شاهکلید رشد در آلمان
دکتر پیمان مولوی.مشاور ارشد تأمین مالی بینالمللی و جذب سرمایهگذاری خارجی
تأمین مالی بنگاهها و مؤسسات اقتصادی در کشورهای مختلف به صورتهای مختلفی صورت میپذیرد که عمده آنها براساس دو مدل اصلی پایهگذاری میشوند. مدل اول که جهانشمولتر است (نه براساس تعداد بلکه براساس مبلغ تأمین مالی صورتگرفته و عمق آن) مدل بازارمحور و مدل دوم مدل بانکمحور است.
در ایران نیز تأمین مالی بانکمحور بیش از ۹۰ درصد تأمین مالی بنگاهها را به خود اختصاص داده است؛ نظام تأمین مالی بانکمحور امروزه با چالشهای جدی روبهرو بوده است که بررسی نمونههای موفق بینالمللی میتواند به ما در یافتن راهحلی منطقی یاری رساند. نظام بانکداری ایران به سبب دوره تحریمهای چندین سال اخیر از استانداردهای بینالمللی به دور بوده است و امروزه در حال دستوپنجه نرمکردن با بحرانهایی از قبیل عدمکفایت وثايق وامهای دستوری، مطالبات بانکها از دولت، داراییهای سمی، هزینههای عملیات و سربار بالا، نبود نظام جامع تعهدات و نبود نظامهای مدیریت ریسک بهروز بانکی هستند. آنچه مسلم است در جهان کنونی که در آن زندگی میکنیم مدلهای متنوع و موفقی در جهان برای تأمین مالی بانک محور از کشورهایی نظیر سنگاپور، مالزی و اندونزی، عمان، ترکیه، امارات، کره جنوبی و در نهایت آلمان و ژاپن وجود دارد.
در این نوشتار سعی بر معرفی اجمالی تأمین مالی بانکی در کشور آلمان داریم، کشور آلمان یکی از موفقترین مدلهای تأمین مالی را در جهان داراست.
ایالات متحده آمريكا با تولید ناخالص ملی ۱۷.۹تریلیوندلاری بزرگترین کشور جهان است؛ نظام تأمین مالی این کشور با توجه به اندازه بازارهای سهام نیویورک و بازار سهام نزدک به ترتیب با ۱۸ و هفت تریلیون دلار بسیار مبتنی بر بازار سرمایه است؛ در این کشور نسبت وام بانکی اخذشده به تولید ناخالص ملی در حدود ۷۳ درصد است، در ایالات متحده آمريكا عموما خانوادهها در سبد سرمایهگذاریشان برخلاف کشورمان ایران که مسکن و سپرده بانکی بیش از ۹۰ درصد سرمایه خانوار را تشکیل داده از اوراق مالی و مشتقات مالی استفاده میکنند.
در نقطه مقابل ایالات متحده آمريكا کشورهای ژاپن و آلمان به ترتیب با تولید ناخالص ۴.۱ و ۳.۳ تریلیون دلار قرار دارند که از نظام تأمین مالی بانک محور سود میبرند که در آلمان نسبت وامهای بانکی به تولید ناخالص بانکی در حدود ۱۳۲ در صد میرسد.
کشورهای آلمان و ژاپن بعد از جنگ جهانی دوم خصوصیات مشترک زیادی با هم دارند؛ در هر دو کشور ما شاهد شکست سهمگین نظامی از متفقین و نابودی زیرساختهای صنعتی هستیم و در هر دو کشور شاهد اهمیت و تمرکز بالای واحدهای کوچک و متوسط در تولید ناخالص ملی هستیم. در ایالات متحده آمريكا واحدهای کوچک و متوسط در حدود ۳۰ درصد اقتصاد را تشکیل میدهند حالآنکه این واحدها در آلمان و ژاپن نزدیک به ۷۰ درصد اقتصاد را تشکیل میدهند. نظام بانکداری در کشور آلمان به قرن پانزدهم میلادی بازمیگردد. «برن برگ» کهنترین بانک آلمانی است. در آلمان سه نوع بانکداری وجود دارد؛ بانکداری خصوصی همانند «دویچهبانک» و «کامرزبانک»، بانکهای مشارکتی، بانکهایی هستند که با گرفتن سپرده و دادن انواع تسهیلات و اقدامات بر مبنای مشارکت فعالیت میکنند همانند «ریفیشن بانک»، «دی زد بانک» و در نهایت بانکهای سپردهگذاری که مدلشان مبتنی بر گرفتن سپرده و ارائه سود به آنهاست که معروفترین آنها «اشپارکاسه» است.
