخل و در اقتصاد بفروشند، فارق از اینکه چطور می‌شود از این منابع برای به فعلیت درآوردن منابع موجود و ظرفیت اقتصاد بهتر استفاده کرد. همین موضوع، یکی از نقص‌هایی است که برای کشورهای توسعه‌نیافته عنوان می‌کنند؛ به این معنی که به اندازه‌ای که بخش تقاضای اقتصاد این کشورها فعال است، بخش عرضه اقتصاد این کشورها فعال نیست؛ در ایران هم ما به اندازه‌ای که به بخش تقاضای اقتصاد توجه داریم، به بخش عرضه اقتصاد توجه نداریم.
درواقع تلنگر مقام رهبری به بحث اقتصاد مقاومتی این بود که شما در اقتصاد ایران به اندازه‌ای که به بخش تقاضا توجه می‌کنید، به بخش عرضه توجه نمی‌کنید. برگردیم و به بخش عرضه اقتصاد توجه کنیم و نیازمندی‌های بخش عرضه اقتصاد را در کشور شناسایی و این بخش از اقتصاد را فعال کنیم. اگر واقعا همین نگاه در کشور حاکم شود که چه ظرفیت‌ها و استعدادهایی داریم؛ اعم از استعدادهای فیزیکی و انسانی و اگر از آنها درست استفاده کنیم، خیلی از مشکلات ما حل می‌شود. بنابراین به‌لحاظ حجم و بزرگی‌ اقتصاد ما، ما در رتبه‌بندی اقتصاد دنیا براساس شاخص برابری قدرت خرید (ppp) تقریبا در رتبه نوزدهم یا بیستم هستیم. از لحاظ بزرگی نباید خودمان را دست‌کم بگیریم؛ یعنی وقتی می‌گوییم می‌توانیم یک اقتصاد فعال در دنیای امروز باشیم، با اتکا به این ظرفیت‌هاست و واقعا می‌توانیم باشیم، ولی چرا عقب می‌مانیم؟ به‌خاطر اینکه درست از ظرفیت‌ها و قابلیت‌هایمان استفاده نمی‌کنیم و به آن بخش‌ها که باید توجه کنیم، توجه نمی‌کنیم.
امروز اگر سالی 50‌ میلیارد دلار ارز از فروش نفت داشته باشیم، تا بخش عرضه و تولید اقتصاد بجنبد تا از این ارز استفاده کند، بخش تقاضای اقتصاد رفته و این ارز را خرج کرده و از بیرون کالا آورده است، یعنی تا این برود مقدمات کار را فراهم کند، آن بخش رفته و این ارز را خرج کرده و مصرف شده است. بنابراین هر دولتی روی کار می‌آید، اگر قیمت نفت 50 دلار باشد، صد دلار باشد، 20 دلار باشد، پول نفت تا آخر سال خرج می‌شود، چون بخش تقاضای اقتصاد آن‌قدر فعال است که هرچه پول در اقتصاد به دست بیاید، راه خرج‌کردنش را بلد است و این‌قدر بخش عرضه اقتصاد در پیچ‌وخم کارها در کشور‌ گرفتار شده که تا بجنبد، چیزی به آن نمی‌رسد.
واقعا در مسائل اقتصاد ایران، در جاهایی که لااقل به کار من مربوط بوده، می‌بینم ظرفیت‌های اقتصادی زیادی وجود دارد که در حوزه‌های کاری خودمان می‌توانیم از آنها استفاده مؤثر کنیم. اگر سازماندهی کنیم به‌خوبی می‌شود از این ظرفیت‌ها استفاده کرد. درحال‌حاضر در شرکت گروه مدیریت سرمایه‌گذاری امید و در حوزه شرکت‌های معدنی و صنعتی مربوط، بیشترین تلاش را می‌کنیم تا به جای اینکه مواد معدنی خودمان را به‌صورت خام صادر کنیم، زنجیره و حلقه‌های تولید را از سنگ آهن، کنسانتره، گُندله، آهن اسفنجی، ذوب و نورد ایجاد کنیم. یعنی به جای اینکه مواد خام یا محصول نیمه‌خام را از اقتصاد خودمان صادر کنیم، ارزش‌افزوده در فرایند تولید در اقتصاد ایجاد کنیم. درحالی‌که ما این مواد را داخل اقتصاد خودمان داریم اما با وجود اینکه سال‌ها تولیدکننده مواد معدنی بوده‌ایم، این زنجیره را ناقص ایجاد کرده‌ایم. یک روز فولاد مبارکه را ایجاد کردیم، بدون اینکه زنجیره ماقبل آن را ایجاد کنیم، بسیاری از مواد معدنی را از خارج از کشور آوردیم درحالی‌که معدن داشتیم. اگر این زنجیره را ایجاد می‌کردیم و آخر به فولاد می‌رسیدیم، امروز حتما کشوری بودیم که از ابتدا تا انتهای خط یک زنجیره به هم متصل داشتیم درحالی‌که ابتدا را داشتیم، خام صادر می‌کردیم، برای انتهای خط تولید هم داشتیم خام وارد می‌کردیم تا بتوانیم فولاد تولید کنیم؛ در واقع این حلقه وسط گم شده بود.
امروز در شرکت گروه مدیریت سرمایه‌گذاری امید که خوشبختانه از قبل هم این نگاه‌ها بوده و من هم دارم به سرعت آنها را تقویت می‌کنم، هدفمان این است که زنجیره را کامل کنیم. به جای اینکه محصولات نیمه‌خام را بفروشیم، در داخل آنها را تبدیل به ارزش کنیم و بفروشیم.
بنابراین این کار را در حوزه شرکت امید انجام می‌دهیم، حتی مثلا برای یکی از شرکت‌های معدنی‌مان می‌خواستیم هزارو 200 واگن بخریم، شرکت داشت مناقصه می‌کرد که از خارج بخرد؛ هم شرکت را دعوت کردیم و هم واگن‌سازهای ایران را و به آنها گفتیم به هزارو 200 واگن نیاز داریم، شما هم ظرفیت واگن‌سازی در ایران دارید، شما به ما کمک کنید، ما می‌خواهیم ظرفیت شما هم فعال شود. بالاخره حدود 250‌ ، 300‌ میلیارد تومان خرید است. نمی‌خواهم بگویم همه آن، بلکه حداقل 60، 70 درصد آن را می‌توانیم در اقتصاد خودمان سازماندهی و تولید کنیم. از مواد اولیه و از نیروی انسانی داخلی خودمان استفاده کنیم، از ظرفیت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های خودمان استفاده کنیم، از منابعی که در اختیار داریم استفاده کنیم، مقداری هم از منابع خارجی کمک بگیریم؛ چه در نیازهای کالایی و چه در نیازهای مالی.
دو، سه جلسه با شرکت‌های واگن‌سازی برگزاری کردیم. چهار واگن‌ساز آمدند، یک جوینت تشکیل دادند و معرفی کردند، ما هم با شرکت خودمان چند جلسه گذاشتیم و امیدواریم این کار را بتوانیم ساماندهی کنیم. یعنی اگر این کار انجام شود، این شرکت‌ها هم نفس می‌کشند.
