جای پایمان را محکم کنیم
باورمان نميشد كه اين ديدار، آخرين ديدار و مصاحبتمان با «آيتالله هاشمي رفسنجاني» باشد؛ اما معالاسف اينگونه شد. جاي شكرش باقي است كه گفتوگوي آخر، درباره يكي از گرانبهاترين ميراث اقتصادي او بود. گفتنيها و ناگفتهها در اين زمينه بسيار بود و آيتالله از سر صبر و حوصله و با خوشرويي به غالب پرسشهاي ما پاسخ گفت. بخشي از اين گفتوگو در زماني كه ايشان هنوز در قيد حيات بودند، در روزنامه «شرق» منتشر شد و بخشِ ديگري از آن كه موضوعش اقتصاد مقاومتي بود و ازاينرو ماند براي فرصت ديگر، اینک پيشروي شماست. این بخش شامل بحثهای مفصلي درباره اقتصاد مقاومتي و امكانها و چالشهاي آن است.
تشکر از جنابعالی که هروقت درخواست کردیم، با بزرگواری تمام پذیرفتید. از آنجا که پایه و اساس اقتصاد مقاومتی باید در مجمع برنامهریزی و سیاستگذاری باشد، فکر کردیم مناسبترین فردی که میتواند در رابطه با چگونگی شکلگیری اقتصاد مقاومتی و خاستگاه و فلسفه ایجاد آن برای مردم صحبت کند، جنابعالی هستید. هم از چگونگی شکلگیری آن بفرمایید و هم با توجه به اینکه نظارت آن با مجمع است، مکانیسم نظارتیای که تعبیه کردید، چگونه است؟ آیا آنگونه که باید، اجرا شده یا نه؟ بهعنوان شروع بحث گزارشی از روند شکلگیری تا تصویب سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی بفرمایید.
بسماللهالرحمنالرحیم. فکر میکنم کار مناسبی است که بررسی کاملی با مراجعه به همه منابعی که در این سیاستها دیده شده، انجام شود. البته اسم سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی برای خیلیها که فقط با این کلمه انس دارند، تصورات خاصی را ایجاد کرده است. اما واقعیت اینها نیست. مجمع روی این موضوع خیلی کار کرد. هم کمیسیونهای مختلف کار کردند و هم در صحن مجمع کار زیادی انجام شد. دفتر رهبری هم کار کردند و شخص آیتالله خامنهای هم به آن عنایت داشتند. همه اینها با هم و شکلگیری آن به این صورت انجام شد.
تمام سیاستهای کلی را که تابهحال تصویب شده بود، بررسی کردیم. سیاستهای بالادستی، مثل چشمانداز 20ساله، مخصوصا موتور اجرای آن را، یعنی اصلاح اصل 44 را داریم و راهکارهایی را برای اینکه چگونه این سیاستها اجرا شود، گنجانده بودیم. آنها را داریم و عملکرد گذشته را نگاه کردیم و سیاستهای برنامههای گذشته، بهویژه برنامههای اول و دوم را که آثاری در اقتصاد داشت، در نظر گرفتیم. با توجه به این مجموعه، سیاستهایی را که در این زمان، مناسب برای اجرا بود، تنظیم کردیم. رهبری هم دخل و تصرفات در آن کردند و وقتی به ایشان رسید، تصویب و ابلاغ کردند.
از اظهارنظرهایی که معمولا در رسانهها میشود، احساس میکنم افرادی که دراینباره صحبت میکنند، اصلا این سیاستها را نخواندهاند و از اسمش به چیزهایی فکر میکنند. اینگونه به نظرم میرسد. بنابراین میگویم کار شما اگر درست انجام شود و با منابع نگاه کنید، میتواند تأثیر زیادی داشته باشد.
در مجموع اینگونه شکل گرفته است. ترکیبی است که به همهچیز پرداخته است. بعضیها خیال میکنند این برای یک کار مقاومتی است از نوع مقاومتی که در انقلاب داشتیم و مبارزه میکردیم، که البته نیست. این میتواند باعث یک اقتصاد پیشرفته تثبیتشده و کاری شود. اگر سؤالی در این بخش هست، مطرح کنید.
شما خیلی خوب اشاره کردید. سؤال بعدی من این است: از نگاه شما سیاستهایی که تدوین شد، با چه رویکردی بود؟ زمانی که اقتصاد مقاومتی اجرا شود، انتظارتان چیست؟
انتظار ما این است که کشور از لحاظ منابع و مصارف و نیازهای بنیادی، یعنی زیربناها که لازمه یک اقتصاد سالم است و از لحاظ بازار و تولید مطمئن یا کارهایی که میتواند این اهداف را اجرا کند، موفق باشد که در عمل باید موفقیتها با اجرای سیاستهای آن به دست آید. فکر میکنم اقتصاد نیرومندی شبیه آنچه الان ژاپن و آلمان در بین کشورهای جهان دارند و واقعا اقتصادشان محکم است، در انتظار خواهد بود. البته ملزوماتی هست که باید فراهم شود و آن کشورها هم بر توان علمی جوانان و مردمشان تکیه و خیلی مسائل را مراعات کردند. در مجموعه بندها این هدف مستتر و تصریح شده است که میتواند جواب سؤال شما باشد. اتفاقا متن سیاستها به دستم رسیده بود و آن را آوردم تا به شما بدهم که اگر نخواندید، با دقت بخوانید. نمیدانم الان چقدر از بندها یادتان است که درباره آنها حرف بزنید.
اتفاقا الان میخواهیم مقداری درباره بندها با هم صحبت کنیم. یکی از بندهایی که خیلی صحیح براساس نیازهای روز کشور روی آن کار و ابلاغ شده، بحث تولید درونزا و بروننگر است. پشت این، نگاه خیلی خاصی بود. میخواهم این نگاه را تشریح بفرمایید که اساسا از کجا شکل گرفت؟ به چه دلیل تا این حد روی تولید تمرکز شد؟
این، درست مغز این سیاستهاست. یعنی اگر ما بخواهیم محصول و برایند این بندها را مشخص کنیم، باید این باشد که اتکای اصلی روی درون کشور باشد تا از درون زایندگی داشته باشیم. چون میدانیم در شرایطی فعلی بدون همکاری و ارتباط جهانی از هر لحاظ مقدور نیست. یعنی اگر بخواهیم هماهنگ با پیشرفت اقتصاد دنیا حرکت کنیم، نمیتوانیم در یک محیط دربسته کار کنیم و باید بروننگر باشیم. باید ببینیم وضع دنیا چگونه است و اقتضای بازار دنیا چیست و مبانی جدیدی که در دنیا مطرح میشود، چیست و چه چیزهایی لازم است که ما از دنیا بگیریم و چه چیزهایی لازم است که ما به دنیا بدهیم. این دو را با هم مربوط کردیم. بعضیها از مقاومت این را میگویند که ما خودمان را در اینجا محکم کنیم و کاری به دنیا نداشته باشیم. فرض بر این است که همه بر سر ما ریختند و ما باید مقاومت کنیم. اما ما اینگونه فرض نمیکنیم. فرض ما این است که باید اقتصاد را آنچنان بسازیم که بتوانیم در مقابل همه شرایط مقاومت کنیم؛ یعنی راهش را ادامه دهد. این مقاومت به معنای جنگ و درگیری و مبارزه نیست. مقاومت، یعنی اینکه توانایی عرض اندام در صحنه جهانی داشته باشیم.
به نظر شما شرایط فعلی کشور چقدر اجازه میدهد این تولید درونزا و بروننگر به معنای واقعی تحقق پیدا کند؟ چقدر از مدینه فاضلهای که در بحث تولید درونزا و بروننگر داریم، فاصله داریم؟
آنموقع که ما مینوشتیم، اگر میخواستیم در همان شرایط بمانیم، معلوم بود که نمیتوانیم به این اهداف برسیم. باید مقدماتی انجام میشد. یکی از آن مقدماتی که باید انجام میشد این بود که رابطه جهانی خودمان را اصلاح کنیم؛ نه رابطه خودمان، بلکه شرایطی درست کنیم که بتوانیم با دنیا کار کنیم. معنای آن، این نیست که بخواهیم بازار دنیا باشیم. معنای آن، این است که به همان اندازه که ما بازار میشویم، به همان اندازه هم دنیا بازار ما باشد و تعادل و تبادل باشد. نهفقط کالا، بلکه باید در دانش هم اینگونه باشد. اگر ما ابتکاری میکنیم، دنیا بتواند استفاده کند و اگر دنیا ابتکاری میکند، ما بتوانیم استفاده کنیم و همراه حرکت مثبت دنیا جلو برویم.
