خصوصیها حامی اروپا
صاحبان پروژهها با توجه به شرایط و امکانات خود، مختصات و مشخصات پروژهها، روشهای بهطورکلی متفاوت و متنوعی را برای تأمين مالی پروژههای خود به کار میبرند.
آنچه مسلم است، امروزه کانالهای سنتی تجاری نظیر مراجعه به بانکها برای تأمين مالی پروژههای بزرگ، پاسخگوی حجم عظیم سرمایههای مورد نیاز کشورها نیست. ضروری است که مبالغ بسیار زیادی از سرمایههای خصوصی برای تأمين مالی سرمایهگذاریهای بلندمدت جذب شود که خود مدلهای خلاقانه تأمين مالی و ابزارهای متناسب مالی را نیاز دارد؛ برخی روشها نظیر «فروش اوراق مشارکت».
تأمين مالی پروژهمحور از محل فروش اوراق مشارکت
پروژههایی که بیانگر تغییرات ساختاری پربازده و حاوی توسعه پایدارند، میتوانند گزينه مناسبی برای برخورداری از چنین روش تأمين مالی باشند. این روش پروژهمحور بوده و در سالهای گذشته برای سرمایهگذاری در پروژههای بزرگی درزمینه تولید برق، خطوط لوله نفت و گاز، شبکههای برق، طرحهای پتروشیمی، آبرسانی و فاضلاب در کشورهای پیشرفته و همینطور کشورهای درحالتوسعه به کار رفته است.
در این روش سرمایهگذاران پروژه توجیهپذیر، با قبول ریسک سرمایهگذاری، بازگشت سرمایه خود را از درآمد آتی خود پروژه کسب میکنند؛ بنابراین پروژه باید قابلیت درآمدزایی مناسب برای پوشش هزینههای بهرهبرداری طرح و بازپرداخت سرمایه و هزینههای مرتبط با آن را داشته باشد.
فروش اوراق مشارکت پروژهها، ابزار مالی مفیدی براي تأمين مالی بلندمدت مورد نیاز اتحادیه اروپا برای زیرساختهای استراتژیک انرژی در اتحادیه است.
بهطورکلی تأمين مالی پروژهای از دو منبع مالی سرمایه و قرض تشکیل میشود. سرمایه را سرمایهگذار پروژه و قرض را قرضدهندگان تأمين میکنند. روش سنتی تأمين منابع مالی قرض از کنسرسیومی از بانکهای بزرگ تجاری و به طور قطع پس از دریافت و بررسی اطلاعات کامل از مشخصات پروژه، کسب اطمینان از سوددهی طرح و با رعایت قوانین مرتبط بانکی، انجام میشود. سرمایه هم از طریق مالک پروژه بهتنهایی یا با مشارکت مالک و مؤسسههای مختلف مالی با کسب سهم در پروژه صورت میگیرد. سهم هریک از بخشهای مذکور به هزینه سرمایه، نوع پروژه، تکنولوژی آن، ریسکهای مربوطه و مجموعه تضامین پروژه و مواردی مشابه مرتبط است.
نسبتهای منابع مالی قرض و سرمایه در پروژهها، در سالیان اخیر و با توجه به رشد بازار سرمایه برای اوراق قرضه پروژهها تغییر یافته است. روش جدید در مدل تأمين مالی منابع قرضی براساس انتشار اوراق است؛ براي مثال در اتحادیه اروپا اوراق قرضه بخش انرژی به وسيله شرکتهای خصوصی به صورت محدود یا عمومی منتشر میشوند و مشابه یک ابزار مالی قابل معامله در بازار غیربانکی و با ارزش بازاری در مقایسه با سایر بازارهای مالی دادوستد میشوند. یک پروژه معمولی، 70 تا 75 درصد از محل منابع قرضه و 25 تا 30 درصد از محل سرمایه تأمين مالی میشود. حدود 66 درصد منابع قرضه از طریق بانکها و باقیمانده آن از روش اوراق و سایر مؤسسههای توسعهای انجام میشود. بازار مربوط به اوراق پروژهها و بانکهای سرمایهگذاری دراینزمینه عمدتا در کشور آمریکا متمرکزند. از دیدگاه صنعتی نیز بازار اوراق پروژهای در پروژههای نیرو، نفت و گاز و زیرساختها متمرکز است.