‌ واگن‌سازان خارجی فاینانس می‌کنند و 10‌ میلیون تومان هم ارزان‌تر از واگن‌های ایرانی تمام می‌شود.
در مناقصاتی که شرکت‌های ما می‌خواستند شرکت کنند، خیلی از واگن‌سازان خارجی امتیازات بسیار زیادی دادند. چرا این امتیازات را می‌دهند؟ دولت‌های آنها می‌گویند ما وام می‌دهیم، ضمانت هم می‌کنیم، بیمه هم می‌کنیم؛ از شرکت داخلی‌مان دفاع هم می‌کنیم تا واگن بسازد و بفروشد، چون می‌خواهد ظرفیت‌های خودش را فعال کند. ما که ظرفیت داریم چرا این کار را نکنیم؟ ما هم باید برخورد فعال داشته باشیم.
می‌خواهم بگویم در جای‌جای اقتصاد ایران این ظرفیت‌سازی‌ها وجود دارد؛ زمانی من در وزارت نیرو بودم و بعد هم به سازمان برنامه و بودجه رفتم و مدیر دفتر آب و کشاورزی بودم. می‌خواستیم یک‌سری خطوط آبرسانی در ایران ایجاد کنیم؛ مانند اصفهان به یزد، یا از سد دوستی به مشهد، آن زمان نیاز بود ورق بخریم و تبدیل به لوله کنیم. وزارت نیرو برای خرید ورق مناقصه کرد. سؤال کردم از کجا می‌خواهید ورق بخرید؟ گفتند از خارج، چون باید فاینانس و تأمین ورق کنیم. پیشنهاد دادم شما اگر می‌خواهید فاینانس کنید از ایران، فولاد مبارکه هم در پیشنهادتان باشد، بگذارید از فولاد مبارکه هم پیشنهاد بدهد، چون به هر حال شما می‌خواهید مناقصه‌ای برگزار کنید، به فولاد مبارکه هم بگویید در مناقصه شرکت کند.
مناقصه برگزار شد و از فولاد مبارکه پیشنهاد آمد، از قزاقستان پیشنهاد آمد، از چین پیشنهاد آمد، جالب این بود ورق فولاد مبارکه ارزان‌تر از همه و کیفیتش هم بهتر از همه بود. شرکت آسکوتک که نمایندگی فولاد مبارکه را داشت، برنده شد. رفتیم تا مقدمات این کار را انجام دهیم. رفتیم به بانک مرکزی، گفتند چون فاینانس است، حتما ورق باید از خارج بیاید؛ در داخل چنین چیزی نداریم! رفتیم به وزارت بازرگانی تا ثبت سفارش کنیم، گفتند برای ثبت سفارش بایئ ورق فاینانس از خارج بیاید؛ از داخل نمی‌شود. رفتیم به وزارت راه تا اجازه حمل بگیریم، گفتند نمی‌شود؛ ورق فاینانس باید از خارج بیاید به بندر و از بندر بیاید داخل؛ برای ورق داخل اجازه حمل در جاده نمی‌دهیم! به جایی رسید که کار قفل شد. وزارت نیرو درخواست مجوز از شورای اقتصاد کرد، شورای اقتصاد در زمان آقای هاشمی‌رفسنجانی سؤال کرد چرا نمی‌شود؟ فقط تفاوتش این است که آنها را باید از خارج حمل کنیم و بیاوریم؛ اینها را باید از داخل حمل کنیم و بیاوریم؛ منابع فاینانس که خارجی است. چون هر کدام از اینها بخواهند فاینانس کنند منبعش همان بانک خارجی است، بانک و بیمه‌اش که تفاوتی ندارد، فقط منبع تأمین ورق ایران است. همان زمان فولاد مبارکه برای بازپرداخت فاینانس کارخانه مشکل داشت، دنبال ارز بود، هر کدام از اینها نزدیک 34 تا 35‌ میلیون دلار به قیمت آن روز به ارز نیاز داشت. بالاخره آن روز شورای اقتصاد تصمیم گرفت که این فولاد را از داخل تأمین کنیم و بالاخره با شش ماه تلاش این کار انجام شد.
می‌خواهم بگویم از این کارها در اقتصاد ایران به وفور می‌شود انجام داد و به خوبی از ظرفیت‌های داخل استفاده کرد؛ می‌توان این معنای اقتصاد مقاومتی را امروز در کشور به‌درستی اجرا کرد.
‌ با ظرافت به بحث چالش‌های اقتصاد مقاومتی در کشور اشاره کردید. خیلی مواقع خودتحریمی‌های داخلی و قوانین و مقررات دست‌وپاگیر، موانع بزرگی ایجاد می‌کنند. به نظر شما دولت در حوزه تغییر قوانین و مقررات مزاحم و دست‌وپا‌گیر چه کارهایی باید انجام دهد؟ اساسا با توجه به اشراف شما در حوزه مالیاتی به نظر جناب‌عالی در حوزه امور مالیاتی در اجرای قوانین دولت باید چه تغییراتی ایجاد کند؟
من معتقدم باید رویکردمان را درباره اداره اقتصاد کلا تغییر دهیم؛ من یک مثال واضح می‌زنم که متوجه منظور من شوید؛ مثلا در حوزه نظام بودجه‌بندی و نظام برنامه‌های توسعه، امروز نظام تدوین برنامه کشور با 30 سال پیش، 40 سال پیش هیچ تغییری نکرده درحالی‌که دنیا خیلی تغییر کرده است. نظام بودجه‌بندی ما نسبت به 20، 30، 40 و حتی 50 سال قبل هیچ تغییری نکرده، درحالی‌که نظام بودجه‌بندی دنیا خیلی تغییر کرده است. تا زمانی که این‌گونه برنامه و بودجه بنویسیم، هیچ چیز و هیچ رویکردی تغییر نمی‌کند، چون همه در این چارچوب فکر می‌کنیم. وقتی می‌خواهیم چیزی را در مجلس تغییر دهیم، مجلس بازمی‌گردد به همان خط اول، هم دولت رویکردش را در این مسائل باید تغییر دهد و هم مجلس. بعضی از ما هم فکرمان را باید تغییر دهیم، اصلا تا این فکرها را تغییر ندهیم، اتفاقی نمی‌افتد. مشکل اقتصاد ایران این است که فکرها در یک خط حرکت می‌کنند؛ نمی‌گوییم طور دیگری هم می‌شود فکر کرد. متأسفانه اگر اکروز یک نفر بخواهد یک تحول فکری در اداره مسائل اقتصاد مطرح کند، خیلی به بازی گرفته نمی‌شود. نمی‌خواهم بگویم مانعش می‌شوند، به او توجه نمی‌کنند. تا زمانی که در احکام بودجه‌ای سالانه و برنامه‌های توسعه این همه حکم دولت مکلف است، دولت موظف است، دولت باید، دولت نباید داریم، دولت کوچک نمی‌شود بلکه روزبه‌روز بزرگ‌تر هم می‌شود، چون با این احکام از دولت انتظارات بیشتری داریم و تکالیف بیشتری به او محول می‌کنیم. در این فضا چطور بخش خصوصی رشد کند. اصلا بعد از این همه تکالیف برای دولت، چیزی برای بخش خصوصی می‌ماند؟؟!