این مسئله با آن تحریمها سازگار نبود. به خاطر همان تحریمها ذهنیت بعضیها اینگونه شد که در تحریمها بمانیم و در عین حال مقاومت کنیم. اما نظر ما این نبود و اگر در بندها دقت کنید، این موضوع میتواند از همه بندها مشخص باشد. ما نمیخواهیم تحریمها را دور بزنیم، بلکه میخواهیم تحریمها از سر راه برداشته شود تا بتوانیم آنجایی که میخواهیم، انتخاب کنیم و به آنجایی که نمیخواهیم، کاری نداشته باشیم. اولین قدم را دولت آقای روحانی برداشت و به دنبال مسئله تحریمها رفت.
قدم بعدی این بود که ما در اینجا جای پای خودمان را محکم کنیم. یعنی آنچه را در این فاصله، بهخصوص در 10 سال اخیر از دست دادیم، جبران و در روال درست اقتصاد و زندگی مناسب حرکت کنیم. فکر میکنم این کارها انجام شده است.
یکی از مسائل بزرگ، تورم بود. البته دولت برای تورم هزینه کرد تا آن را پایین آورد. تورم 40درصدی را بهتدریج و گامبهگام پایین آوردند و الان حدود هشت درصد است. البته مردم این را در کوچه و بازار احساس نمیکنند. چون همین موارد را در سال آینده هشت درصد گرانتر میخرند. این هشتدرصدی که باقی مانده، معنایش این است که هشت درصد گرانتر میخرند و اگر 40 درصد بود، یعنی 40 درصد گرانتر میخریدند. تورمی که انسان احساس نکند، این است که روی عدد یک یا دو یا سه درصد بچرخد و آن موقع میتوانیم بگوییم ثبات مطلوب برای سرمایهگذاری و برای هر کار دیگری پیش میآید. دولت هم به این سمت میرود و این کار را هم انجام داده است.
در کنارش کارهای دیگری هم انجام داد. البته یادمان باشد که ما نمیتوانیم یکدفعه درآمدها از منبع نفت را قطع کنیم. گرچه سیاستهای ما این است که باید این را قطع و بتوانیم بدون نفت زندگی کنیم. اما درعینحال نمیتوانیم این را ندیده بگیریم. بنابراین تلاش مهمی کردند، برای اینکه خودشان را به سطح تولید گذشته برسانند.
شما چقدر خوشبین هستید؟ به نظر حضرتعالی چه زمانی به تحقق بحث تولید درونزا و بروننگر میرسیم و این چه زمانی تجلی پیدا میکند؟ در صحبتهای شما هم بحث زندگی مردم بود.
خوشبینی من در این موضوع براساس یک تجربه است. البته ذاتا خوشبین هستم و هیچوقت از مسائل مأیوس نمیشوم. به هر حال تجربهای داریم و امروز را با دوران بعد از جنگ مقایسه میکنم. بعد از جنگ چگونه بودیم؟ وقتی انقلاب شد، شوک بزرگی به ما وارد شد، برای اینکه خیلی از نیروهای کاری را تحمل نمیکردیم و خیلیها هم رفتند و بسیاری از کسانی که میتوانستند در اقتصاد و زندگی مؤثر باشند، چون با دربار و جاهای دیگر ارتباط داشتند، رفتند. گاهی تصفیههایی میشد که طبیعت هر انقلابی است. بعد از آن، شورشهای دوساله را داشتیم که به خیلی از امور ما ضربههای زیادی زد. یکی از مشکلاتی که ایجاد کرد، این بود که نیروهایی که خیلی فعال بودند، به فضای مقابله مسلحانه رفتند و به خیلی چیزها صدمه زدند. هم نیروهای اصیل ما را گرفتند و هم خودشان به آن روز افتادند. وقتی همه این اتفاقات افتاد و نتیجه نگرفتند، به سمت جنگ رفتند که آن هشت سال چیزی برای ما باقی نگذاشت. ما هرچه داشتیم، در جنگ مصرف کردیم. شهرها و روستاهای تمام استانهای کشور امکاناتشان را بهعنوان استان معین به جبههها میفرستادند. بهترین نیروهای ما به جنگ رفتند. جوانهای دانشجو، دانشآموز و
حتی معلمها، اطبا و هرکسی که دلش برای کشور و انقلاب میسوخت، به جنگ میرفت. آن همه شهید، جانباز، آزاده و مفقود داشتیم که برای حفظ روحیه مردم کمی در آمارشان رعایت میکردند و الان میبینید که بعد از سالها، هر چند ماه، عدهای را میآورند و علائمی را از روی پلاک یا نشانههای دیگر پیدا میکنند. اینها را هم داشتیم.
پنج استان ما تقریبا از کار افتاده و چیزی باقی نمانده بود و مردم آن استانها آواره بودند. بقیه استانها هم در جنگ خیلی هزینه میکردند. شهرداریها همه امکانات را برای کارهای مهندسی و غیرمهندسی به جنگ میدادند. شهرها فرسوده شده بودند. از لحاظ کارهای زیربنایی خیلی افت کرده بودیم. در شبانهروز دو، سه ساعت در کشور برق داشتیم. گاز را نتوانسته بودیم به همه جای کشور بدهیم و فقط بعضی مناطق گاز داشتند. نفت ما از پنج تا شش میلیون بشکه تولید در روز به حدود یک تا دو میلیون بشکه رسیده بود. همه انبارها خالی بود.
زمانی که رئیسجمهور شدم، وضع کشور را در نمازجمعه ترسیم کردم و 25 مشکل واقعی را به مردم گفتم که نمیشد آن حرفها را در زمان جنگ به مردم گفت، اما در آن زمان میخواستیم کار کنیم. ارتباط ما با دنیا خیلی بد شده بود. به دلیل اینکه آنها که از عراق حمایت میکردند، هم غرب، هم شرق و هم ارتجاع منطقه با ما دشمنیهای خونی داشتند. روابطشان در سطح مسائل اقتصادی نبود. در جنگ به عراق کمک کرده و بعضیها هم وارد جنگ شده بودند. در سالهای آخر که دیدند عراق در حال شکست است، نیروهایشان را وارد جنگ کردند. روابط خارجی ما خراب بود.
زیربناهای ما تقریبا از بین رفته بود و چیزی نداشتیم. از گذشته هم جز در چند شهر، در کشور اصلا خبری از زیربنا نبود. وسایل تولید نداشتیم. ذخیره ارزی نداشتیم. ارز موجود ما یک میلیارد دلار بود. همان موقع 12 میلیارد دلار بدهی سررسیدشده داشتیم که یوزانسها بود. از لحاظ بودجه ریالی، 51 درصد روی کاغذ کسری داشتیم که در عمل 70 درصد کسری بود. آن موقع خودم در مجلس بودم و این را میدانستم. بودجه ریالی ما آنگونه بود و بودجه ارزی ما هم اینگونه.
کالاهای ما تقریبا وارداتی بود. سیاست اقتصادی ما هم به خاطر جنگ به گونه دیگری شده بود. با ارز محدودی که داشتیم، کالا وارد میکردیم و ارز را به قیمت هفت تومان میفروختیم. کالا را هم باید به مردم میدادیم، چون مردم در زمان جنگ به فلاکت افتاده بودند. از ملحفه تا نان منزل، یارانهای بود و وسایل موردنیاز مردم را سهمیهبندی کرده بودیم و به همه میدادیم. فسادی هم شروع شده و به همین دلیل بازار سیاهی حتی برای کوپنها درست شده بود. کشور بههمریخته بود. کشور را اینگونه تحویل گرفته بودیم.
روابط ما با همسایهها که با ما در جنگ بودند و با دنیا هم خراب بود. با شوروی خراب بود. اوضاع بههمریخته بود. چین هم دوپهلو بازی میکرد و عمدتا با عراق بود و کمی هم با ما بازی میکرد.
در آن زمان چه کار کردیم؟ با سیاست تعدیل که دارای چند پیکان بود، شروع کردیم. فقط اقتصادی نبود، تعدیل در سیاست خارجی هم داشتیم که باید روابط کشور را با دنیا عادی کنیم. تعدیل در مسئله ارز بود. معنا نداشت که ما ارز هفتتومانی بفروشیم. همه ثروت ما از نفت بیرون میآمد و ما آنگونه مصرف کنیم. همان موقع، ارز در بازار 170 یا 180 تومان بود. اما ما هفت تومان مصرف میکردیم. مشکل تبعیض در کشور عجیب بود. یعنی به غیر از جاهای معین، بقیه مردم در شدت زندگی بودند و خیلی گرفتاری داشتند. این تبعیض جغرافیایی از خیلی قدیم در کشور بوده و بعد از انقلاب، جنگ این را تشدید کرده بود. اگر ماشینآلاتی مانده بود، فرسوده بودند. قطعات وارد نمیشد و نمیتوانستیم وارد کنیم و انبارها خالی بود و مواد اولیه هم نبود. گاز و برق به کارخانهها نمیرسید که تولید کنند.