مقایسه روش وام بانکی و اوراق قرضه
هیچ قانون جامعی برای انتخاب روش مشخصی در تأمين مالی پروژهمحور وجود ندارد. معیارهای متنوعی بر انتخاب روش وام بانکی یا روش صدور اوراق پروژه یا ترکیبی از هر دو تأثیرگذارند. وام بانکی برای هر بازار دارای رونقی قابل استفاده است ولی روش اوراق صرفا در بازارهای خاصی (معمولا بازارهای پیشرفته) قابل حصول است. اوراق قرضه معمولا در مقایسه با وام بانکی، زمان بازپرداخت بلندمدتتری دارند. هر دو روش معمولا نرخ بهره ثابتی دارند.
در برخی بازارها میتوان نرخ اوراق قرضه را متناسب با نرخ تورم و متغیر تعریف کرد، اگر درآمد آتی پروژه به تورم مرتبط باشد. وام بانکی گرایش به سیاستگذاریهای بلندمدت را بر پروژه اعمال میکند، ولی اوراق قرضه بیشتر تحتتأثیر رفتارهای کوتاهمدت سرمایهگذاران است.
وام بانکی موضوع محرمانهبودن نرخها در روابط قرضدهی و حداقل اطلاعرسانی را به همراه دارد، ولی بازار اوراق قرضه نیازمند شفافیت و اطلاعرسانی عمومی است. وام بانکی کنترلهای شدید، نظارت دقیق و مؤثر بر پروژه را میطلبد. وام بانکی، ساختار مالی انعطافپذیرتری را درزمینه زمانبندی بازپرداخت، نرخ سود براساس اجرای پروژه، استفاده از منابع مالی تخصیصیافته و موارد مشابه را دارد. وام بانکی سریعتر منتقل میشود، ولیکن منابع اوراق قرضه نیازمند درگیرشدن عضو سومی در این رابطه است. چنانچه پروژه با مشکلی مواجه شود، مذاکره با بانکها در نوع وام بانکی محرمانه میماند، ولی درباره اوراق قرضه اینطور نیست. ریفاینس وام بانکی سادهتر و هزینه تراکنشهای مالی در روش اوراق قرضه بالاتر است.
معیارهای قابلیت استفاده از روش اوراق قرضه
- شایستگی پروژه برای بازار اوراق قرضه
یک مشخصه بسیار مهم مالی در یک پروژه مناسب، داشتن جریان نقدینگی قوی و مداوم است و خلاف این مورد منجر به افزایش ریسک سرمایه خواهد شد. این موضوع بهويژه در پروژههای صنعت انرژی که خیلی بزرگبودن پروژه، استفاده از تکنولوژیهای نوآورانه در تولید، مبلغ بالای سرمایه، ارتباطات پیچیده قراردادی بین طرفین و نیاز به متخصصان و دستیاران مالی و قانونی، خود عوامل افزاینده ریسک هستند، بهوضوح دیده میشود. پروژههای ذكرشده معمولا در دو فاز ساخت و بهرهبرداری و با ریسکها و جریان نقدینگی کاملا متفاوتی تعریف میشوند. بیشتر مخارج پروژه در فاز ساخت و درآمد در فاز بهرهبرداری متمرکزند. سرمایهگذاران به شرطی اوراق قرضه را خواهند خرید که پروژه براساس مدل مالی پایداری باشد.
قرضدهندگان بلندمدت، صرفا به جریان نقدینگی پروژه برای بازپرداخت پولشان توجه دارند. پروژه باید سودآور باشد و نرخ سودآوری در مقایسه با سایر پروژهها و همینطور سایر بازارهای سرمایه رقیب، جذابیت داشته باشد. تصمیمگیری براساس سودآوری و ریسکها انجام میشود. همه موارد شامل زمانبندی دقیق و مبالغ هزینه و درآمد در جریان نقدینگی هزینهها و درآمدهای پروژه مورد مطالعه دقیق قرار میگیرند.