‌ مدل پیشنهادی شما چیست؟
معتقدم در دولت باید ابتدا نظام تدوین برنامه‌ها و بودجه‌ها را اصلاح کنیم، رفتار دولت در اقتصاد تغییر کند؛ مثلا در همین برنامه ششم آن زمان که من در سازمان مالیاتی بودم، مسئول کارگروه تخصصی درآمدهای پایدار بودم. من پیشنهاد دادم و گفتم دولت برای اداره خودش درآمد پایدار می‌خواهد، چطور می‌شود درآمد پایدار ایجاد کرد؟ یکی مالیات است؛ ما درآمدهای دیگری در اقتصاد داریم که ناپایدار هستند و می‌شود آنها را پایدار کرد. ببینیم با چه ضابطه‌ای می‌شود درآمدها را پایدار کرد؟ بعضی منابع داریم که منابع سرمایه‌ای است. این منابع سرمایه‌ای را تبدیل می‌کنیم به منابع ناپایدار. در چارچوب قوانین برنامه و بودجه تبدیل می‌کنیم به منابع جاری. چرا ما سرمایه را تبدیل کنیم به هزینه جاری؟
ما درآمدی داریم به نام درآمد مالیاتی، درآمدی داریم به نام فروش شرکت‌های دولتی. فروش شرکت‌های دولتی یعنی سرمایه‌گذاری‌هایی که قبلا تبدیل به سرمایه شده است، امروز آنها را می‌فروشیم و تبدیل می‌کنیم به هزینه جاری. من در آن کارگروه پیشنهاد دادم که شما اگر می‌خواهید این سرمایه را بفروشید، باید مجددا به سرمایه تبدیل شود. یعنی باید حکمی در قوانین برنامه و بودجه بگذارید که نباید فروش سرمایه را تبدیل به هزینه جاری کنیم؛ باید بیاید، بنشیند و سرمایه شود، این سرمایه می‌تواند دولتی باشد، می‌تواند خصوصی باشد، منبع ریالی صندوق توسعه ملی باشد؛ برای سرمایه‌گذاری که یک بخش ارزی دارد و یک بخش ریالی و باید تبدیل به سرمایه شود.
‌ این را پذیرفتند؟
نه متأسفانه، در مراحل بعدی اصلا کسی گوش نمی‌کند. همان راهی را که قبلا رفتیم، می‌رویم. پول نفت، سرمایه است اگرچه در برنامه پنجم گفتیم بخشی از آن برود در صندوق توسعه ملی ولی بخش زیادی از این می‌رود در بودجه دولت. ما کشوری هستیم که همیشه می‌گوییم نیاز ارزی داریم، خیلی از کشورها هستند که اندازه ما هم درآمد ارزی در طول سال ندارند، مشکل ارزی هم ندارند، ما سالی 50، 60‌ میلیارد دلار ارز داریم، همیشه هم می‌گوییم ارز نداریم! در اقتصادمان باید همین را سامان بدهیم که نیازهای ارزی خودمان را برای سرمایه‌گذاری از این ارز تأمین کنیم؟! از منابعی که از آنها ایجاد می‌شود، درآمدهای دولت را تأمین کنیم.
تا زمانی که این رویکردها تغییر نکند، هیچ چیزی در اقتصاد تغییر نمی‌کند، بنابراین باید رویکرد و نگاه‌مان را به اقتصاد تغییر دهیم وگرنه اقتصاد مقاومتی می‌شود یک شعار؛ باید افراد بنشینند و زیربنایی روی این مسائل فکر کنند، عقلا، صاحب‌نظران، افرادی که بصیر هستند، افرادی که بی‌غرض هستند، مستقل و به فکر توسعه کشور هستند، باید فارق از دغدغه‌های سیاسی، صنفی و گروهی بنشینند و فکر کنند چگونه زیربناهای فکری را در مسئله توسعه اقتصادی ایران می‌شود تغییر داد و منابع اقتصادی ایران را چگونه می‌شود جهت‌دار هزینه کرد؟ اگر نگاه کلی‌مان را به اقتصاد تغییر ندهیم، چیزی تغییر نمی‌کند. ما همه در اقتصاد ایران مدیر توسعه هستیم؛ یعنی مدیری هستیم که به ما گفتند اگر یک آجر بگذاری، تو را تشویق می‌کنیم، اگر آجر نگذاری، تو را تشویق نمی‌کنیم. ما هیچ وقت مدیری پرورش ندادیم که پشت سرش را نگاه کند و ببیند از چیزهایی که مدیران قبلی ایجاد کردند، می‌تواند استفاده درست کند؟ تو آجر نگذار، از آجرهایی که مدیران قبلی گذاشتند می‌توانی استفاده درست کنی؟ یعنی آیا مدیر بهره‌وری پرورش دادیم؟ ما برای هرکسی روبان پاره کرد، دست زدیم، بدون اینکه گذشته را در نظر بگیریم.
فکر می‌کنم باید یک بازنگری فکری در مسائل اقتصاد ایران ایجاد شود و افراد بنشینند و بینند واقعا چه می‌شود کرد. این رویه‌ای که اقتصاد را اداره می‌کنیم، در حوزه‌های مختلف جواب نمی‌دهد. یک کار مهم دیگر که باید در اقتصاد و در راستای اقتصاد مقاومتی انجام شود، مسئله شفافیت اطلاعات است. کاری که سعی شد در نظام مالیاتی کشور انجام شود و نسبتا هم با تلاش‌هایی که صورت گرفت، در برخی حوزه‌ها اتفاق افتاد؛ در بقیه اقتصاد هم باید انجام شود. استنباطم این است که باید به‌سرعت مسئله شفافیت و تبادل اطلاعات را برای حاکمیت و دستگاه‌هایی که باید به اطلاعات دسترسی پیدا بکنند، مشخص کنیم. تا زمانی که هر دستگاهی در جزیره خودش کار کند، بدون اینکه به بخش‌های دیگر اطلاعات بدهد، مسائل اقتصادی ما به خطر می‌افتد. امروز به جرئت می‌توانم بگویم دسترسی حاکمیت به اطلاعات، دیگر محرمانه نیست؛ دو دهه است که کشورهای دیگر این مسئله را برای خودشان حل کرده‌اند. ما هنوز برای خیلی چیزها اطراف خودمان تور بافته‌ایم، این تورها را باید باز کنیم. ابتدا باید در داخل، مسائل اقتصادی خودمان را حل کنیم. حالا مسائل ما و بین‌الملل، بحث دیگری است. متأسفانه امروز برای اقتصاد خودمان هم نمی‌توانیم تورها را باز کنیم. چون نظام بانکی در جزیره خودش است، نظام بیمه در جزیره خودش است، نظام یارانه در جزیره خودش است، نظام مالیاتی در جزیره خودش است، نظام ثبت اسناد و املاک، نظام صنعت هر کدام در جزیره خودشان هستند، اینها باید اطلاعات به هم بدهند، شما نمی‌توانید یک نظام یارانه‌ای کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود همین! شما نمی‌توانید یک نظام مالیاتی کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود همین! شما نمی‌توانید یک نظام بانکی کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود این نظام بانکی! شما نمی‌توانید یک نظام گمرکی کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود این نظام گمرکی که آثار اینها را در اقتصاد و جامعه و اخیرا دغدغه‌های جامعه را برای اینها می‌بینیم. علت اصلی ناکارآمدی اینها نبود شفافیت و تبادل‌نشدن اطلاعات است.