همه اینها را شمردم و گفتم که وضع اینگونه است. ولی با سیاست تعدیل شروع کردیم. البته من هنوز در مجلس بودم که برنامهاش را نوشتیم و آماده کرده بودیم و وقتی به ریاستجمهوری رفتم، برنامه آماده بود.
مسئله مهمی که آن موقع داشتیم و الان کمتر داریم، این است که وحدت در کشور بسیار قوی بود. در دوره هشتساله کارم جز مقداری انتقاد که از بخشی از نیروهای انقلابی رادیکال انجام میشد، اصلا مشکلی نداشتم. انتقادها هم مفید بود. چون آنها روی نکاتی که باید اصلاح میکردیم، دست میگذاشتند و طبعا ما هم میبایست کاری میکردیم.
با آن شرایط زیاد طول نکشید که وضع کشور عادی شد. عربستان و کشورهای جنوب، در جنگ علیه ما بودند. بندرها، فرودگاهها، امکانات، فضا و پولهایشان در خدمت عراق بود و علنا با آنها در جنگ بودیم. اما در مدت کوتاهی توانستیم روابط خود با آنها را طبیعی کنیم. روابطمان با غرب را هم طبیعی کردیم.
سفری به شوروی رفتم. شوروی پشتیبان اصلی ارتش عراق بود و همه امکانات فنی و سلاح ارتش عراق برای شوروی بود. در زمان گورباچف بود که سفر خیلی خوبی بود. هنوز همکاریهایی که داریم، مربوط به قراردادهای آن سفر است که من با آقای گورباچف بستم. به دستور امام (ره) سفری به چین و ژاپن رفتم و با آنها مبانی را تنظیم کردم. روابط خارجی را خیلی زود عادی کردیم. یعنی روابط ما دوستانه شد.
الان هم میتوانیم همین کار را بکنیم و اگر جایی خراب است، درست کنیم. این تجربه بود. گفتم؛ ایران در بدترین شرایط بود.
وقتی رئیسجمهور شدم، بیکاری در کشور موج میزد و وقتی دوره ریاستجمهوری من تمام شد، همه ایران به صورت یک کارگاه بود و هر جا میرفتیم، مردم مشغول کارهای تولیدی، عمرانی یا کارهای دیگر بودند. واقعا کشور به سرعت به طرف اشتغال رفت. همین آدمهایی که الان حرف میزنند، آن موقع هم به صورت دیگری حرف میزدند و میگفتند ثروتمندان، ثروتمندتر و فقرا فقیرتر شدند. اما اینگونه نبود. ضریب جینی در آن زمان برای اولینبار اصلاح شد. کالاهای بادوام وارد خانههای مردم فقیر شد. قبلا مردم کمتر کالاهای بادوام مصرف میکردند و فقط دنبال نان، آب و امثال اینها بودند. اما در آن دوره مردم برحسب توانایی خودشان به دنبال تلویزیون، دوچرخه، موتور سیکلت و امثال این کالاها رفتند. به روستاها خیلی رسیدگی کردیم و اکثر روستاها گاز، آب، برق و راه گرفتند. در بهترین شرایط در زمان شاه چهار هزار روستا از این شرایط برخوردار بودند. بعد از اینکه دوره من تمام شد، اکثر روستاها از این نعمتها برخوردار بودند.
بیسوادی را خیلی کم کردیم و به صورت جهشی جلو رفتیم. خیلی حرف است. خیلی از کارها را میتوانیم خودمان انجام دهیم. به جایی رسیدیم که برای صدور خدمات خیلی از ما استقبال میشد. همه کشورهای آفریقایی و آسیای میانه متقاضی بودند و میخواستند برای آنها خدمات صادر کنیم و طرحهایشان را به ما میدادند. اینها چگونه شد؟ از حالت خصومت جنگی به حالت دوستی برگشتیم. آن موقع چون با دنیا مشکل نداشتیم، آمریکا هم آرام گرفت. اصل جنگ عراق، به خاطر آمریکا بود و ما هم با آمریکا به جنگ رسیدیم و به آمریکا در خیلجفارس ضربه زدیم و او هم به ما ضربه زد. ولی، وقتی روابط ما با دنیا عادی شد، آنها هم ساکت شدند.
مشکلی که در سیاستهای کلی - چه چشمانداز 1400 و چه سیاستهای اقتصاد مقاومتی، داریم، مردمینشدن این سیاستهاست. من یک مثال بزنم؛ یکی از دوستان میگفت که من به مالزی رفته بودم و رانندهای چند روز در اختیار من بود. این بحث مربوط به چند سال قبل است. در روز آخر من از او خیلی عذر خواستم که خیلی اذیت شدند. گفت: نه، ما در اینجا همه برای 2020 تلاش میکنیم. یعنی یک راننده تاکسی هم سیاستهای آقای ماهاتیرمحمد را میفهمید و برای آن تلاش میکرد. اما همانطور که شما اشاره فرمودید، در اینجا شاید برخی از مسئولان ما هم حتی یک بار آن سیاستها را نخواندهاند. زمانی تلویزیون برنامهای راجع به چشمانداز تهیه کرده بود و از بعضی از آقایان میپرسید که شما سیاستها را دیدید؟ میگفتند: بله. میپرسید: چند صفحه است؟ یکی میگفت: 50 صفحه، یکی میگفت: صد صفحه؛ یعنی نخوانده بودند. برای این مسئله چه کار باید کرد؟ آیا در متن سیاستها، پیوستهای رسانهای هم دیده بودید؟ چه کاری باید در این زمینه کرد؟
یکی از مشکلات کار ما این بود که بعد از انقلاب همه چیز را دولتی کرده بودیم. حتی برای چند مدرسه مردمی که از قبل بود، مدیر دولتی گذاشته بودیم. همه دانشگاهها را گرفته بودیم و کارخانههای بزرگ را مصادره کرده یا برایشان مدیر گذاشته بودیم که همه تضعیف شدند.
یکی از سیاستهایی که در آن دوره داشتیم و مؤثر بود، این بود که مردم را به صحنهها برگرداندیم؛ یعنی گفتیم باید کارها در دست مردم باشد. البته در آن فضا آسان نبود و رادیکالها با ما مخالفت میکردند و میگفتند: دارید به استعمار کمک میکنید. از این حرفها در مجلس و در بعضی از روزنامهها میزدند. آنها راضی به این کار نبودند و میخواستند همان سیاست که تقریبا مدل سوسیالیستی بود، ادامه داشته باشد.
این را درست کردیم و در سیاستهای کلی، مسئله رقابت را جدی گرفتیم. روی این خیلی تأکید شده که باید رقابت باشد. در اینجا به دنبال این هستیم که بگوییم دولت کوچک و محدود به کارهای حاکمیتی و کارهای اجرائی و عملیاتی باید در دست مردم باشد. حتی شغل را مردم خودشان ایجاد کنند. این کارهایی بود که در آن دوره میکردیم.
هنوز آن اصل را اصلاح نکرده بودیم، اما برای هواپیمایی، کشتیرانی و خیلی چیزهای دیگر با شورای نگهبان توافق کرده بودیم و کمکم به مردم دادیم. این جزء اصول کار ما بود.
سیاستهای کلی نظام اینگونه هستند. البته به یاد داشته باشیم که وقتی سیاست را مینویسیم، اجرائی نیست و یک سیاست است. مجلس باید برای آن سیاستها، قانون بنویسد. در دوره آقای احمدینژاد، یکی از مشکلات این بود که مجمع و سیاستها را قبول نداشت. برنامه چهارم که در دولت آقای خاتمی شکل گرفت، برنامه خیلی خوبی بود و خیلی از سیاستها میتوانست اجرائی شود. اما اینها اصلا اجرا نکردند و بعد از چهار سال، اعلام کردند که 23 درصد اجرا شده است. یعنی اگر دولت هیچ کاری نمیکرد، مردم خودشان با کشاورزی، دامداری، صیادی و کارهای ساختمانی آن 23 درصد را انجام میدادند.