- رتبه اعتباری نهاد پروژه
رتبه اعتباری اوراق قرضه پروژه فاکتور سختی در موفقیت بازار اوراق قرضه است. نرخ مناسب برای جذب قرضکنندگان و همینطور ایجاد جذابیت برای سرمایهگذاران در این بازار اهمیت دارد. سرمایهگذاران این بازار در ارزیابی پروژهها وارد نمیشوند و فقط به نرخهای منتشرشده از سوی مؤسسههای مرتبط اعتماد میکنند. در ساختار مالی این روش هدف از نرخ اعلامشده باید پرکردن فاصله بین بازیگران مطلع داخلی (آشنا به پروژه و منتشرکننده اوراق) و بازیگران نامطلع خارجی (ناآشنا با پروژه و سرمایهگذار) باشد. رتبه اعتباری پروژه نرخ سودی را که قرضدهندگان انتظار دارند نشان میدهد. این رتبه اعتباری را آژانسهای رتبهبندی خاصی با مطالعه اقتصاد پروژه، قراردادهای مربوطه و مناسببودن ساختار سرمایه پروژه اعلام میکنند. پیچیدگیهای مطالعه ریسک اعتباری با پیچیدگیهای مجموعه تضامین درگیر در تأمين مالی پروژه افزایش میيابد.
- نسبتهای مالی پروژه
شرکت پروژه درآمدهای پروژه را برای بازپرداخت سرمایه و قرضهای پروژه استفاده میکند؛ بنابراين باید داراییها و بدهیهای بلندمدت متناسبی داشته باشد و نسبتهای مالی بالاتر در شرکت پروژه و البته بدون بالابردن ریسک، جذابیت برای سرمایهگذار را بالا میبرد.
این نسبتها در طول عمر پروژه ثابت نمیمانند و با شروع تولید و رسیدن به جریان نقدینگی مثبت، میزان بدهیها کاهش خواهد یافت. موارد متنوعی مانند سودآوری، نوع و مدت ریسکها، مشخصات جریان نقدینگی، نیازمندیهای پوششی جریان نقدینگی قرضدهندگان و دیدگاهشان درباره نسبت بدهي به دارایی هر نوع خاص از پروژه، مکانیسم تمدید حمایت اعتباری، پارامترهای وام (نرخ بهره- سررسید- طول زمان بازپرداخت)، تمهیدات ضمانتی، ارزش اعتباری طرفین و صنعتی که پروژه در آن تعریف شده است، در تعیین نسبت بدهی به دارایی و سقف افزایش بدهی هر پروژه مؤثرند. وقتی نسبتها بیانگر ارزانتربودن بدهی در مقایسه با دارایی باشند، سود بازگشت سرمایهگذاری بالا میرود. علاوه بر این موارد، ممکن است منافع مالیاتی نسبتهای اهرمی بالاتر را جذابتر کند.
- نقدشوندگی بازار اوراق پروژه
بازار اوراق معمولا با بانکها و مؤسسههای سرمایهگذاری (صندوقهای بازنشستگی، صندوقهای زیرساخت و شرکتهای بیمه) احاطه شدهاند که علاقهمند به سرمایهگذاری بلندمدت هستند. فقدان زیرساخت در بازار اوراق و بازار دوم برای قیمتگذاری و نقدشوندگی جذابیت را برای سرمایهگذاری کاهش و تقاضا برای بالارفتن نرخ بهره را افزایش میدهد؛ اما این مشکلات چندان که در نگاه اول به نظر میرسند، بزرگ هم نیستند؛ چراکه بسیاری از اوراق پروژه خصوصی منتشر میشوند و سرمایهگذاران هم قصد معامله آن را در بازار ندارند. بهعلاوه ممکن است بانکهای سرمایهگذار هم بتوانند بازار نقدکردن اوراق را با معامله اوراق پروژه برقرار کنند.