این یکی از کارهایی است که برای اقتصاد مقاومتی لازم است. اگر اقتصاد مقاومتی می‌خواهد در اقتصاد کارکرد خوبی از خودش به جای بگذارد، باید شفافیت تبادل اطلاعات را در کشور حل کنیم؛ تا این حل نشود، چیزی درست نمی‌شود.
بنابراین چیزی که امروز برای اقتصاد مقاومتی به کار می‌آید و لازمه آن است، بحث تبادل اطلاعات و شفافیت اطلاعات است؛ آن هم در چارچوب‌های خودش؛ جاهایی از آن محرمانه است و جاهایی محرمانه نیست. برای حاکمیت هیچ‌چیزی محرمانه نیست. نباید دستگاه‌هایی که به این اطلاعات دسترسی دارند، بگویند اینها محرمانه است؛ نه برای حاکمیت هیچ‌چیز محرمانه نیست. امروز در دنیا برای حاکمیت هیچ چیز محرمانه نیست. شواهد آن را هم به وضوح می‌توانید ببینید.
درحال‌حاضر در ایران عده‌ای هستند که کارخانه‌شان را می‌فروشند و پولشان را می‌برند خارج، نه بانک مرکزی ما متوجه می‌شود، نه دولت می‌فهمد، نه اداره مالیات می‌فهمد، هیچ‌کس نمی‌فهمد! زمین و خانه‌اش را می‌فروشد و می‌رود خارج و کسی هم نمی‌فهمد! روی چه حسابی این پول را می‌بری؟ اصلا برای چه این پول را می‌بری؟ چطور می‌بری!؟ حساب و کتاب خودت را تصفیه کرده‌ای و اصلا این پول را باید ببری؟ در دنیا جابه‌جایی پول مگر این‌قدر ساده است؟! جابه‌جایی پول آزاد است ولی حساب و کتاب دارد. شما امروز وارد یک کشور شوی، می‌گویند چقدر پول همراهت است؟ اگر بیش از یک مقدار باشد، باید توضیح بدهی چرا این پول را می‌آوری؟ از این کشور می‌روی، می‌گویند چقدر پول می‌بری؟ از یک میزان بیشتر باشد، می‌گوید چرا می‌برید؟ کشور ما این‌گونه است؟
اینها ناشی از نبود شفافیت است. امروز بسیاری از پول‌شویی‌هایی که در اقتصاد ایران انجام می‌شود، یا از معاملات طلاست یا از معاملات مسکن، یا از معاملات ارز است. ما چقدر این معاملات را مدیریت می‌کنیم؟ این هم یکی از مشکلاتی است که باید به طور جدی در اقتصاد مقاومتی برای آن سرمایه‌گذاری کنیم و بعضی از تعارفات را واقعا کنار بگذاریم و به اقتصاد مقاومتی به‌عنوان شعار نگاه نکنیم؛ باید ببینیم مؤلفه‌های اقتصاد مقاومتی در اقتصاد ایران چیست؛ آنها را از ریشه حل کنیم؛ با این کار اقتصاد در مسیر خودش قرار می‌گیرد. باید از زیربنا مسائل‌مان را حل کنیم. باید فکرهایمان را منسجم کنیم و مقداری از فضای فکری موجود فاصله بگیریم و ببینیم چگونه می‌شود به نوع دیگری اقتصاد ایران را سامان داد.

علی عسکری، معاون پیشین وزیر امور اقتصاد و دارایی و رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور و معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی وزارت نیرو، اکنون مدیرعامل شرکت سرمایه‌گذاری امید است. به باور او ما در اقتصاد ایران ظرفیت‌های بسیار زیاد و مطمئنی داریم که نه‌تنها از این ظرفیت‌ها خوب استفاده نمی‌کنیم بلکه برخی وقت‌ها این ظرفیت‌ها را به نابودی می‌کشانیم.

‌ ابتدا تعریف کنید که سرمایه‌گذاری امید چیست و چه نقش و جایگاهی در اقتصاد ایران دارد؟
شرکت سرمایه‌گذاری امید یک شرکت هلدینگ است که در حوزه‌های مختلف فعالیت می‌کند. در واقع چند هلدینگ زیرمجموعه شرکت امید وجود دارد؛ 70 درصد مالکیت شرکت مربوط به بانک سپه و 30 درصدش هم مربوط به سایر سهام‌دارانی است که در شرکت‌های مختلف زیرمجموعه امید سهام‌دار هستند.
چنانکه گفتم، شرکت امید چند هلدینگ در زیرمجموعه خود دارد، به اضافه یک‌سری شرکت‌های مستقل. یکی از بخش‌های کاری هلدینگ در حوزه شرکت‌های معدنی و صنعتی است؛ دو معدن چادرملو و گل‌گهر و اخیرا هم گهرزمین که بزرگ‌ترین معادن سنگ آهن کشور هستند. مجموع ظرفیت این سه شرکت حدود 30‌ میلیون تن استخراج سنگ آهن در سال است؛ هر کدام تقریبا 10 میلیون تن. البته گهرزمین هنوز به ظرفیت 10‌ میلیون تن نرسیده است ولی درحال‌حاضر حدود شش میلیون تن ظرفیت استخراج دارد.
بخش دیگری از فعالیت‌های امید در حوزه شرکت‌های سیمانی است. امید در شش شرکت سیمانی سهام‌دار است که سهام یکی از این کارخانجات را صددرصد و در دو شرکت دیگر سهامی در حدود 45 و 46 درصد دارد. در باقی شرکت‌ها هم کمتر از 30 درصد سهام‌دار است. در حوزه لاستیک، در حوزه تولید مصالح ساختمانی مانند آجر و آجرنسوز، تجارت و در حوزه گردشگری شرکت‌های متعددی هستند که فعالیت می‌کنند. در حوزه صنعت نفت و گاز شرکت پتروامید آسیاست که چهار شرکت در آن حوزه فعالیت می‌کنند که 10‌ میلیون بشکه مخازن ذخیره‌سازی نفت خام ساخته است و به‌زودی به بهره‌برداری می‌رسد. جالب اینکه مخازن ساخته‌شده بزرگ‌ترین مخازن ذخیره‌سازی نفت در ایران است که به وسیله بخش خصوصی اجرا شده و تنها مخازنی هستند که با تمام استانداردهای وزارت نفت و استانداردهای بین‌المللی ایجاد شده‌اند و یکی از ظرفیت‌های خوب برای کشور هستند که نزدیک به 700‌ میلیارد تومان هزینه سرمایه‌گذاری این مخازن تاکنون بوده است. به‌علاوه شرکت امید در حوزه بازار سرمایه نیز فعالیت دارد که شرکت‌های تأمین سرمایه امید، کارگزاری بانک سپه و لیزینگ امید سپه از آن جمله‌اند.