فکر میکنم اینها کار مجلس است؛ یعنی مجلس باید قانون آن را بنویسد و دولت باید براساس آن لایحه تهیه کند. در دوره دولتهای نهم و دهم این کار انجام نشد. در دولت آقای روحانی که کار مهم ما بحثهای اقتصادی، یعنی مقاومت با توان کمتر بود، کارهای اساسی انجام شد. یعنی رهبری فشار آوردند و آقای جهانگیری را که معاون اول بود و خیلی از کارهای اجرائی دست او بود، فرمانده ستاد اقتصاد مقاومتی کردند. اینجا را مثل قرارگاه کرد و او در همه جا مواظبت میکند. این روزها هم خیلی اعتراض میشد. ما دو جلسه گرفتیم. مذاکرات مجمع را پخش نمیکنیم. علتش این است که میخواهیم بحثهای شعاری نباشد. چون اگر تریبون باشد و پخش شود، افراد به سمت شعاردادن میروند، الان بحثها عقلانی و علمی هستند. ما دو جلسه در مجمع گذاشتیم و آقای جهانگیری و همکارانش آمدند و گزارش اقداماتشان را دادند. 16 نفر از اعضای مجمع سؤالاتی داشتند که مطرح کردند و همه اینها را جواب دادند. به نظرم اشکالی باقی نماند و آنها کارشان را خوب انجام میدهند. چون کارهایشان بدون کارشناسی نیست. همان سیاستهایی است که همه با آن آشنا هستیم. شیوه اجرائیاش را باید گزارش دهند. به نظرم روی این
موضوع دارند خوب کار میکنند.
یعنی مجمع روی بحث اجرا نظارت دارد؟
نظارت مجمع همین است که ببینیم اینها چه کار کردند. البته ما قبلا به آنها ابلاغ میکنیم که گزارش بدهید و گزارش میدهند. اگر اشکالی ببینیم، وارد میشویم. اولین کار این بود که از آنها دعوت کردیم بیایند و ببینیم چه کار کردند. الان گزارش کارهای آنها را شنیدیم. بر این اساس اگر نقطهضعفی در کارشان باشد، به کمیسیون نظارت میآید. ابتدا کمیسیون نظارت نظر میدهد. در کمیسیون نظارت فقط اعضای مجمع نیستند، از بازرسی کل کشور، دیوان محاسبات، قوه قضائیه و افراد دیگر هم هستند. اگر دیدیم اشکالی هست، اشکال را به مجمع میبریم و اگر مجمع قبول کرد، به شورای نگهبان میفرستیم و آنها اقدام میکنند. یا به دولت میدهیم و همراه آن، گزارشها را هم میفرستیم. وسایل اجرائی به معنای فیزیکی نداریم و نظرات را منتقل میکنیم.
یکی از توجهات ویژه فرامین سیاست اقتصاد مقاومتی، توجه ویژه به بحث انرژی، چه در بحث بهینهسازی مصرف سوخت، چه در بحث نفت و بحث کاهش مصرف و موضوعات مختلف است. رویکردهایی که در تدوین به سمت انرژی رفتید، چیست؟
بالاخره ما الان در مصرف انرژی اسراف میکنیم و این هم در اینجا دیده شده که ما باید انرژی را متناسب با نیاز واقعی مصرف کنیم. مصرف انرژی در ایران از لحاظ سرانه بیشتر از همهجاست. علتش این است که نفت و گاز در اینجا خیلی ارزان است. شما میدانید که وقتی قاچاقچیها یک بشکه نفت یا گاز یا هر چیزی را از ایران بیرون ببرند و به افغانستان، ترکیه یا حتی به امارات و امثال این کشورها ببرند، سود فراوانی میکنند. یعنی تا این حد در ایران ارزان است.
در دولت من، یکی از اولین کارها، این بود که بنزین را که با سوبسید بالا، لیتری پنج تومان میدادیم، به 30 تومان رساندیم. یعنی به قیمت واقعی نزدیک کردیم. اما چون آزاد نبود، مردم از سهمیه بنزین مشکل داشتند. فساد هم در آن بود. مردم رضایت داشتند که شش برابر کردیم و هیچ مشکلی پیش نیامد.
انرژی باید درست مصرف شود. خیلی ارزشمند است و هنوز در مصرف آنها مشکل داریم. ماشینهای ما هنوز خیلی زیاد مصرف میکنند و باید اصلاح شوند. تولیدیها و کارخانههای ما هم بیش از حد مصرف دارند. هر جا مصرف انرژی داریم، حتی در خانهها و گرم و سرد کردن خانهها، اسراف میشود. آسانترین کار این است که شیشهها را دوجداره کنند و مقدار زیادی صرفهجویی شود. این کارها عمومی نشده و بعضیها این کارها را میکنند و بعضیها نمیکنند. بههرحال مصرف انرژی در کشور جزء تعدیلهای ما بود که این کار را شروع کردیم و ناتمام ماند.
ارزیابی شما از عملکرد دولت در بحث اجرائیکردن سیاستهای اقتصاد مقاومتی با توجه به اینکه مسئولیت نظارتش را مقام معظم رهبری به مجمع واگذار کردند، چیست؟ آیا رضایت دارید؟
گفتم که در دو جلسه طولانی و تقریبا شش ساعت در مجمع گزارش دادند و کارهایی را که کردند و برنامهها را گفتند. از نظر من که به حرفهای دو طرف گوش میدادم، در حد امکانات، خوب پیش رفتند، ولی هنوز آثارش در جامعه بروز نکرده که جامعه ببیند. ولی شما میتوانید مجموعه آنچه را آقای جهانگیری و رفقای ایشان، آقای طیبنیا، آقای دژپسند و آقای قربانی گزارش دادند، در ویژهنامه خود بیاورید. به نظرم جوابهایشان درست بود. رهبری هم از آنچه الان میبینند، نسبتا قانع هستند. چون خود ایشان نظارت میکنند و دائما آنها را میخواهند و گزارش میگیرند. این یک جریان نسبتا طولانی خواهد بود تا از آن حالتی که دولت قبلی درست کرده بود، کشور را به ریل اصلی برگردانیم.
آیا توصیه خاصی برای اقتصاد مقاومتی دارید؟ آیا ما رسانهها میتوانیم کمکی به بهبود امور و پیشبرد سیاستها کنیم؟
شما اصحاب رسانه بسیار میتوانید مؤثر باشید. موتور حرکت هر جامعهای، آگاهی است که اصحاب رسانه بیشترین نقش را در افزایش آن در مردم دارند. اگر متن سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی را درست نخواندهاید، با دقت بخوانید و ببینید که دستورالعمل آن چیست؟ نقاط قوت گذشته، تجربهها و سیاستهای کلی را در اینجا منظم کردیم که مجموعه این میتواند کشور را به یک اقتصاد پایدار، فعال و پرنتیجه برساند.
در ارتباط با موضوع اقتصاد مقاومتی، مقدمهای در ارتباط با برنامه تعدیل فرمودید. یعنی شرایطی که کشور را تحویل گرفتید و سیاست تعدیل را اجرا کردید تا به ثباتی رسید و تحویل دولت آقای خاتمی و سپس آقای احمدینژاد دادید. آن زمان که فرمان اقتصاد مقاومتی اجرا شد، بلبشو و شرایط خیلی ناپایداری بود که تصمیم گرفته شد اقتصاد مقاومتی اجرا شود. میتوانیم اینگونه استنباط کنیم که سیاست اقتصاد مقاومتی، ادامه سیاستهای تعدیل حضرتعالی است؟
تقریبا همانهاست. یعنی با دقت بخوانید و سیاستهای اول و دوم را هم بیاورید.
چندین بار نشستیم و موضوع اقتصاد مقاومتی را در جلسات مختلف بحث کردیم، ولی نفهمیدیم. الان که فرمودید: «شما زیاد نخواندید»، متوجه شدم که اشاره شما به کدام نقطه است.
شما باید سیاستها را با اقدامات آن دوره منطبق کنید و ببینید چه تجربهای پشت سر ماست. ما در آن کار خیلی موفق بودیم. منتقد هم داشتیم و الان هم خیلیها منتقد هستند. منتقد خوب است و از منتقد بدم نمیآید، اگر درست انتقاد کنند، آدم متوجه اشتباهات خود میشود. در مجموع اگر سیاستهای اقتصاد مقاومتی درست عملیاتی شود، چون رهبری پشت آن هستند، جواب میدهد. نکته اساسی آن زمان ما این بود که در کشور تقریبا مخالف جدی نداشتیم. همه تریبونهای کشور، ائمه جمعه، حوزههای علمیه و مساجد و هر جا که میرفتیم، سیاستها را برای مردم تبیین میکردند. گروهی هم بودند که دو، سه نشریه داشتند و مطالبی میگفتند و مینوشتند. دنیا هم سیاست منفی نگرفته بود، چون مواضع ما را میپسندیدند. من و رهبری هم واقعا همفکر بودیم. یعنی هفتهای یک جلسه داشتیم که اول کارهای هفته قبل را بررسی و بعد سیاستهای هفته بعد را مشخص میکردیم. در همه کارهایی که میکردیم، رهبری نظر میدادند و راهنمایی میکردند. الان مجموع آن شرایط نیست. در کنار آن شرایط که الان نیست، دلواپسان و گروههای عجیبوغریبی هستند که میبینید چه کار میکنند!!
خیلی ممنون که لطف کردید و به سؤالات روزنامه «شرق» پاسخ دادید.