مدل سهمحوری بانکداری کشور آلمان مختص به این کشور بوده و جوابگوی بسیاری از نیازهای بومی صنایع، بنگاههای کوچک و متوسط و مردم این کشور است.
بانکهای خصوصی تجاری
این بانکها نقش مهمی در رشد و توسعه بنگاههای بزرگ آلمانی داشتهاند و به آنها در توسعه، دستیابی به بازار سهام، ایجاد روابط بینالمللی و ادغام و تملیکها یاری رساندهاند. این بانکها در صنعتیسازی آلمان بزرگترین نقش را بازی کردهاند.
بانکهای خصوصی تجاری نقش بزرگی در توسعه و بزرگشدن صنایع آلمان از قرن ۲۰ به ۲۱ ایفا كردند؛ آنها به اولین ارائهدهنده اعتبار به شرکتهای آلمانی در بازههای زمانی بلندمدت تبدیلشده و در قرن ۲۱ هم نقش بانکهای سرمایهگذاری را برای نظام بانکداری آلمان به عهده گرفتند. این بانکها در حاکمیت شرکتی بنگاههای آلمانی نقش مهمی را ایفا کرده و سعی در بالابردن بهرهوری بنگاهها میکنند. این نوع از بانکها با رهبری چهار بانک بزرگ و ۲۰۰ بانک کوچک حکم موتور تأمین مالی بنگاههای صنعتی آلمانی را به عهده دارند.
گروه بانکهای سپردهگذاری
این بانکها با مشارکت منابع دولتی در آلمان شکل گرفتهاند و امروزه بالغ بر ۴۱۵ بانک سپردهگذاری محلی و هفت بانک منطقهای با دراختیارداشتن بانکهای زیرمجموعه و شرکتهای تحلیل داده به فعالیت میپردازند.
ریاست هیأتمدیره این بانکها اغلب به سیاستمداران و شهرداران محلی اختصاص مییابد و اهداف این بانکها افزایش رفاه در سطح جامعه بوده و سود آنها همواره موجب بزرگترشدن بنیه وامدهی برای اجرای پروژههای رفاهی میشود. استراتژی اصلی این بانکها سودآوری نبوده و هدف ارائه امکانات به دولتهای محلی و اقتصاد محلی کشور آلمان است.
بانکهای مشارکتی
بانکهای مشارکتی در بسیاری از جهات شبیه بانکهای سپردهگذاری عمل میکنند؛ این بانکها به صورت مرکزی و محلی، کوچک و متوسط طبقهبندی میشوند. این بانکها مدل ساده دارند؛ آنها سرمایههای خرد را جمعآوری و اقدام به اعطای وام به بنگاههای کوچک و متوسط میکنند. این بانکها برای ارائه خدمات بهتر دارای مؤسسات زیرمجموعه برای خود هستند که به مجموعههای غیرانتفاعی و بیمههای سپردهگذاری تقسیم میشوند.این مؤسسات در آلمان در حدود هزارو 50 مؤسسه را در تصاحب خود دارند و نیروی انسانی معادل 200 هزار نفر را در استخدام خود دارند. این بانکها دارای دو مدل مدیریت هستند که اولین آنها مدل «خودکمکی» بوده که مدل مدیریت آنها خصوصی است و از قوانین مؤسسات خصوصی بهره میبرند. مدل دوم مدل «دموکراتیک» است که اعضا همه یک رأی با هر سهمی دارند و حق فروش سهام خود را به خارج ندارند و برای خروج باید سهام را به بانک ارائه و سود و اصل پول خود را دریافت کنند؛ از مهمترین دستاوردهای این روش تصاحبنشدن بانک به وسيله گروههای ذینفع است.