- گرایش سرمایهگذاران به تأمين مالی پروژههای صنعت انرژی
باید دو مشکل اساسی شامل ریسک موجود و ذات طولانیمدتبودن پروژهها در انتشار اوراق قرضه مد نظر باشد. سرمایهگذاری در صنعت انرژی چشمانداز طولانیمدتی نیاز دارد تا پتانسیل بازگشت سرمایه در آن با سپریشدن سالها قابل رؤیت باشد. پروژههای زیرساختی انرژی داراییهای بلندمدت خوبی و دارای اهمیت عمومی بالا به نظر میرسند. مؤسسههای بزرگ سرمایهگذار بلندمدت (به طور مشخص شرکتهای بیمه و صندوقهای بازنشستگی) خریداران بالقوه و پیشقدم ابزارهای مالی در تأمين مالی پروژهها هستند. مشخصههای اصلی سرمایهگذاران بلندمدت توانایی حفظ دارایی طولانیتر از سایر رقبا، توانایی سرمایهگذاری در داراییهایی که در بلندمدت سود میدهند و توانایی در بدهیهای بلندمدت در ترازنامه مالی هستند.
- ابعاد پروژه
بازار اوراق قرضه با توجه به هزینههای بالای تراکنش مالی و اقتصادسنجی، مفهوم تأمين مالی کارآمد یک پروژه بزرگ را تداعی میکند. تأمين مالی یک پروژه انرژی از روش اوراق قرضه یک استراتژی موفق خواهد بود اگر که پروژه عظیم و قابل اتکا به خود، به عنوان یک واحد اقتصادی مستقل (شرکت پروژه) باشد. هزینههای بالای تراکنش مالی در این روش شامل مواردی مانند هزینه حضور در تابلوي بورس، ارزشگذاری، انتخاب و نظارت بر پروژه، هزینه دسترسی به اطلاعات، هزینه برآورد و اجرای تمهیدات مالی، هزینه برنامهریزی انتشار اوراق با مؤسسههای سرمایهگذاری، هزینه نظارت و کنترل منتشرکننده اوراق و هزینه اطلاعرسانی به بازار سرمایه خواهد بود.
معایبی نظیر تضاد منافع نمایندگیها، اطلاعات نامتناسب، عقلانیت محدود و رفتارهای فرصتطلبانه نیز مزید بر هزینه خواهند بود؛ بنابراين هرچه پروژه بزرگتر باشد این هزینهها قابلتحملتر و سوددهی بالاتر خواهد بود.
تأمين مالی پروژههای صنعت انرژی
پس از بحران مالی سالهای 2007 و 2008، تأمين مالی مگاپروژهها از روش قرض از بانک در اتحادیه اروپا بسیار مشکلتر از گذشته شده است. پیشنیازهای مربوط به سرمایه و داراییهای شرکتها برای مورد پذیرش قرارگرفتن آنها از سوی بانکهای تجاری سختگیرانهتر شده است. مادامیکه بودجههای عمومی در تنگنا هستند، باسلهای سهگانه فشار زیادی را بر صورتهای مالی بانکها وارد میآورند.
استانداردهای سختگیرانهتری که درمورد سرمایه بانکهای تجاری اعمال شده است، به طور چشمگیری منابع مالی بلندمدت در دسترس برای سرمایهگذاری در صنعت انرژی را کاهش داده است. علاوهبراین، محدودیتهای قانونی اعمالشده درباره وامدهی به هر شخصیت حقوقی قرضگیرنده از سیستم بانکی و دستورالعملهای مدیریت ریسک نیز باعث کاهش دسترسی به منابع مالی بلندمدت مورد نیاز پروژههای صنعت انرژی شده است.