‌ تعریف و برداشت شما از اقتصاد مقاومتی چیست؟
در این زمینه باید بگویم متأسفانه از برخی موضوعات در اقتصاد، برداشت شعاری می‌شود. در ادبیات اقتصاد توسعه بحثی وجود دارد که تجربه دنیا برای توسعه اقتصادی است. اقتصادهایی که امروز توسعه‌یافته هستند، اولین کاری که برای توسعه خود کردند، این بود که زیربناها و زیرساخت‌های تولید خود را در داخل تقویت کردند و به بلوغی از تولید و توانایی داخلی رسیدند. سپس رفتند به سراغ اقتصاد بین‌الملل و کشورهای دیگر که چه کالایی می‌توانند صادر کنند و چه سرمایه‌گذاری‌هایی می‌توانند در جاهای دیگر انجام دهند و چه منابعی را از جاهای دیگر برای تقویت تولید خودشان بیاورند.
بنابراین ابتدا به این فکر افتادند که چه بنیان‌هایی را در اقتصاد داخل و چه ظرفیت‌هایی دارند که می‌توانند آن ظرفیت‌ها را به کار بگیرند و از آنها به خوبی استفاده کنند.
ما در اقتصاد ایران ظرفیت‌های بسیار زیاد و مطمئنی داریم که نه‌تنها از این ظرفیت‌ها خوب استفاده نمی‌کنیم بلکه برخی وقت‌ها این ظرفیت‌ها را به نابودی می‌کشانیم. شاخصی در اقتصاد وجود دارد به نام شاخص آیکور (ICOR) یعنی شاخص نسبت سرمایه به تولید، در نُرم‌های بین‌المللی، ارزش عددی شاخص نسبت سرمایه به تولید بین 2.5 تا سه است؛ یعنی برای یک واحد تولید چقدر باید در اقتصاد سرمایه ایجاد کرد؟ یا به عبارت دیگر باید چقدر موجودی سرمایه یا انباشت سرمایه داشته باشیم؟ این شاخص در ایران به طور متوسط حدود شش است. یعنی ما برای یک واحد تولید، شش واحد سرمایه ایجاد کردیم؛ یعنی بیش از دو برابر نُرم‌های دنیا. این نشان می‌دهد ما از ظرفیت‌هایمان خوب استفاده نمی‌کنیم؛ یعنی دو برابر دنیا سرمایه‌گذاری و هزینه کردیم، منابع ایجاد کردیم، تکنولوژی و صنعت ایجاد کردیم، ولی از آنها استفاده نمی‌کنیم. ضمن اینکه سرمایه‌های بسیار زیاد دیگری داریم که هنوز به کار نگرفته‌ایم.
اقتصاد ما یک اقتصاد نفتی است و هزینه‌کردن پول نفت هم که خیلی آسان است. به جای اینکه نیازها و تقاضاهای خودمان را با ظرفیت‌های داخل، سازمان دهیم، با اتکا به پول نفت، بلافاصله مراجعه می‌کنیم به اقتصاد بیرون. کسانی هم هستند در اقتصاد و در کشور که بلد هستند این پول‌ها را چگونه بگیرند و بروند از بیرون کالا بیاورند به داخل و در اقتصاد بفروشند، فارق از اینکه چطور می‌شود از این منابع برای به فعلیت درآوردن منابع موجود و ظرفیت اقتصاد بهتر استفاده کرد. همین موضوع، یکی از نقص‌هایی است که برای کشورهای توسعه‌نیافته عنوان می‌کنند؛ به این معنی که به اندازه‌ای که بخش تقاضای اقتصاد این کشورها فعال است، بخش عرضه اقتصاد این کشورها فعال نیست؛ در ایران هم ما به اندازه‌ای که به بخش تقاضای اقتصاد توجه داریم، به بخش عرضه اقتصاد توجه نداریم.
درواقع تلنگر مقام رهبری به بحث اقتصاد مقاومتی این بود که شما در اقتصاد ایران به اندازه‌ای که به بخش تقاضا توجه می‌کنید، به بخش عرضه توجه نمی‌کنید. برگردیم و به بخش عرضه اقتصاد توجه کنیم و نیازمندی‌های بخش عرضه اقتصاد را در کشور شناسایی و این بخش از اقتصاد را فعال کنیم. اگر واقعا همین نگاه در کشور حاکم شود که چه ظرفیت‌ها و استعدادهایی داریم؛ اعم از استعدادهای فیزیکی و انسانی و اگر از آنها درست استفاده کنیم، خیلی از مشکلات ما حل می‌شود. بنابراین به‌لحاظ حجم و بزرگی‌ اقتصاد ما، ما در رتبه‌بندی اقتصاد دنیا براساس شاخص برابری قدرت خرید (ppp) تقریبا در رتبه نوزدهم یا بیستم هستیم. از لحاظ بزرگی نباید خودمان را دست‌کم بگیریم؛ یعنی وقتی می‌گوییم می‌توانیم یک اقتصاد فعال در دنیای امروز باشیم، با اتکا به این ظرفیت‌هاست و واقعا می‌توانیم باشیم، ولی چرا عقب می‌مانیم؟ به‌خاطر اینکه درست از ظرفیت‌ها و قابلیت‌هایمان استفاده نمی‌کنیم و به آن بخش‌ها که باید توجه کنیم، توجه نمی‌کنیم.
امروز اگر سالی 50‌ میلیارد دلار ارز از فروش نفت داشته باشیم، تا بخش عرضه و تولید اقتصاد بجنبد تا از این ارز استفاده کند، بخش تقاضای اقتصاد رفته و این ارز را خرج کرده و از بیرون کالا آورده است، یعنی تا این برود مقدمات کار را فراهم کند، آن بخش رفته و این ارز را خرج کرده و مصرف شده است. بنابراین هر دولتی روی کار می‌آید، اگر قیمت نفت 50 دلار باشد، صد دلار باشد، 20 دلار باشد، پول نفت تا آخر سال خرج می‌شود، چون بخش تقاضای اقتصاد آن‌قدر فعال است که هرچه پول در اقتصاد به دست بیاید، راه خرج‌کردنش را بلد است و این‌قدر بخش عرضه اقتصاد در پیچ‌وخم کارها در کشور‌ گرفتار شده که تا بجنبد، چیزی به آن نمی‌رسد.