مشخصههای نظام بانکداری آلمان
نظام بانکداری آلمان به عنوان نمونهای موفق از تأمین مالی بنگاهها و صنعتیسازی آلمان بعد از جنگ جهانی دوم ارزش مطالعه بیشتر را دارد و ما سعی میکنیم تا موارد مهم را برشماریم:
۱. عمده بانکهای آلمانی سودمحور بوده و نیمی از آنها را بانکهای خصوصی تشکیل میدهند؛ بانکهای دولتی هدفشان حمایت منطقهای و محلی بنگاههاست یا مانند گروه بانکی «KfW» در سطح ملی فعالیت میکنند. درخصوص بانکهای مشارکتی (تعاونی) هدف بههیچوجه افزایش سودآوری نیست و حمایت از اعضا و کسبوکارهایشان است. این استراتژی در نهایت موجب محدودماندن سرمایهشان میشود و در نهایت موجب منفیشدن روند سودآوریشان شده است.
۲. یکی از اثرات مثبت محدودبودن محور سودآوری در بانکهای آلمانی، ثبات نظام بانکی آلمان است. قبل از بحران سال ۲۰۰۷ میلادی کشور آلمان تنها کشور بعد از جنگ جهانی دوم بود که تجربه تلخ بانکی را نداشت.
۳. امروزه، بانکهای سپردهگذاری و مشارکتی محلی براساس قاعده مدیریت منطقهای اقدام به ارائه خدمات خود در مناطق خود کرده و از رقابت در سایر مناطق پرهیز داده شدهاند.
۴. سودآوری بانکهای آلمانی به سبب محدودشدن رقابت تحت عنوان درونستونی کمتر از استانداردهای بینالمللی است.
۵. تقریبا تمام بانکهای آلمان بینالمللی و جهانی هستند. آنها تمام خدمات بانکهای تجاری و سرمایهگذاری را به نحو عالی ارائه میدهند. نظام بانکداری بینالمللی موجب تطبیق قوانین محلی با بانکداری بینالمللی شدهاند.
۶. رابطه نزدیک بین بانکها و مشتریانشان موجب شده است که رابطه بسیار خوبی تحت عنوان خانه بانکی شده است. این نقش در بانکداری آلمان امروزه هم وجود دارد، بسیاری از بنگاهها در اختیار بانکهایی تحت عنوان Mittelstand هستند که بسیاری از آنها بانکهای سپردهگذاری و مشارکتی هستند.
بحران مالی ۲۰۰۷ و نظام بانکداری آلمان
بانکهای Hypo Real State و Industrie Kreditbank و بانکهای بزرگی همچون «دویچهبانک» و «کامرزبانک» از بحران مالی ۲۰۰۷ آسیب دیدند و این ضرر و زیانها ناشی از معاملات خارج از ترازنامه بوده است.
برخلاف این بانکها، بانکهای سپردهگذاری محلی و مشارکتی (تعاونی) کمترین آسیب را از این بحران دیدند؛ و نکته جالب این است که آنها در این دوره بسیار سودآور هم بودهاند. سودآوری آنها به رابطه بسیار خوبشان با مشتریان و نیازهایشان و قوانین کنترلکننده و حاکمیت شرکتیشان برمیگردد.
نظامهای بانکمحور از قبیل آلمان نقش پررنگی در بسیجکردن پساندازها، تخصیص سرمایه و نظارت بر تصمیمات سرمایهگذاران دارند و سعی میکنند به عنوان یک شریک حمایتی در کنار شرکتها و مشتریانشان قرار گیرند. همچنان که در نظام بانکی آلمان مشاهده کردیم در بسیاری موارد بانکهای محلی و تعاونی قدرت زیادی دارند و هدف نهایی آنها بهگونهای تعریف شده تا حامی بنگاهها بوده و کمتر روی سودآوری تکیه میکنند و بانکهای خصوصی تجاری و سرمایهگذاری هدف اصلی را سودآوری میدانند.
یکی از نکات کلیدی که در بانکداری مدل آلمانی میتواند برای ما در ایران جالب و البته مفید باشد، محدودبودن رقابت بینبانکی در سطح بانکهای محلی در سودآوری و تخصیص بهینه منابع برای تولید و اشتغال است، نکته دیگر محدودبودن قدرت مدیریتی بانکها و کنترل شدید روی بانکهای مشارکتی و سپردهگذاری است؛ البته نظام بانکداری آلمان از داشتن مؤسسات مالی غیرمجاز نیز رنج نمیبرد.
نظام بانکی در آلمان بهگونهای تعریف شده است که موجب رشد تولید ناخالص ملی کشور شده است.
البته این نظام مالی با فرازوفرودهایی روبهرو بوده است؛ سیر و تکمیل قوانین و مقررات در کشور آلمان، رویهها، دستورالعملها میتواند سندی برای سیر تکامل در بانکداری ما در ایران باشد.