سیستم بانکداری بهتنهایی قادر به تأمين منابع مالی قرضی مورد نیاز پروژههای بزرگ صنایع انرژی نخواهد بود. ضروری است که روشهایی برای بسیج سرمایهگذاران بخش خصوصی، بدون افزایش سرمایه آورده یا بدهکاری بخش عمومی، اندیشیده شود. تحت عنوان «ابتکار اوراق قرضه پروژهای 2020 اروپا»، کمیسیون اروپا حمایت اعتباری (ضمانت پرداخت یا اعتبار) از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا را ترویج میکند.
هدف اروپا از این حمایت مالی، تقویت سرمایهگذاری بلندمدت در زیرساختهای اروپا با وجود محدودیتهای روبهافزایش در تأمين منابع مالی عمومی و سختگیریهای روبهرشد بر قرضدهیهای بلندمدت است. ابتکار مذکور با هدف تغییر در تأمين مالی بانکی صورت نمیگیرد، بلکه در راستای تضمین سازگاری سیستم پیشبینی شده است.
حمایت مالی پیشنهادی از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا و اتحادیه اروپا میتواند شکل خدمات ضمانت برای قرضدهی یا یک لایه مازاد قرضدهی در سطحی پایینتر را فراهم كند. این خدمات ضمانتی میتواند به شکل یک خط اعتباری احتمالی برای نهاد پروژه از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا (یا شریک تأمينکننده مالی دیگر) انجام شود که میتواند تزریق مالی ضروری را در صورت ایجاد مشکل کوتاهمدت یا میانمدت در روند تولید نقدینگی کافی از سوی پروژه در محدوده زمانی بازپرداخت قرض را به هر دلیلی بر عهده بگیرد. به طور دقیقتر، اینطور تصور کنید که شرکت پروژه اوراق قرضه پروژه را به منظور تأمين مالی پروژه زیرساختی خود در بازار سرمایه منتشر میکند.
سرمایهگذار بخش خصوصی (معمولا مؤسسههای سرمایهگذار) اوراق قرضه پروژه را میخرند. شرکت پروژه بازپرداخت اوراق را از درآمدهای جاری خود میپردازد. چنانچه به هر دلیلی از محل درآمدهای جاری امکان بازپرداخت مبالغ اوراق قرضه پروژه میسر نشود، ضمانتکننده وارد میشود و بازپرداخت را تا حداکثر گارانتی برآوردشده قبلی بر عهده میگیرد.
همچنین بانک سرمایهگذاری اروپا ترجیح میدهد بهجای صدور ضمانتنامه دائمی، اعتباری معادل حداکثر 20 درصد مجموع سرمایهگذاری را به نفع شرکت پروژه صادر كند که اعتبار مورد نظر جایگزینی برای ضمانت پرداخت محسوب میشود. یک شرکت پروژه خواهد توانست بخش قرضی پروژه خود را به دو لایه تقسیم كند که لایه نخست از سوی مؤسسههای سرمایهگذاری تأمين میشود و لایه پایینتر که یک تعهد قرضه است از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا گواهی بازپرداخت میشود. مسلما پروژهها باید مشخصات اعلامشده قبلی را دارا باشند. این راهکار و افزایش رتبه اوراق پروژه در سرمایهگذاران بخش خصوصی برای تحمل ریسک و تأمين مالی پروژههای بلندمت صنعت انرژی ایجاد انگیزه میکند؛ چراکه ریسک بخشی از پروژه با ضمانتنامههای عمومی کاهش میيابد. درگیرکردن اعتبار اتحادیه باعث سرعتبخشیدن به پروژههای مورد قبول بانکداران و همچنین مورد پذیرش قرارگرفتن برخی پروژههای دیگر که پیشتر برای سیستم بانکی جذاب نبوده، خواهد شد.