واقعا در مسائل اقتصاد ایران، در جاهایی که لااقل به کار من مربوط بوده، می‌بینم ظرفیت‌های اقتصادی زیادی وجود دارد که در حوزه‌های کاری خودمان می‌توانیم از آنها استفاده مؤثر کنیم. اگر سازماندهی کنیم به‌خوبی می‌شود از این ظرفیت‌ها استفاده کرد. درحال‌حاضر در شرکت گروه مدیریت سرمایه‌گذاری امید و در حوزه شرکت‌های معدنی و صنعتی مربوط، بیشترین تلاش را می‌کنیم تا به جای اینکه مواد معدنی خودمان را به‌صورت خام صادر کنیم، زنجیره و حلقه‌های تولید را از سنگ آهن، کنسانتره، گُندله، آهن اسفنجی، ذوب و نورد ایجاد کنیم. یعنی به جای اینکه مواد خام یا محصول نیمه‌خام را از اقتصاد خودمان صادر کنیم، ارزش‌افزوده در فرایند تولید در اقتصاد ایجاد کنیم. درحالی‌که ما این مواد را داخل اقتصاد خودمان داریم اما با وجود اینکه سال‌ها تولیدکننده مواد معدنی بوده‌ایم، این زنجیره را ناقص ایجاد کرده‌ایم. یک روز فولاد مبارکه را ایجاد کردیم، بدون اینکه زنجیره ماقبل آن را ایجاد کنیم، بسیاری از مواد معدنی را از خارج از کشور آوردیم درحالی‌که معدن داشتیم. اگر این زنجیره را ایجاد می‌کردیم و آخر به فولاد می‌رسیدیم، امروز حتما کشوری بودیم که از ابتدا تا انتهای خط یک زنجیره به هم متصل داشتیم درحالی‌که ابتدا را داشتیم، خام صادر می‌کردیم، برای انتهای خط تولید هم داشتیم خام وارد می‌کردیم تا بتوانیم فولاد تولید کنیم؛ در واقع این حلقه وسط گم شده بود.
امروز در شرکت گروه مدیریت سرمایه‌گذاری امید که خوشبختانه از قبل هم این نگاه‌ها بوده و من هم دارم به سرعت آنها را تقویت می‌کنم، هدفمان این است که زنجیره را کامل کنیم. به جای اینکه محصولات نیمه‌خام را بفروشیم، در داخل آنها را تبدیل به ارزش کنیم و بفروشیم.
بنابراین این کار را در حوزه شرکت امید انجام می‌دهیم، حتی مثلا برای یکی از شرکت‌های معدنی‌مان می‌خواستیم هزارو 200 واگن بخریم، شرکت داشت مناقصه می‌کرد که از خارج بخرد؛ هم شرکت را دعوت کردیم و هم واگن‌سازهای ایران را و به آنها گفتیم به هزارو 200 واگن نیاز داریم، شما هم ظرفیت واگن‌سازی در ایران دارید، شما به ما کمک کنید، ما می‌خواهیم ظرفیت شما هم فعال شود. بالاخره حدود 250‌ ، 300‌ میلیارد تومان خرید است. نمی‌خواهم بگویم همه آن، بلکه حداقل 60، 70 درصد آن را می‌توانیم در اقتصاد خودمان سازماندهی و تولید کنیم. از مواد اولیه و از نیروی انسانی داخلی خودمان استفاده کنیم، از ظرفیت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های خودمان استفاده کنیم، از منابعی که در اختیار داریم استفاده کنیم، مقداری هم از منابع خارجی کمک بگیریم؛ چه در نیازهای کالایی و چه در نیازهای مالی.
دو، سه جلسه با شرکت‌های واگن‌سازی برگزاری کردیم. چهار واگن‌ساز آمدند، یک جوینت تشکیل دادند و معرفی کردند، ما هم با شرکت خودمان چند جلسه گذاشتیم و امیدواریم این کار را بتوانیم ساماندهی کنیم. یعنی اگر این کار انجام شود، این شرکت‌ها هم نفس می‌کشند.
‌ واگن‌سازان خارجی فاینانس می‌کنند و 10‌ میلیون تومان هم ارزان‌تر از واگن‌های ایرانی تمام می‌شود.
در مناقصاتی که شرکت‌های ما می‌خواستند شرکت کنند، خیلی از واگن‌سازان خارجی امتیازات بسیار زیادی دادند. چرا این امتیازات را می‌دهند؟ دولت‌های آنها می‌گویند ما وام می‌دهیم، ضمانت هم می‌کنیم، بیمه هم می‌کنیم؛ از شرکت داخلی‌مان دفاع هم می‌کنیم تا واگن بسازد و بفروشد، چون می‌خواهد ظرفیت‌های خودش را فعال کند. ما که ظرفیت داریم چرا این کار را نکنیم؟ ما هم باید برخورد فعال داشته باشیم.
می‌خواهم بگویم در جای‌جای اقتصاد ایران این ظرفیت‌سازی‌ها وجود دارد؛ زمانی من در وزارت نیرو بودم و بعد هم به سازمان برنامه و بودجه رفتم و مدیر دفتر آب و کشاورزی بودم. می‌خواستیم یک‌سری خطوط آبرسانی در ایران ایجاد کنیم؛ مانند اصفهان به یزد، یا از سد دوستی به مشهد، آن زمان نیاز بود ورق بخریم و تبدیل به لوله کنیم. وزارت نیرو برای خرید ورق مناقصه کرد. سؤال کردم از کجا می‌خواهید ورق بخرید؟ گفتند از خارج، چون باید فاینانس و تأمین ورق کنیم. پیشنهاد دادم شما اگر می‌خواهید فاینانس کنید از ایران، فولاد مبارکه هم در پیشنهادتان باشد، بگذارید از فولاد مبارکه هم پیشنهاد بدهد، چون به هر حال شما می‌خواهید مناقصه‌ای برگزار کنید، به فولاد مبارکه هم بگویید در مناقصه شرکت کند.
مناقصه برگزار شد و از فولاد مبارکه پیشنهاد آمد، از قزاقستان پیشنهاد آمد، از چین پیشنهاد آمد، جالب این بود ورق فولاد مبارکه ارزان‌تر از همه و کیفیتش هم بهتر از همه بود. شرکت آسکوتک که نمایندگی فولاد مبارکه را داشت، برنده شد. رفتیم تا مقدمات این کار را انجام دهیم. رفتیم به بانک مرکزی، گفتند چون فاینانس است، حتما ورق باید از خارج بیاید؛ در داخل چنین چیزی نداریم! رفتیم به وزارت بازرگانی تا ثبت سفارش کنیم، گفتند برای ثبت سفارش بایئ ورق فاینانس از خارج بیاید؛ از داخل نمی‌شود. رفتیم به وزارت راه تا اجازه حمل بگیریم، گفتند نمی‌شود؛ ورق فاینانس باید از خارج بیاید به بندر و از بندر بیاید داخل؛ برای ورق داخل اجازه حمل در جاده نمی‌دهیم! به جایی رسید که کار قفل شد. وزارت نیرو درخواست مجوز از شورای اقتصاد کرد، شورای اقتصاد در زمان آقای هاشمی‌رفسنجانی سؤال کرد چرا نمی‌شود؟ فقط تفاوتش این است که آنها را باید از خارج حمل کنیم و بیاوریم؛ اینها را باید از داخل حمل کنیم و بیاوریم؛ منابع فاینانس که خارجی است. چون هر کدام از اینها بخواهند فاینانس کنند منبعش همان بانک خارجی است، بانک و بیمه‌اش که تفاوتی ندارد، فقط منبع تأمین ورق ایران است. همان زمان فولاد مبارکه برای بازپرداخت فاینانس کارخانه مشکل داشت، دنبال ارز بود، هر کدام از اینها نزدیک 34 تا 35‌ میلیون دلار به قیمت آن روز به ارز نیاز داشت. بالاخره آن روز شورای اقتصاد تصمیم گرفت که این فولاد را از داخل تأمین کنیم و بالاخره با شش ماه تلاش این کار انجام شد.