موفق باشید.
باورمان نميشد كه اين ديدار، آخرين ديدار و مصاحبتمان با «آيتالله هاشمي رفسنجاني» باشد؛ اما معالاسف اينگونه شد. جاي شكرش باقي است كه گفتوگوي آخر، درباره يكي از گرانبهاترين ميراث اقتصادي او بود. گفتنيها و ناگفتهها در اين زمينه بسيار بود و آيتالله از سر صبر و حوصله و با خوشرويي به غالب پرسشهاي ما پاسخ گفت. بخشي از اين گفتوگو در زماني كه ايشان هنوز در قيد حيات بودند، در روزنامه «شرق» منتشر شد و بخشِ ديگري از آن كه موضوعش اقتصاد مقاومتي بود و ازاينرو ماند براي فرصت ديگر، اینک پيشروي شماست. این بخش شامل بحثهای مفصلي درباره اقتصاد مقاومتي و امكانها و چالشهاي آن است.
تشکر از جنابعالی که هروقت درخواست کردیم، با بزرگواری تمام پذیرفتید. از آنجا که پایه و اساس اقتصاد مقاومتی باید در مجمع برنامهریزی و سیاستگذاری باشد، فکر کردیم مناسبترین فردی که میتواند در رابطه با چگونگی شکلگیری اقتصاد مقاومتی و خاستگاه و فلسفه ایجاد آن برای مردم صحبت کند، جنابعالی هستید. هم از چگونگی شکلگیری آن بفرمایید و هم با توجه به اینکه نظارت آن با مجمع است، مکانیسم نظارتیای که تعبیه کردید، چگونه است؟ آیا آنگونه که باید، اجرا شده یا نه؟ بهعنوان شروع بحث گزارشی از روند شکلگیری تا تصویب سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی بفرمایید.
بسماللهالرحمنالرحیم. فکر میکنم کار مناسبی است که بررسی کاملی با مراجعه به همه منابعی که در این سیاستها دیده شده، انجام شود. البته اسم سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی برای خیلیها که فقط با این کلمه انس دارند، تصورات خاصی را ایجاد کرده است. اما واقعیت اینها نیست. مجمع روی این موضوع خیلی کار کرد. هم کمیسیونهای مختلف کار کردند و هم در صحن مجمع کار زیادی انجام شد. دفتر رهبری هم کار کردند و شخص آیتالله خامنهای هم به آن عنایت داشتند. همه اینها با هم و شکلگیری آن به این صورت انجام شد.
تمام سیاستهای کلی را که تابهحال تصویب شده بود، بررسی کردیم. سیاستهای بالادستی، مثل چشمانداز 20ساله، مخصوصا موتور اجرای آن را، یعنی اصلاح اصل 44 را داریم و راهکارهایی را برای اینکه چگونه این سیاستها اجرا شود، گنجانده بودیم. آنها را داریم و عملکرد گذشته را نگاه کردیم و سیاستهای برنامههای گذشته، بهویژه برنامههای اول و دوم را که آثاری در اقتصاد داشت، در نظر گرفتیم. با توجه به این مجموعه، سیاستهایی را که در این زمان، مناسب برای اجرا بود، تنظیم کردیم. رهبری هم دخل و تصرفات در آن کردند و وقتی به ایشان رسید، تصویب و ابلاغ کردند.
از اظهارنظرهایی که معمولا در رسانهها میشود، احساس میکنم افرادی که دراینباره صحبت میکنند، اصلا این سیاستها را نخواندهاند و از اسمش به چیزهایی فکر میکنند. اینگونه به نظرم میرسد. بنابراین میگویم کار شما اگر درست انجام شود و با منابع نگاه کنید، میتواند تأثیر زیادی داشته باشد.
در مجموع اینگونه شکل گرفته است. ترکیبی است که به همهچیز پرداخته است. بعضیها خیال میکنند این برای یک کار مقاومتی است از نوع مقاومتی که در انقلاب داشتیم و مبارزه میکردیم، که البته نیست. این میتواند باعث یک اقتصاد پیشرفته تثبیتشده و کاری شود. اگر سؤالی در این بخش هست، مطرح کنید.
شما خیلی خوب اشاره کردید. سؤال بعدی من این است: از نگاه شما سیاستهایی که تدوین شد، با چه رویکردی بود؟ زمانی که اقتصاد مقاومتی اجرا شود، انتظارتان چیست؟
انتظار ما این است که کشور از لحاظ منابع و مصارف و نیازهای بنیادی، یعنی زیربناها که لازمه یک اقتصاد سالم است و از لحاظ بازار و تولید مطمئن یا کارهایی که میتواند این اهداف را اجرا کند، موفق باشد که در عمل باید موفقیتها با اجرای سیاستهای آن به دست آید. فکر میکنم اقتصاد نیرومندی شبیه آنچه الان ژاپن و آلمان در بین کشورهای جهان دارند و واقعا اقتصادشان محکم است، در انتظار خواهد بود. البته ملزوماتی هست که باید فراهم شود و آن کشورها هم بر توان علمی جوانان و مردمشان تکیه و خیلی مسائل را مراعات کردند. در مجموعه بندها این هدف مستتر و تصریح شده است که میتواند جواب سؤال شما باشد. اتفاقا متن سیاستها به دستم رسیده بود و آن را آوردم تا به شما بدهم که اگر نخواندید، با دقت بخوانید. نمیدانم الان چقدر از بندها یادتان است که درباره آنها حرف بزنید.
اتفاقا الان میخواهیم مقداری درباره بندها با هم صحبت کنیم. یکی از بندهایی که خیلی صحیح براساس نیازهای روز کشور روی آن کار و ابلاغ شده، بحث تولید درونزا و بروننگر است. پشت این، نگاه خیلی خاصی بود. میخواهم این نگاه را تشریح بفرمایید که اساسا از کجا شکل گرفت؟ به چه دلیل تا این حد روی تولید تمرکز شد؟
این، درست مغز این سیاستهاست. یعنی اگر ما بخواهیم محصول و برایند این بندها را مشخص کنیم، باید این باشد که اتکای اصلی روی درون کشور باشد تا از درون زایندگی داشته باشیم. چون میدانیم در شرایطی فعلی بدون همکاری و ارتباط جهانی از هر لحاظ مقدور نیست. یعنی اگر بخواهیم هماهنگ با پیشرفت اقتصاد دنیا حرکت کنیم، نمیتوانیم در یک محیط دربسته کار کنیم و باید بروننگر باشیم. باید ببینیم وضع دنیا چگونه است و اقتضای بازار دنیا چیست و مبانی جدیدی که در دنیا مطرح میشود، چیست و چه چیزهایی لازم است که ما از دنیا بگیریم و چه چیزهایی لازم است که ما به دنیا بدهیم. این دو را با هم مربوط کردیم. بعضیها از مقاومت این را میگویند که ما خودمان را در اینجا محکم کنیم و کاری به دنیا نداشته باشیم. فرض بر این است که همه بر سر ما ریختند و ما باید مقاومت کنیم. اما ما اینگونه فرض نمیکنیم. فرض ما این است که باید اقتصاد را آنچنان بسازیم که بتوانیم در مقابل همه شرایط مقاومت کنیم؛ یعنی راهش را ادامه دهد. این مقاومت به معنای جنگ و درگیری و مبارزه نیست. مقاومت، یعنی اینکه توانایی عرض اندام در صحنه جهانی داشته باشیم.
به نظر شما شرایط فعلی کشور چقدر اجازه میدهد این تولید درونزا و بروننگر به معنای واقعی تحقق پیدا کند؟ چقدر از مدینه فاضلهای که در بحث تولید درونزا و بروننگر داریم، فاصله داریم؟
آنموقع که ما مینوشتیم، اگر میخواستیم در همان شرایط بمانیم، معلوم بود که نمیتوانیم به این اهداف برسیم. باید مقدماتی انجام میشد. یکی از آن مقدماتی که باید انجام میشد این بود که رابطه جهانی خودمان را اصلاح کنیم؛ نه رابطه خودمان، بلکه شرایطی درست کنیم که بتوانیم با دنیا کار کنیم. معنای آن، این نیست که بخواهیم بازار دنیا باشیم. معنای آن، این است که به همان اندازه که ما بازار میشویم، به همان اندازه هم دنیا بازار ما باشد و تعادل و تبادل باشد. نهفقط کالا، بلکه باید در دانش هم اینگونه باشد. اگر ما ابتکاری میکنیم، دنیا بتواند استفاده کند و اگر دنیا ابتکاری میکند، ما بتوانیم استفاده کنیم و همراه حرکت مثبت دنیا جلو برویم.