تأمین مالی بنگاهها و مؤسسات اقتصادی در کشورهای مختلف به صورتهای مختلفی صورت میپذیرد که عمده آنها براساس دو مدل اصلی پایهگذاری میشوند. مدل اول که جهانشمولتر است (نه براساس تعداد بلکه براساس مبلغ تأمین مالی صورتگرفته و عمق آن) مدل بازارمحور و مدل دوم مدل بانکمحور است.
در ایران نیز تأمین مالی بانکمحور بیش از ۹۰ درصد تأمین مالی بنگاهها را به خود اختصاص داده است؛ نظام تأمین مالی بانکمحور امروزه با چالشهای جدی روبهرو بوده است که بررسی نمونههای موفق بینالمللی میتواند به ما در یافتن راهحلی منطقی یاری رساند. نظام بانکداری ایران به سبب دوره تحریمهای چندین سال اخیر از استانداردهای بینالمللی به دور بوده است و امروزه در حال دستوپنجه نرمکردن با بحرانهایی از قبیل عدمکفایت وثايق وامهای دستوری، مطالبات بانکها از دولت، داراییهای سمی، هزینههای عملیات و سربار بالا، نبود نظام جامع تعهدات و نبود نظامهای مدیریت ریسک بهروز بانکی هستند. آنچه مسلم است در جهان کنونی که در آن زندگی میکنیم مدلهای متنوع و موفقی در جهان برای تأمین مالی بانک محور از کشورهایی نظیر سنگاپور، مالزی و اندونزی، عمان، ترکیه، امارات، کره جنوبی و در نهایت آلمان و ژاپن وجود دارد.
در این نوشتار سعی بر معرفی اجمالی تأمین مالی بانکی در کشور آلمان داریم، کشور آلمان یکی از موفقترین مدلهای تأمین مالی را در جهان داراست.
ایالات متحده آمريكا با تولید ناخالص ملی ۱۷.۹تریلیوندلاری بزرگترین کشور جهان است؛ نظام تأمین مالی این کشور با توجه به اندازه بازارهای سهام نیویورک و بازار سهام نزدک به ترتیب با ۱۸ و هفت تریلیون دلار بسیار مبتنی بر بازار سرمایه است؛ در این کشور نسبت وام بانکی اخذشده به تولید ناخالص ملی در حدود ۷۳ درصد است، در ایالات متحده آمريكا عموما خانوادهها در سبد سرمایهگذاریشان برخلاف کشورمان ایران که مسکن و سپرده بانکی بیش از ۹۰ درصد سرمایه خانوار را تشکیل داده از اوراق مالی و مشتقات مالی استفاده میکنند.
در نقطه مقابل ایالات متحده آمريكا کشورهای ژاپن و آلمان به ترتیب با تولید ناخالص ۴.۱ و ۳.۳ تریلیون دلار قرار دارند که از نظام تأمین مالی بانک محور سود میبرند که در آلمان نسبت وامهای بانکی به تولید ناخالص بانکی در حدود ۱۳۲ در صد میرسد.
کشورهای آلمان و ژاپن بعد از جنگ جهانی دوم خصوصیات مشترک زیادی با هم دارند؛ در هر دو کشور ما شاهد شکست سهمگین نظامی از متفقین و نابودی زیرساختهای صنعتی هستیم و در هر دو کشور شاهد اهمیت و تمرکز بالای واحدهای کوچک و متوسط در تولید ناخالص ملی هستیم. در ایالات متحده آمريكا واحدهای کوچک و متوسط در حدود ۳۰ درصد اقتصاد را تشکیل میدهند حالآنکه این واحدها در آلمان و ژاپن نزدیک به ۷۰ درصد اقتصاد را تشکیل میدهند. نظام بانکداری در کشور آلمان به قرن پانزدهم میلادی بازمیگردد. «برن برگ» کهنترین بانک آلمانی است. در آلمان سه نوع بانکداری وجود دارد؛ بانکداری خصوصی همانند «دویچهبانک» و «کامرزبانک»، بانکهای مشارکتی، بانکهایی هستند که با گرفتن سپرده و دادن انواع تسهیلات و اقدامات بر مبنای مشارکت فعالیت میکنند همانند «ریفیشن بانک»، «دی زد بانک» و در نهایت بانکهای سپردهگذاری که مدلشان مبتنی بر گرفتن سپرده و ارائه سود به آنهاست که معروفترین آنها «اشپارکاسه» است.