می‌خواهم بگویم از این کارها در اقتصاد ایران به وفور می‌شود انجام داد و به خوبی از ظرفیت‌های داخل استفاده کرد؛ می‌توان این معنای اقتصاد مقاومتی را امروز در کشور به‌درستی اجرا کرد.
‌ با ظرافت به بحث چالش‌های اقتصاد مقاومتی در کشور اشاره کردید. خیلی مواقع خودتحریمی‌های داخلی و قوانین و مقررات دست‌وپاگیر، موانع بزرگی ایجاد می‌کنند. به نظر شما دولت در حوزه تغییر قوانین و مقررات مزاحم و دست‌وپا‌گیر چه کارهایی باید انجام دهد؟ اساسا با توجه به اشراف شما در حوزه مالیاتی به نظر جناب‌عالی در حوزه امور مالیاتی در اجرای قوانین دولت باید چه تغییراتی ایجاد کند؟
من معتقدم باید رویکردمان را درباره اداره اقتصاد کلا تغییر دهیم؛ من یک مثال واضح می‌زنم که متوجه منظور من شوید؛ مثلا در حوزه نظام بودجه‌بندی و نظام برنامه‌های توسعه، امروز نظام تدوین برنامه کشور با 30 سال پیش، 40 سال پیش هیچ تغییری نکرده درحالی‌که دنیا خیلی تغییر کرده است. نظام بودجه‌بندی ما نسبت به 20، 30، 40 و حتی 50 سال قبل هیچ تغییری نکرده، درحالی‌که نظام بودجه‌بندی دنیا خیلی تغییر کرده است. تا زمانی که این‌گونه برنامه و بودجه بنویسیم، هیچ چیز و هیچ رویکردی تغییر نمی‌کند، چون همه در این چارچوب فکر می‌کنیم. وقتی می‌خواهیم چیزی را در مجلس تغییر دهیم، مجلس بازمی‌گردد به همان خط اول، هم دولت رویکردش را در این مسائل باید تغییر دهد و هم مجلس. بعضی از ما هم فکرمان را باید تغییر دهیم، اصلا تا این فکرها را تغییر ندهیم، اتفاقی نمی‌افتد. مشکل اقتصاد ایران این است که فکرها در یک خط حرکت می‌کنند؛ نمی‌گوییم طور دیگری هم می‌شود فکر کرد. متأسفانه اگر اکروز یک نفر بخواهد یک تحول فکری در اداره مسائل اقتصاد مطرح کند، خیلی به بازی گرفته نمی‌شود. نمی‌خواهم بگویم مانعش می‌شوند، به او توجه نمی‌کنند. تا زمانی که در احکام بودجه‌ای سالانه و برنامه‌های توسعه این همه حکم دولت مکلف است، دولت موظف است، دولت باید، دولت نباید داریم، دولت کوچک نمی‌شود بلکه روزبه‌روز بزرگ‌تر هم می‌شود، چون با این احکام از دولت انتظارات بیشتری داریم و تکالیف بیشتری به او محول می‌کنیم. در این فضا چطور بخش خصوصی رشد کند. اصلا بعد از این همه تکالیف برای دولت، چیزی برای بخش خصوصی می‌ماند؟؟!
‌ مدل پیشنهادی شما چیست؟
معتقدم در دولت باید ابتدا نظام تدوین برنامه‌ها و بودجه‌ها را اصلاح کنیم، رفتار دولت در اقتصاد تغییر کند؛ مثلا در همین برنامه ششم آن زمان که من در سازمان مالیاتی بودم، مسئول کارگروه تخصصی درآمدهای پایدار بودم. من پیشنهاد دادم و گفتم دولت برای اداره خودش درآمد پایدار می‌خواهد، چطور می‌شود درآمد پایدار ایجاد کرد؟ یکی مالیات است؛ ما درآمدهای دیگری در اقتصاد داریم که ناپایدار هستند و می‌شود آنها را پایدار کرد. ببینیم با چه ضابطه‌ای می‌شود درآمدها را پایدار کرد؟ بعضی منابع داریم که منابع سرمایه‌ای است. این منابع سرمایه‌ای را تبدیل می‌کنیم به منابع ناپایدار. در چارچوب قوانین برنامه و بودجه تبدیل می‌کنیم به منابع جاری. چرا ما سرمایه را تبدیل کنیم به هزینه جاری؟
ما درآمدی داریم به نام درآمد مالیاتی، درآمدی داریم به نام فروش شرکت‌های دولتی. فروش شرکت‌های دولتی یعنی سرمایه‌گذاری‌هایی که قبلا تبدیل به سرمایه شده است، امروز آنها را می‌فروشیم و تبدیل می‌کنیم به هزینه جاری. من در آن کارگروه پیشنهاد دادم که شما اگر می‌خواهید این سرمایه را بفروشید، باید مجددا به سرمایه تبدیل شود. یعنی باید حکمی در قوانین برنامه و بودجه بگذارید که نباید فروش سرمایه را تبدیل به هزینه جاری کنیم؛ باید بیاید، بنشیند و سرمایه شود، این سرمایه می‌تواند دولتی باشد، می‌تواند خصوصی باشد، منبع ریالی صندوق توسعه ملی باشد؛ برای سرمایه‌گذاری که یک بخش ارزی دارد و یک بخش ریالی و باید تبدیل به سرمایه شود.
‌ این را پذیرفتند؟
نه متأسفانه، در مراحل بعدی اصلا کسی گوش نمی‌کند. همان راهی را که قبلا رفتیم، می‌رویم. پول نفت، سرمایه است اگرچه در برنامه پنجم گفتیم بخشی از آن برود در صندوق توسعه ملی ولی بخش زیادی از این می‌رود در بودجه دولت. ما کشوری هستیم که همیشه می‌گوییم نیاز ارزی داریم، خیلی از کشورها هستند که اندازه ما هم درآمد ارزی در طول سال ندارند، مشکل ارزی هم ندارند، ما سالی 50، 60‌ میلیارد دلار ارز داریم، همیشه هم می‌گوییم ارز نداریم! در اقتصادمان باید همین را سامان بدهیم که نیازهای ارزی خودمان را برای سرمایه‌گذاری از این ارز تأمین کنیم؟! از منابعی که از آنها ایجاد می‌شود، درآمدهای دولت را تأمین کنیم.