اوراق قرضه پروژهها در آینده نقش و جایگاه مهمتری را در تأمين مالی پروژهها در اتحادیه اروپا ایفا خواهد كرد. اوراق قرضه مذکور به عنوان ابزار مالی جدید، روش مناسبی است برای گردآوردن منابع مالی بخش خصوصی و دولتی برای تأمين مالی پروژههای عمده که دارای منافع عمومی هستند. بهخوبی منابع مالی را برای تأمين مالی پروژههای بلندمدت زیرساختهای انرژی جذب میکند. امکان فراهمشده با این راهبرد، برای آینده اتحادیه اروپا بسیار مهم محسوب میشود و انتشار اوراق قرضه، روشی قابل اعتماد برای توسعه زیرساختهای اروپا در پروژههایی که با سرمایهگذاری بخش عمومی اجرای آنها متصور نیست، ارزیابی میشود.
انتقال بهترین تجربههای مرتبط، بین کشورهای اروپا دراینزمینه بسیار مفید خواهد بود. علاقهمندی سرمایهگذاران نیز به این نوع از سرمایهگذاری رو به افزایش است. ساختار مالی جدیدتر در این رویکرد که نیازهای بازار تأمين مالی پروژهها را بیشتر فراهم کنند، در حال توسعه هستند و تعادل تقاضای سرمایهگذاران و بخش عمومی را افزایش خواهند داد.
صاحبان پروژهها با توجه به شرایط و امکانات خود، مختصات و مشخصات پروژهها، روشهای بهطورکلی متفاوت و متنوعی را برای تأمين مالی پروژههای خود به کار میبرند.
آنچه مسلم است، امروزه کانالهای سنتی تجاری نظیر مراجعه به بانکها برای تأمين مالی پروژههای بزرگ، پاسخگوی حجم عظیم سرمایههای مورد نیاز کشورها نیست. ضروری است که مبالغ بسیار زیادی از سرمایههای خصوصی برای تأمين مالی سرمایهگذاریهای بلندمدت جذب شود که خود مدلهای خلاقانه تأمين مالی و ابزارهای متناسب مالی را نیاز دارد؛ برخی روشها نظیر «فروش اوراق مشارکت».
تأمين مالی پروژهمحور از محل فروش اوراق مشارکت
پروژههایی که بیانگر تغییرات ساختاری پربازده و حاوی توسعه پایدارند، میتوانند گزينه مناسبی برای برخورداری از چنین روش تأمين مالی باشند. این روش پروژهمحور بوده و در سالهای گذشته برای سرمایهگذاری در پروژههای بزرگی درزمینه تولید برق، خطوط لوله نفت و گاز، شبکههای برق، طرحهای پتروشیمی، آبرسانی و فاضلاب در کشورهای پیشرفته و همینطور کشورهای درحالتوسعه به کار رفته است.
در این روش سرمایهگذاران پروژه توجیهپذیر، با قبول ریسک سرمایهگذاری، بازگشت سرمایه خود را از درآمد آتی خود پروژه کسب میکنند؛ بنابراین پروژه باید قابلیت درآمدزایی مناسب برای پوشش هزینههای بهرهبرداری طرح و بازپرداخت سرمایه و هزینههای مرتبط با آن را داشته باشد.
فروش اوراق مشارکت پروژهها، ابزار مالی مفیدی براي تأمين مالی بلندمدت مورد نیاز اتحادیه اروپا برای زیرساختهای استراتژیک انرژی در اتحادیه است.
بهطورکلی تأمين مالی پروژهای از دو منبع مالی سرمایه و قرض تشکیل میشود. سرمایه را سرمایهگذار پروژه و قرض را قرضدهندگان تأمين میکنند. روش سنتی تأمين منابع مالی قرض از کنسرسیومی از بانکهای بزرگ تجاری و به طور قطع پس از دریافت و بررسی اطلاعات کامل از مشخصات پروژه، کسب اطمینان از سوددهی طرح و با رعایت قوانین مرتبط بانکی، انجام میشود. سرمایه هم از طریق مالک پروژه بهتنهایی یا با مشارکت مالک و مؤسسههای مختلف مالی با کسب سهم در پروژه صورت میگیرد. سهم هریک از بخشهای مذکور به هزینه سرمایه، نوع پروژه، تکنولوژی آن، ریسکهای مربوطه و مجموعه تضامین پروژه و مواردی مشابه مرتبط است.