مدل سهمحوری بانکداری کشور آلمان مختص به این کشور بوده و جوابگوی بسیاری از نیازهای بومی صنایع، بنگاههای کوچک و متوسط و مردم این کشور است.
بانکهای خصوصی تجاری
این بانکها نقش مهمی در رشد و توسعه بنگاههای بزرگ آلمانی داشتهاند و به آنها در توسعه، دستیابی به بازار سهام، ایجاد روابط بینالمللی و ادغام و تملیکها یاری رساندهاند. این بانکها در صنعتیسازی آلمان بزرگترین نقش را بازی کردهاند.
بانکهای خصوصی تجاری نقش بزرگی در توسعه و بزرگشدن صنایع آلمان از قرن ۲۰ به ۲۱ ایفا كردند؛ آنها به اولین ارائهدهنده اعتبار به شرکتهای آلمانی در بازههای زمانی بلندمدت تبدیلشده و در قرن ۲۱ هم نقش بانکهای سرمایهگذاری را برای نظام بانکداری آلمان به عهده گرفتند. این بانکها در حاکمیت شرکتی بنگاههای آلمانی نقش مهمی را ایفا کرده و سعی در بالابردن بهرهوری بنگاهها میکنند. این نوع از بانکها با رهبری چهار بانک بزرگ و ۲۰۰ بانک کوچک حکم موتور تأمین مالی بنگاههای صنعتی آلمانی را به عهده دارند.
گروه بانکهای سپردهگذاری
این بانکها با مشارکت منابع دولتی در آلمان شکل گرفتهاند و امروزه بالغ بر ۴۱۵ بانک سپردهگذاری محلی و هفت بانک منطقهای با دراختیارداشتن بانکهای زیرمجموعه و شرکتهای تحلیل داده به فعالیت میپردازند.
ریاست هیأتمدیره این بانکها اغلب به سیاستمداران و شهرداران محلی اختصاص مییابد و اهداف این بانکها افزایش رفاه در سطح جامعه بوده و سود آنها همواره موجب بزرگترشدن بنیه وامدهی برای اجرای پروژههای رفاهی میشود. استراتژی اصلی این بانکها سودآوری نبوده و هدف ارائه امکانات به دولتهای محلی و اقتصاد محلی کشور آلمان است.
بانکهای مشارکتی
بانکهای مشارکتی در بسیاری از جهات شبیه بانکهای سپردهگذاری عمل میکنند؛ این بانکها به صورت مرکزی و محلی، کوچک و متوسط طبقهبندی میشوند. این بانکها مدل ساده دارند؛ آنها سرمایههای خرد را جمعآوری و اقدام به اعطای وام به بنگاههای کوچک و متوسط میکنند. این بانکها برای ارائه خدمات بهتر دارای مؤسسات زیرمجموعه برای خود هستند که به مجموعههای غیرانتفاعی و بیمههای سپردهگذاری تقسیم میشوند.این مؤسسات در آلمان در حدود هزارو 50 مؤسسه را در تصاحب خود دارند و نیروی انسانی معادل 200 هزار نفر را در استخدام خود دارند. این بانکها دارای دو مدل مدیریت هستند که اولین آنها مدل «خودکمکی» بوده که مدل مدیریت آنها خصوصی است و از قوانین مؤسسات خصوصی بهره میبرند. مدل دوم مدل «دموکراتیک» است که اعضا همه یک رأی با هر سهمی دارند و حق فروش سهام خود را به خارج ندارند و برای خروج باید سهام را به بانک ارائه و سود و اصل پول خود را دریافت کنند؛ از مهمترین دستاوردهای این روش تصاحبنشدن بانک به وسيله گروههای ذینفع است.
مشخصههای نظام بانکداری آلمان
نظام بانکداری آلمان به عنوان نمونهای موفق از تأمین مالی بنگاهها و صنعتیسازی آلمان بعد از جنگ جهانی دوم ارزش مطالعه بیشتر را دارد و ما سعی میکنیم تا موارد مهم را برشماریم:
۱. عمده بانکهای آلمانی سودمحور بوده و نیمی از آنها را بانکهای خصوصی تشکیل میدهند؛ بانکهای دولتی هدفشان حمایت منطقهای و محلی بنگاههاست یا مانند گروه بانکی «KfW» در سطح ملی فعالیت میکنند. درخصوص بانکهای مشارکتی (تعاونی) هدف بههیچوجه افزایش سودآوری نیست و حمایت از اعضا و کسبوکارهایشان است. این استراتژی در نهایت موجب محدودماندن سرمایهشان میشود و در نهایت موجب منفیشدن روند سودآوریشان شده است.