تا زمانی که این رویکردها تغییر نکند، هیچ چیزی در اقتصاد تغییر نمی‌کند، بنابراین باید رویکرد و نگاه‌مان را به اقتصاد تغییر دهیم وگرنه اقتصاد مقاومتی می‌شود یک شعار؛ باید افراد بنشینند و زیربنایی روی این مسائل فکر کنند، عقلا، صاحب‌نظران، افرادی که بصیر هستند، افرادی که بی‌غرض هستند، مستقل و به فکر توسعه کشور هستند، باید فارق از دغدغه‌های سیاسی، صنفی و گروهی بنشینند و فکر کنند چگونه زیربناهای فکری را در مسئله توسعه اقتصادی ایران می‌شود تغییر داد و منابع اقتصادی ایران را چگونه می‌شود جهت‌دار هزینه کرد؟ اگر نگاه کلی‌مان را به اقتصاد تغییر ندهیم، چیزی تغییر نمی‌کند. ما همه در اقتصاد ایران مدیر توسعه هستیم؛ یعنی مدیری هستیم که به ما گفتند اگر یک آجر بگذاری، تو را تشویق می‌کنیم، اگر آجر نگذاری، تو را تشویق نمی‌کنیم. ما هیچ وقت مدیری پرورش ندادیم که پشت سرش را نگاه کند و ببیند از چیزهایی که مدیران قبلی ایجاد کردند، می‌تواند استفاده درست کند؟ تو آجر نگذار، از آجرهایی که مدیران قبلی گذاشتند می‌توانی استفاده درست کنی؟ یعنی آیا مدیر بهره‌وری پرورش دادیم؟ ما برای هرکسی روبان پاره کرد، دست زدیم، بدون اینکه گذشته را در نظر بگیریم.
فکر می‌کنم باید یک بازنگری فکری در مسائل اقتصاد ایران ایجاد شود و افراد بنشینند و بینند واقعا چه می‌شود کرد. این رویه‌ای که اقتصاد را اداره می‌کنیم، در حوزه‌های مختلف جواب نمی‌دهد. یک کار مهم دیگر که باید در اقتصاد و در راستای اقتصاد مقاومتی انجام شود، مسئله شفافیت اطلاعات است. کاری که سعی شد در نظام مالیاتی کشور انجام شود و نسبتا هم با تلاش‌هایی که صورت گرفت، در برخی حوزه‌ها اتفاق افتاد؛ در بقیه اقتصاد هم باید انجام شود. استنباطم این است که باید به‌سرعت مسئله شفافیت و تبادل اطلاعات را برای حاکمیت و دستگاه‌هایی که باید به اطلاعات دسترسی پیدا بکنند، مشخص کنیم. تا زمانی که هر دستگاهی در جزیره خودش کار کند، بدون اینکه به بخش‌های دیگر اطلاعات بدهد، مسائل اقتصادی ما به خطر می‌افتد. امروز به جرئت می‌توانم بگویم دسترسی حاکمیت به اطلاعات، دیگر محرمانه نیست؛ دو دهه است که کشورهای دیگر این مسئله را برای خودشان حل کرده‌اند. ما هنوز برای خیلی چیزها اطراف خودمان تور بافته‌ایم، این تورها را باید باز کنیم. ابتدا باید در داخل، مسائل اقتصادی خودمان را حل کنیم. حالا مسائل ما و بین‌الملل، بحث دیگری است. متأسفانه امروز برای اقتصاد خودمان هم نمی‌توانیم تورها را باز کنیم. چون نظام بانکی در جزیره خودش است، نظام بیمه در جزیره خودش است، نظام یارانه در جزیره خودش است، نظام مالیاتی در جزیره خودش است، نظام ثبت اسناد و املاک، نظام صنعت هر کدام در جزیره خودشان هستند، اینها باید اطلاعات به هم بدهند، شما نمی‌توانید یک نظام یارانه‌ای کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود همین! شما نمی‌توانید یک نظام مالیاتی کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود همین! شما نمی‌توانید یک نظام بانکی کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود این نظام بانکی! شما نمی‌توانید یک نظام گمرکی کارآمد ایجاد کنید، بدون اطلاعات، می‌شود این نظام گمرکی که آثار اینها را در اقتصاد و جامعه و اخیرا دغدغه‌های جامعه را برای اینها می‌بینیم. علت اصلی ناکارآمدی اینها نبود شفافیت و تبادل‌نشدن اطلاعات است.
این یکی از کارهایی است که برای اقتصاد مقاومتی لازم است. اگر اقتصاد مقاومتی می‌خواهد در اقتصاد کارکرد خوبی از خودش به جای بگذارد، باید شفافیت تبادل اطلاعات را در کشور حل کنیم؛ تا این حل نشود، چیزی درست نمی‌شود.
بنابراین چیزی که امروز برای اقتصاد مقاومتی به کار می‌آید و لازمه آن است، بحث تبادل اطلاعات و شفافیت اطلاعات است؛ آن هم در چارچوب‌های خودش؛ جاهایی از آن محرمانه است و جاهایی محرمانه نیست. برای حاکمیت هیچ‌چیزی محرمانه نیست. نباید دستگاه‌هایی که به این اطلاعات دسترسی دارند، بگویند اینها محرمانه است؛ نه برای حاکمیت هیچ‌چیز محرمانه نیست. امروز در دنیا برای حاکمیت هیچ چیز محرمانه نیست. شواهد آن را هم به وضوح می‌توانید ببینید.
درحال‌حاضر در ایران عده‌ای هستند که کارخانه‌شان را می‌فروشند و پولشان را می‌برند خارج، نه بانک مرکزی ما متوجه می‌شود، نه دولت می‌فهمد، نه اداره مالیات می‌فهمد، هیچ‌کس نمی‌فهمد! زمین و خانه‌اش را می‌فروشد و می‌رود خارج و کسی هم نمی‌فهمد! روی چه حسابی این پول را می‌بری؟ اصلا برای چه این پول را می‌بری؟ چطور می‌بری!؟ حساب و کتاب خودت را تصفیه کرده‌ای و اصلا این پول را باید ببری؟ در دنیا جابه‌جایی پول مگر این‌قدر ساده است؟! جابه‌جایی پول آزاد است ولی حساب و کتاب دارد. شما امروز وارد یک کشور شوی، می‌گویند چقدر پول همراهت است؟ اگر بیش از یک مقدار باشد، باید توضیح بدهی چرا این پول را می‌آوری؟ از این کشور می‌روی، می‌گویند چقدر پول می‌بری؟ از یک میزان بیشتر باشد، می‌گوید چرا می‌برید؟ کشور ما این‌گونه است؟
اینها ناشی از نبود شفافیت است. امروز بسیاری از پول‌شویی‌هایی که در اقتصاد ایران انجام می‌شود، یا از معاملات طلاست یا از معاملات مسکن، یا از معاملات ارز است. ما چقدر این معاملات را مدیریت می‌کنیم؟ این هم یکی از مشکلاتی است که باید به طور جدی در اقتصاد مقاومتی برای آن سرمایه‌گذاری کنیم و بعضی از تعارفات را واقعا کنار بگذاریم و به اقتصاد مقاومتی به‌عنوان شعار نگاه نکنیم؛ باید ببینیم مؤلفه‌های اقتصاد مقاومتی در اقتصاد ایران چیست؛ آنها را از ریشه حل کنیم؛ با این کار اقتصاد در مسیر خودش قرار می‌گیرد. باید از زیربنا مسائل‌مان را حل کنیم. باید فکرهایمان را منسجم کنیم و مقداری از فضای فکری موجود فاصله بگیریم و ببینیم چگونه می‌شود به نوع دیگری اقتصاد ایران را سامان داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.