نسبتهای منابع مالی قرض و سرمایه در پروژهها، در سالیان اخیر و با توجه به رشد بازار سرمایه برای اوراق قرضه پروژهها تغییر یافته است. روش جدید در مدل تأمين مالی منابع قرضی براساس انتشار اوراق است؛ براي مثال در اتحادیه اروپا اوراق قرضه بخش انرژی به وسيله شرکتهای خصوصی به صورت محدود یا عمومی منتشر میشوند و مشابه یک ابزار مالی قابل معامله در بازار غیربانکی و با ارزش بازاری در مقایسه با سایر بازارهای مالی دادوستد میشوند. یک پروژه معمولی، 70 تا 75 درصد از محل منابع قرضه و 25 تا 30 درصد از محل سرمایه تأمين مالی میشود. حدود 66 درصد منابع قرضه از طریق بانکها و باقیمانده آن از روش اوراق و سایر مؤسسههای توسعهای انجام میشود. بازار مربوط به اوراق پروژهها و بانکهای سرمایهگذاری دراینزمینه عمدتا در کشور آمریکا متمرکزند. از دیدگاه صنعتی نیز بازار اوراق پروژهای در پروژههای نیرو، نفت و گاز و زیرساختها متمرکز است.
مقایسه روش وام بانکی و اوراق قرضه
هیچ قانون جامعی برای انتخاب روش مشخصی در تأمين مالی پروژهمحور وجود ندارد. معیارهای متنوعی بر انتخاب روش وام بانکی یا روش صدور اوراق پروژه یا ترکیبی از هر دو تأثیرگذارند. وام بانکی برای هر بازار دارای رونقی قابل استفاده است ولی روش اوراق صرفا در بازارهای خاصی (معمولا بازارهای پیشرفته) قابل حصول است. اوراق قرضه معمولا در مقایسه با وام بانکی، زمان بازپرداخت بلندمدتتری دارند. هر دو روش معمولا نرخ بهره ثابتی دارند.
در برخی بازارها میتوان نرخ اوراق قرضه را متناسب با نرخ تورم و متغیر تعریف کرد، اگر درآمد آتی پروژه به تورم مرتبط باشد. وام بانکی گرایش به سیاستگذاریهای بلندمدت را بر پروژه اعمال میکند، ولی اوراق قرضه بیشتر تحتتأثیر رفتارهای کوتاهمدت سرمایهگذاران است.
وام بانکی موضوع محرمانهبودن نرخها در روابط قرضدهی و حداقل اطلاعرسانی را به همراه دارد، ولی بازار اوراق قرضه نیازمند شفافیت و اطلاعرسانی عمومی است. وام بانکی کنترلهای شدید، نظارت دقیق و مؤثر بر پروژه را میطلبد. وام بانکی، ساختار مالی انعطافپذیرتری را درزمینه زمانبندی بازپرداخت، نرخ سود براساس اجرای پروژه، استفاده از منابع مالی تخصیصیافته و موارد مشابه را دارد. وام بانکی سریعتر منتقل میشود، ولیکن منابع اوراق قرضه نیازمند درگیرشدن عضو سومی در این رابطه است. چنانچه پروژه با مشکلی مواجه شود، مذاکره با بانکها در نوع وام بانکی محرمانه میماند، ولی درباره اوراق قرضه اینطور نیست. ریفاینس وام بانکی سادهتر و هزینه تراکنشهای مالی در روش اوراق قرضه بالاتر است.