این مسئله با آن تحریمها سازگار نبود. به خاطر همان تحریمها ذهنیت بعضیها اینگونه شد که در تحریمها بمانیم و در عین حال مقاومت کنیم. اما نظر ما این نبود و اگر در بندها دقت کنید، این موضوع میتواند از همه بندها مشخص باشد. ما نمیخواهیم تحریمها را دور بزنیم، بلکه میخواهیم تحریمها از سر راه برداشته شود تا بتوانیم آنجایی که میخواهیم، انتخاب کنیم و به آنجایی که نمیخواهیم، کاری نداشته باشیم. اولین قدم را دولت آقای روحانی برداشت و به دنبال مسئله تحریمها رفت.
قدم بعدی این بود که ما در اینجا جای پای خودمان را محکم کنیم. یعنی آنچه را در این فاصله، بهخصوص در 10 سال اخیر از دست دادیم، جبران و در روال درست اقتصاد و زندگی مناسب حرکت کنیم. فکر میکنم این کارها انجام شده است.
یکی از مسائل بزرگ، تورم بود. البته دولت برای تورم هزینه کرد تا آن را پایین آورد. تورم 40درصدی را بهتدریج و گامبهگام پایین آوردند و الان حدود هشت درصد است. البته مردم این را در کوچه و بازار احساس نمیکنند. چون همین موارد را در سال آینده هشت درصد گرانتر میخرند. این هشتدرصدی که باقی مانده، معنایش این است که هشت درصد گرانتر میخرند و اگر 40 درصد بود، یعنی 40 درصد گرانتر میخریدند. تورمی که انسان احساس نکند، این است که روی عدد یک یا دو یا سه درصد بچرخد و آن موقع میتوانیم بگوییم ثبات مطلوب برای سرمایهگذاری و برای هر کار دیگری پیش میآید. دولت هم به این سمت میرود و این کار را هم انجام داده است.
در کنارش کارهای دیگری هم انجام داد. البته یادمان باشد که ما نمیتوانیم یکدفعه درآمدها از منبع نفت را قطع کنیم. گرچه سیاستهای ما این است که باید این را قطع و بتوانیم بدون نفت زندگی کنیم. اما درعینحال نمیتوانیم این را ندیده بگیریم. بنابراین تلاش مهمی کردند، برای اینکه خودشان را به سطح تولید گذشته برسانند.
شما چقدر خوشبین هستید؟ به نظر حضرتعالی چه زمانی به تحقق بحث تولید درونزا و بروننگر میرسیم و این چه زمانی تجلی پیدا میکند؟ در صحبتهای شما هم بحث زندگی مردم بود.
خوشبینی من در این موضوع براساس یک تجربه است. البته ذاتا خوشبین هستم و هیچوقت از مسائل مأیوس نمیشوم. به هر حال تجربهای داریم و امروز را با دوران بعد از جنگ مقایسه میکنم. بعد از جنگ چگونه بودیم؟ وقتی انقلاب شد، شوک بزرگی به ما وارد شد، برای اینکه خیلی از نیروهای کاری را تحمل نمیکردیم و خیلیها هم رفتند و بسیاری از کسانی که میتوانستند در اقتصاد و زندگی مؤثر باشند، چون با دربار و جاهای دیگر ارتباط داشتند، رفتند. گاهی تصفیههایی میشد که طبیعت هر انقلابی است. بعد از آن، شورشهای دوساله را داشتیم که به خیلی از امور ما ضربههای زیادی زد. یکی از مشکلاتی که ایجاد کرد، این بود که نیروهایی که خیلی فعال بودند، به فضای مقابله مسلحانه رفتند و به خیلی چیزها صدمه زدند. هم نیروهای اصیل ما را گرفتند و هم خودشان به آن روز افتادند. وقتی همه این اتفاقات افتاد و نتیجه نگرفتند، به سمت جنگ رفتند که آن هشت سال چیزی برای ما باقی نگذاشت. ما هرچه داشتیم، در جنگ مصرف کردیم. شهرها و روستاهای تمام استانهای کشور امکاناتشان را بهعنوان استان معین به جبههها میفرستادند. بهترین نیروهای ما به جنگ رفتند. جوانهای دانشجو، دانشآموز و
حتی معلمها، اطبا و هرکسی که دلش برای کشور و انقلاب میسوخت، به جنگ میرفت. آن همه شهید، جانباز، آزاده و مفقود داشتیم که برای حفظ روحیه مردم کمی در آمارشان رعایت میکردند و الان میبینید که بعد از سالها، هر چند ماه، عدهای را میآورند و علائمی را از روی پلاک یا نشانههای دیگر پیدا میکنند. اینها را هم داشتیم.
پنج استان ما تقریبا از کار افتاده و چیزی باقی نمانده بود و مردم آن استانها آواره بودند. بقیه استانها هم در جنگ خیلی هزینه میکردند. شهرداریها همه امکانات را برای کارهای مهندسی و غیرمهندسی به جنگ میدادند. شهرها فرسوده شده بودند. از لحاظ کارهای زیربنایی خیلی افت کرده بودیم. در شبانهروز دو، سه ساعت در کشور برق داشتیم. گاز را نتوانسته بودیم به همه جای کشور بدهیم و فقط بعضی مناطق گاز داشتند. نفت ما از پنج تا شش میلیون بشکه تولید در روز به حدود یک تا دو میلیون بشکه رسیده بود. همه انبارها خالی بود.
زمانی که رئیسجمهور شدم، وضع کشور را در نمازجمعه ترسیم کردم و 25 مشکل واقعی را به مردم گفتم که نمیشد آن حرفها را در زمان جنگ به مردم گفت، اما در آن زمان میخواستیم کار کنیم. ارتباط ما با دنیا خیلی بد شده بود. به دلیل اینکه آنها که از عراق حمایت میکردند، هم غرب، هم شرق و هم ارتجاع منطقه با ما دشمنیهای خونی داشتند. روابطشان در سطح مسائل اقتصادی نبود. در جنگ به عراق کمک کرده و بعضیها هم وارد جنگ شده بودند. در سالهای آخر که دیدند عراق در حال شکست است، نیروهایشان را وارد جنگ کردند. روابط خارجی ما خراب بود.
زیربناهای ما تقریبا از بین رفته بود و چیزی نداشتیم. از گذشته هم جز در چند شهر، در کشور اصلا خبری از زیربنا نبود. وسایل تولید نداشتیم. ذخیره ارزی نداشتیم. ارز موجود ما یک میلیارد دلار بود. همان موقع 12 میلیارد دلار بدهی سررسیدشده داشتیم که یوزانسها بود. از لحاظ بودجه ریالی، 51 درصد روی کاغذ کسری داشتیم که در عمل 70 درصد کسری بود. آن موقع خودم در مجلس بودم و این را میدانستم. بودجه ریالی ما آنگونه بود و بودجه ارزی ما هم اینگونه.
کالاهای ما تقریبا وارداتی بود. سیاست اقتصادی ما هم به خاطر جنگ به گونه دیگری شده بود. با ارز محدودی که داشتیم، کالا وارد میکردیم و ارز را به قیمت هفت تومان میفروختیم. کالا را هم باید به مردم میدادیم، چون مردم در زمان جنگ به فلاکت افتاده بودند. از ملحفه تا نان منزل، یارانهای بود و وسایل موردنیاز مردم را سهمیهبندی کرده بودیم و به همه میدادیم. فسادی هم شروع شده و به همین دلیل بازار سیاهی حتی برای کوپنها درست شده بود. کشور بههمریخته بود. کشور را اینگونه تحویل گرفته بودیم.
روابط ما با همسایهها که با ما در جنگ بودند و با دنیا هم خراب بود. با شوروی خراب بود. اوضاع بههمریخته بود. چین هم دوپهلو بازی میکرد و عمدتا با عراق بود و کمی هم با ما بازی میکرد.
در آن زمان چه کار کردیم؟ با سیاست تعدیل که دارای چند پیکان بود، شروع کردیم. فقط اقتصادی نبود، تعدیل در سیاست خارجی هم داشتیم که باید روابط کشور را با دنیا عادی کنیم. تعدیل در مسئله ارز بود. معنا نداشت که ما ارز هفتتومانی بفروشیم. همه ثروت ما از نفت بیرون میآمد و ما آنگونه مصرف کنیم. همان موقع، ارز در بازار 170 یا 180 تومان بود. اما ما هفت تومان مصرف میکردیم. مشکل تبعیض در کشور عجیب بود. یعنی به غیر از جاهای معین، بقیه مردم در شدت زندگی بودند و خیلی گرفتاری داشتند. این تبعیض جغرافیایی از خیلی قدیم در کشور بوده و بعد از انقلاب، جنگ این را تشدید کرده بود. اگر ماشینآلاتی مانده بود، فرسوده بودند. قطعات وارد نمیشد و نمیتوانستیم وارد کنیم و انبارها خالی بود و مواد اولیه هم نبود. گاز و برق به کارخانهها نمیرسید که تولید کنند.