۲. یکی از اثرات مثبت محدودبودن محور سودآوری در بانکهای آلمانی، ثبات نظام بانکی آلمان است. قبل از بحران سال ۲۰۰۷ میلادی کشور آلمان تنها کشور بعد از جنگ جهانی دوم بود که تجربه تلخ بانکی را نداشت.
۳. امروزه، بانکهای سپردهگذاری و مشارکتی محلی براساس قاعده مدیریت منطقهای اقدام به ارائه خدمات خود در مناطق خود کرده و از رقابت در سایر مناطق پرهیز داده شدهاند.
۴. سودآوری بانکهای آلمانی به سبب محدودشدن رقابت تحت عنوان درونستونی کمتر از استانداردهای بینالمللی است.
۵. تقریبا تمام بانکهای آلمان بینالمللی و جهانی هستند. آنها تمام خدمات بانکهای تجاری و سرمایهگذاری را به نحو عالی ارائه میدهند. نظام بانکداری بینالمللی موجب تطبیق قوانین محلی با بانکداری بینالمللی شدهاند.
۶. رابطه نزدیک بین بانکها و مشتریانشان موجب شده است که رابطه بسیار خوبی تحت عنوان خانه بانکی شده است. این نقش در بانکداری آلمان امروزه هم وجود دارد، بسیاری از بنگاهها در اختیار بانکهایی تحت عنوان Mittelstand هستند که بسیاری از آنها بانکهای سپردهگذاری و مشارکتی هستند.
بحران مالی ۲۰۰۷ و نظام بانکداری آلمان
بانکهای Hypo Real State و Industrie Kreditbank و بانکهای بزرگی همچون «دویچهبانک» و «کامرزبانک» از بحران مالی ۲۰۰۷ آسیب دیدند و این ضرر و زیانها ناشی از معاملات خارج از ترازنامه بوده است.
برخلاف این بانکها، بانکهای سپردهگذاری محلی و مشارکتی (تعاونی) کمترین آسیب را از این بحران دیدند؛ و نکته جالب این است که آنها در این دوره بسیار سودآور هم بودهاند. سودآوری آنها به رابطه بسیار خوبشان با مشتریان و نیازهایشان و قوانین کنترلکننده و حاکمیت شرکتیشان برمیگردد.
نظامهای بانکمحور از قبیل آلمان نقش پررنگی در بسیجکردن پساندازها، تخصیص سرمایه و نظارت بر تصمیمات سرمایهگذاران دارند و سعی میکنند به عنوان یک شریک حمایتی در کنار شرکتها و مشتریانشان قرار گیرند. همچنان که در نظام بانکی آلمان مشاهده کردیم در بسیاری موارد بانکهای محلی و تعاونی قدرت زیادی دارند و هدف نهایی آنها بهگونهای تعریف شده تا حامی بنگاهها بوده و کمتر روی سودآوری تکیه میکنند و بانکهای خصوصی تجاری و سرمایهگذاری هدف اصلی را سودآوری میدانند.
یکی از نکات کلیدی که در بانکداری مدل آلمانی میتواند برای ما در ایران جالب و البته مفید باشد، محدودبودن رقابت بینبانکی در سطح بانکهای محلی در سودآوری و تخصیص بهینه منابع برای تولید و اشتغال است، نکته دیگر محدودبودن قدرت مدیریتی بانکها و کنترل شدید روی بانکهای مشارکتی و سپردهگذاری است؛ البته نظام بانکداری آلمان از داشتن مؤسسات مالی غیرمجاز نیز رنج نمیبرد.
نظام بانکی در آلمان بهگونهای تعریف شده است که موجب رشد تولید ناخالص ملی کشور شده است.
البته این نظام مالی با فرازوفرودهایی روبهرو بوده است؛ سیر و تکمیل قوانین و مقررات در کشور آلمان، رویهها، دستورالعملها میتواند سندی برای سیر تکامل در بانکداری ما در ایران باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.