همه اینها را شمردم و گفتم که وضع اینگونه است. ولی با سیاست تعدیل شروع کردیم. البته من هنوز در مجلس بودم که برنامهاش را نوشتیم و آماده کرده بودیم و وقتی به ریاستجمهوری رفتم، برنامه آماده بود.
مسئله مهمی که آن موقع داشتیم و الان کمتر داریم، این است که وحدت در کشور بسیار قوی بود. در دوره هشتساله کارم جز مقداری انتقاد که از بخشی از نیروهای انقلابی رادیکال انجام میشد، اصلا مشکلی نداشتم. انتقادها هم مفید بود. چون آنها روی نکاتی که باید اصلاح میکردیم، دست میگذاشتند و طبعا ما هم میبایست کاری میکردیم.
با آن شرایط زیاد طول نکشید که وضع کشور عادی شد. عربستان و کشورهای جنوب، در جنگ علیه ما بودند. بندرها، فرودگاهها، امکانات، فضا و پولهایشان در خدمت عراق بود و علنا با آنها در جنگ بودیم. اما در مدت کوتاهی توانستیم روابط خود با آنها را طبیعی کنیم. روابطمان با غرب را هم طبیعی کردیم.
سفری به شوروی رفتم. شوروی پشتیبان اصلی ارتش عراق بود و همه امکانات فنی و سلاح ارتش عراق برای شوروی بود. در زمان گورباچف بود که سفر خیلی خوبی بود. هنوز همکاریهایی که داریم، مربوط به قراردادهای آن سفر است که من با آقای گورباچف بستم. به دستور امام (ره) سفری به چین و ژاپن رفتم و با آنها مبانی را تنظیم کردم. روابط خارجی را خیلی زود عادی کردیم. یعنی روابط ما دوستانه شد.
الان هم میتوانیم همین کار را بکنیم و اگر جایی خراب است، درست کنیم. این تجربه بود. گفتم؛ ایران در بدترین شرایط بود.
وقتی رئیسجمهور شدم، بیکاری در کشور موج میزد و وقتی دوره ریاستجمهوری من تمام شد، همه ایران به صورت یک کارگاه بود و هر جا میرفتیم، مردم مشغول کارهای تولیدی، عمرانی یا کارهای دیگر بودند. واقعا کشور به سرعت به طرف اشتغال رفت. همین آدمهایی که الان حرف میزنند، آن موقع هم به صورت دیگری حرف میزدند و میگفتند ثروتمندان، ثروتمندتر و فقرا فقیرتر شدند. اما اینگونه نبود. ضریب جینی در آن زمان برای اولینبار اصلاح شد. کالاهای بادوام وارد خانههای مردم فقیر شد. قبلا مردم کمتر کالاهای بادوام مصرف میکردند و فقط دنبال نان، آب و امثال اینها بودند. اما در آن دوره مردم برحسب توانایی خودشان به دنبال تلویزیون، دوچرخه، موتور سیکلت و امثال این کالاها رفتند. به روستاها خیلی رسیدگی کردیم و اکثر روستاها گاز، آب، برق و راه گرفتند. در بهترین شرایط در زمان شاه چهار هزار روستا از این شرایط برخوردار بودند. بعد از اینکه دوره من تمام شد، اکثر روستاها از این نعمتها برخوردار بودند.
بیسوادی را خیلی کم کردیم و به صورت جهشی جلو رفتیم. خیلی حرف است. خیلی از کارها را میتوانیم خودمان انجام دهیم. به جایی رسیدیم که برای صدور خدمات خیلی از ما استقبال میشد. همه کشورهای آفریقایی و آسیای میانه متقاضی بودند و میخواستند برای آنها خدمات صادر کنیم و طرحهایشان را به ما میدادند. اینها چگونه شد؟ از حالت خصومت جنگی به حالت دوستی برگشتیم. آن موقع چون با دنیا مشکل نداشتیم، آمریکا هم آرام گرفت. اصل جنگ عراق، به خاطر آمریکا بود و ما هم با آمریکا به جنگ رسیدیم و به آمریکا در خیلجفارس ضربه زدیم و او هم به ما ضربه زد. ولی، وقتی روابط ما با دنیا عادی شد، آنها هم ساکت شدند.
مشکلی که در سیاستهای کلی - چه چشمانداز 1400 و چه سیاستهای اقتصاد مقاومتی، داریم، مردمینشدن این سیاستهاست. من یک مثال بزنم؛ یکی از دوستان میگفت که من به مالزی رفته بودم و رانندهای چند روز در اختیار من بود. این بحث مربوط به چند سال قبل است. در روز آخر من از او خیلی عذر خواستم که خیلی اذیت شدند. گفت: نه، ما در اینجا همه برای 2020 تلاش میکنیم. یعنی یک راننده تاکسی هم سیاستهای آقای ماهاتیرمحمد را میفهمید و برای آن تلاش میکرد. اما همانطور که شما اشاره فرمودید، در اینجا شاید برخی از مسئولان ما هم حتی یک بار آن سیاستها را نخواندهاند. زمانی تلویزیون برنامهای راجع به چشمانداز تهیه کرده بود و از بعضی از آقایان میپرسید که شما سیاستها را دیدید؟ میگفتند: بله. میپرسید: چند صفحه است؟ یکی میگفت: 50 صفحه، یکی میگفت: صد صفحه؛ یعنی نخوانده بودند. برای این مسئله چه کار باید کرد؟ آیا در متن سیاستها، پیوستهای رسانهای هم دیده بودید؟ چه کاری باید در این زمینه کرد؟
یکی از مشکلات کار ما این بود که بعد از انقلاب همه چیز را دولتی کرده بودیم. حتی برای چند مدرسه مردمی که از قبل بود، مدیر دولتی گذاشته بودیم. همه دانشگاهها را گرفته بودیم و کارخانههای بزرگ را مصادره کرده یا برایشان مدیر گذاشته بودیم که همه تضعیف شدند.
یکی از سیاستهایی که در آن دوره داشتیم و مؤثر بود، این بود که مردم را به صحنهها برگرداندیم؛ یعنی گفتیم باید کارها در دست مردم باشد. البته در آن فضا آسان نبود و رادیکالها با ما مخالفت میکردند و میگفتند: دارید به استعمار کمک میکنید. از این حرفها در مجلس و در بعضی از روزنامهها میزدند. آنها راضی به این کار نبودند و میخواستند همان سیاست که تقریبا مدل سوسیالیستی بود، ادامه داشته باشد.
این را درست کردیم و در سیاستهای کلی، مسئله رقابت را جدی گرفتیم. روی این خیلی تأکید شده که باید رقابت باشد. در اینجا به دنبال این هستیم که بگوییم دولت کوچک و محدود به کارهای حاکمیتی و کارهای اجرائی و عملیاتی باید در دست مردم باشد. حتی شغل را مردم خودشان ایجاد کنند. این کارهایی بود که در آن دوره میکردیم.
هنوز آن اصل را اصلاح نکرده بودیم، اما برای هواپیمایی، کشتیرانی و خیلی چیزهای دیگر با شورای نگهبان توافق کرده بودیم و کمکم به مردم دادیم. این جزء اصول کار ما بود.
سیاستهای کلی نظام اینگونه هستند. البته به یاد داشته باشیم که وقتی سیاست را مینویسیم، اجرائی نیست و یک سیاست است. مجلس باید برای آن سیاستها، قانون بنویسد. در دوره آقای احمدینژاد، یکی از مشکلات این بود که مجمع و سیاستها را قبول نداشت. برنامه چهارم که در دولت آقای خاتمی شکل گرفت، برنامه خیلی خوبی بود و خیلی از سیاستها میتوانست اجرائی شود. اما اینها اصلا اجرا نکردند و بعد از چهار سال، اعلام کردند که 23 درصد اجرا شده است. یعنی اگر دولت هیچ کاری نمیکرد، مردم خودشان با کشاورزی، دامداری، صیادی و کارهای ساختمانی آن 23 درصد را انجام میدادند.
فکر میکنم اینها کار مجلس است؛ یعنی مجلس باید قانون آن را بنویسد و دولت باید براساس آن لایحه تهیه کند. در دوره دولتهای نهم و دهم این کار انجام نشد. در دولت آقای روحانی که کار مهم ما بحثهای اقتصادی، یعنی مقاومت با توان کمتر بود، کارهای اساسی انجام شد. یعنی رهبری فشار آوردند و آقای جهانگیری را که معاون اول بود و خیلی از کارهای اجرائی دست او بود، فرمانده ستاد اقتصاد مقاومتی کردند. اینجا را مثل قرارگاه کرد و او در همه جا مواظبت میکند. این روزها هم خیلی اعتراض میشد. ما دو جلسه گرفتیم. مذاکرات مجمع را پخش نمیکنیم. علتش این است که میخواهیم بحثهای شعاری نباشد. چون اگر تریبون باشد و پخش شود، افراد به سمت شعاردادن میروند، الان بحثها عقلانی و علمی هستند. ما دو جلسه در مجمع گذاشتیم و آقای جهانگیری و همکارانش آمدند و گزارش اقداماتشان را دادند. 16 نفر از اعضای مجمع سؤالاتی داشتند که مطرح کردند و همه اینها را جواب دادند. به نظرم اشکالی باقی نماند و آنها کارشان را خوب انجام میدهند. چون کارهایشان بدون کارشناسی نیست. همان سیاستهایی است که همه با آن آشنا هستیم. شیوه اجرائیاش را باید گزارش دهند. به نظرم روی این
موضوع دارند خوب کار میکنند.
یعنی مجمع روی بحث اجرا نظارت دارد؟
نظارت مجمع همین است که ببینیم اینها چه کار کردند. البته ما قبلا به آنها ابلاغ میکنیم که گزارش بدهید و گزارش میدهند. اگر اشکالی ببینیم، وارد میشویم. اولین کار این بود که از آنها دعوت کردیم بیایند و ببینیم چه کار کردند. الان گزارش کارهای آنها را شنیدیم. بر این اساس اگر نقطهضعفی در کارشان باشد، به کمیسیون نظارت میآید. ابتدا کمیسیون نظارت نظر میدهد. در کمیسیون نظارت فقط اعضای مجمع نیستند، از بازرسی کل کشور، دیوان محاسبات، قوه قضائیه و افراد دیگر هم هستند. اگر دیدیم اشکالی هست، اشکال را به مجمع میبریم و اگر مجمع قبول کرد، به شورای نگهبان میفرستیم و آنها اقدام میکنند. یا به دولت میدهیم و همراه آن، گزارشها را هم میفرستیم. وسایل اجرائی به معنای فیزیکی نداریم و نظرات را منتقل میکنیم.
یکی از توجهات ویژه فرامین سیاست اقتصاد مقاومتی، توجه ویژه به بحث انرژی، چه در بحث بهینهسازی مصرف سوخت، چه در بحث نفت و بحث کاهش مصرف و موضوعات مختلف است. رویکردهایی که در تدوین به سمت انرژی رفتید، چیست؟
بالاخره ما الان در مصرف انرژی اسراف میکنیم و این هم در اینجا دیده شده که ما باید انرژی را متناسب با نیاز واقعی مصرف کنیم. مصرف انرژی در ایران از لحاظ سرانه بیشتر از همهجاست. علتش این است که نفت و گاز در اینجا خیلی ارزان است. شما میدانید که وقتی قاچاقچیها یک بشکه نفت یا گاز یا هر چیزی را از ایران بیرون ببرند و به افغانستان، ترکیه یا حتی به امارات و امثال این کشورها ببرند، سود فراوانی میکنند. یعنی تا این حد در ایران ارزان است.
در دولت من، یکی از اولین کارها، این بود که بنزین را که با سوبسید بالا، لیتری پنج تومان میدادیم، به 30 تومان رساندیم. یعنی به قیمت واقعی نزدیک کردیم. اما چون آزاد نبود، مردم از سهمیه بنزین مشکل داشتند. فساد هم در آن بود. مردم رضایت داشتند که شش برابر کردیم و هیچ مشکلی پیش نیامد.
انرژی باید درست مصرف شود. خیلی ارزشمند است و هنوز در مصرف آنها مشکل داریم. ماشینهای ما هنوز خیلی زیاد مصرف میکنند و باید اصلاح شوند. تولیدیها و کارخانههای ما هم بیش از حد مصرف دارند. هر جا مصرف انرژی داریم، حتی در خانهها و گرم و سرد کردن خانهها، اسراف میشود. آسانترین کار این است که شیشهها را دوجداره کنند و مقدار زیادی صرفهجویی شود. این کارها عمومی نشده و بعضیها این کارها را میکنند و بعضیها نمیکنند. بههرحال مصرف انرژی در کشور جزء تعدیلهای ما بود که این کار را شروع کردیم و ناتمام ماند.
ارزیابی شما از عملکرد دولت در بحث اجرائیکردن سیاستهای اقتصاد مقاومتی با توجه به اینکه مسئولیت نظارتش را مقام معظم رهبری به مجمع واگذار کردند، چیست؟ آیا رضایت دارید؟
گفتم که در دو جلسه طولانی و تقریبا شش ساعت در مجمع گزارش دادند و کارهایی را که کردند و برنامهها را گفتند. از نظر من که به حرفهای دو طرف گوش میدادم، در حد امکانات، خوب پیش رفتند، ولی هنوز آثارش در جامعه بروز نکرده که جامعه ببیند. ولی شما میتوانید مجموعه آنچه را آقای جهانگیری و رفقای ایشان، آقای طیبنیا، آقای دژپسند و آقای قربانی گزارش دادند، در ویژهنامه خود بیاورید. به نظرم جوابهایشان درست بود. رهبری هم از آنچه الان میبینند، نسبتا قانع هستند. چون خود ایشان نظارت میکنند و دائما آنها را میخواهند و گزارش میگیرند. این یک جریان نسبتا طولانی خواهد بود تا از آن حالتی که دولت قبلی درست کرده بود، کشور را به ریل اصلی برگردانیم.
آیا توصیه خاصی برای اقتصاد مقاومتی دارید؟ آیا ما رسانهها میتوانیم کمکی به بهبود امور و پیشبرد سیاستها کنیم؟
شما اصحاب رسانه بسیار میتوانید مؤثر باشید. موتور حرکت هر جامعهای، آگاهی است که اصحاب رسانه بیشترین نقش را در افزایش آن در مردم دارند. اگر متن سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی را درست نخواندهاید، با دقت بخوانید و ببینید که دستورالعمل آن چیست؟ نقاط قوت گذشته، تجربهها و سیاستهای کلی را در اینجا منظم کردیم که مجموعه این میتواند کشور را به یک اقتصاد پایدار، فعال و پرنتیجه برساند.
در ارتباط با موضوع اقتصاد مقاومتی، مقدمهای در ارتباط با برنامه تعدیل فرمودید. یعنی شرایطی که کشور را تحویل گرفتید و سیاست تعدیل را اجرا کردید تا به ثباتی رسید و تحویل دولت آقای خاتمی و سپس آقای احمدینژاد دادید. آن زمان که فرمان اقتصاد مقاومتی اجرا شد، بلبشو و شرایط خیلی ناپایداری بود که تصمیم گرفته شد اقتصاد مقاومتی اجرا شود. میتوانیم اینگونه استنباط کنیم که سیاست اقتصاد مقاومتی، ادامه سیاستهای تعدیل حضرتعالی است؟
تقریبا همانهاست. یعنی با دقت بخوانید و سیاستهای اول و دوم را هم بیاورید.
چندین بار نشستیم و موضوع اقتصاد مقاومتی را در جلسات مختلف بحث کردیم، ولی نفهمیدیم. الان که فرمودید: «شما زیاد نخواندید»، متوجه شدم که اشاره شما به کدام نقطه است.
شما باید سیاستها را با اقدامات آن دوره منطبق کنید و ببینید چه تجربهای پشت سر ماست. ما در آن کار خیلی موفق بودیم. منتقد هم داشتیم و الان هم خیلیها منتقد هستند. منتقد خوب است و از منتقد بدم نمیآید، اگر درست انتقاد کنند، آدم متوجه اشتباهات خود میشود. در مجموع اگر سیاستهای اقتصاد مقاومتی درست عملیاتی شود، چون رهبری پشت آن هستند، جواب میدهد. نکته اساسی آن زمان ما این بود که در کشور تقریبا مخالف جدی نداشتیم. همه تریبونهای کشور، ائمه جمعه، حوزههای علمیه و مساجد و هر جا که میرفتیم، سیاستها را برای مردم تبیین میکردند. گروهی هم بودند که دو، سه نشریه داشتند و مطالبی میگفتند و مینوشتند. دنیا هم سیاست منفی نگرفته بود، چون مواضع ما را میپسندیدند. من و رهبری هم واقعا همفکر بودیم. یعنی هفتهای یک جلسه داشتیم که اول کارهای هفته قبل را بررسی و بعد سیاستهای هفته بعد را مشخص میکردیم. در همه کارهایی که میکردیم، رهبری نظر میدادند و راهنمایی میکردند. الان مجموع آن شرایط نیست. در کنار آن شرایط که الان نیست، دلواپسان و گروههای عجیبوغریبی هستند که میبینید چه کار میکنند!!
خیلی ممنون که لطف کردید و به سؤالات روزنامه «شرق» پاسخ دادید.
موفق باشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.