معیارهای قابلیت استفاده از روش اوراق قرضه
- شایستگی پروژه برای بازار اوراق قرضه
یک مشخصه بسیار مهم مالی در یک پروژه مناسب، داشتن جریان نقدینگی قوی و مداوم است و خلاف این مورد منجر به افزایش ریسک سرمایه خواهد شد. این موضوع بهويژه در پروژههای صنعت انرژی که خیلی بزرگبودن پروژه، استفاده از تکنولوژیهای نوآورانه در تولید، مبلغ بالای سرمایه، ارتباطات پیچیده قراردادی بین طرفین و نیاز به متخصصان و دستیاران مالی و قانونی، خود عوامل افزاینده ریسک هستند، بهوضوح دیده میشود. پروژههای ذكرشده معمولا در دو فاز ساخت و بهرهبرداری و با ریسکها و جریان نقدینگی کاملا متفاوتی تعریف میشوند. بیشتر مخارج پروژه در فاز ساخت و درآمد در فاز بهرهبرداری متمرکزند. سرمایهگذاران به شرطی اوراق قرضه را خواهند خرید که پروژه براساس مدل مالی پایداری باشد.
قرضدهندگان بلندمدت، صرفا به جریان نقدینگی پروژه برای بازپرداخت پولشان توجه دارند. پروژه باید سودآور باشد و نرخ سودآوری در مقایسه با سایر پروژهها و همینطور سایر بازارهای سرمایه رقیب، جذابیت داشته باشد. تصمیمگیری براساس سودآوری و ریسکها انجام میشود. همه موارد شامل زمانبندی دقیق و مبالغ هزینه و درآمد در جریان نقدینگی هزینهها و درآمدهای پروژه مورد مطالعه دقیق قرار میگیرند.
- رتبه اعتباری نهاد پروژه
رتبه اعتباری اوراق قرضه پروژه فاکتور سختی در موفقیت بازار اوراق قرضه است. نرخ مناسب برای جذب قرضکنندگان و همینطور ایجاد جذابیت برای سرمایهگذاران در این بازار اهمیت دارد. سرمایهگذاران این بازار در ارزیابی پروژهها وارد نمیشوند و فقط به نرخهای منتشرشده از سوی مؤسسههای مرتبط اعتماد میکنند. در ساختار مالی این روش هدف از نرخ اعلامشده باید پرکردن فاصله بین بازیگران مطلع داخلی (آشنا به پروژه و منتشرکننده اوراق) و بازیگران نامطلع خارجی (ناآشنا با پروژه و سرمایهگذار) باشد. رتبه اعتباری پروژه نرخ سودی را که قرضدهندگان انتظار دارند نشان میدهد. این رتبه اعتباری را آژانسهای رتبهبندی خاصی با مطالعه اقتصاد پروژه، قراردادهای مربوطه و مناسببودن ساختار سرمایه پروژه اعلام میکنند. پیچیدگیهای مطالعه ریسک اعتباری با پیچیدگیهای مجموعه تضامین درگیر در تأمين مالی پروژه افزایش میيابد.
- نسبتهای مالی پروژه
شرکت پروژه درآمدهای پروژه را برای بازپرداخت سرمایه و قرضهای پروژه استفاده میکند؛ بنابراين باید داراییها و بدهیهای بلندمدت متناسبی داشته باشد و نسبتهای مالی بالاتر در شرکت پروژه و البته بدون بالابردن ریسک، جذابیت برای سرمایهگذار را بالا میبرد.
این نسبتها در طول عمر پروژه ثابت نمیمانند و با شروع تولید و رسیدن به جریان نقدینگی مثبت، میزان بدهیها کاهش خواهد یافت. موارد متنوعی مانند سودآوری، نوع و مدت ریسکها، مشخصات جریان نقدینگی، نیازمندیهای پوششی جریان نقدینگی قرضدهندگان و دیدگاهشان درباره نسبت بدهي به دارایی هر نوع خاص از پروژه، مکانیسم تمدید حمایت اعتباری، پارامترهای وام (نرخ بهره- سررسید- طول زمان بازپرداخت)، تمهیدات ضمانتی، ارزش اعتباری طرفین و صنعتی که پروژه در آن تعریف شده است، در تعیین نسبت بدهی به دارایی و سقف افزایش بدهی هر پروژه مؤثرند. وقتی نسبتها بیانگر ارزانتربودن بدهی در مقایسه با دارایی باشند، سود بازگشت سرمایهگذاری بالا میرود. علاوه بر این موارد، ممکن است منافع مالیاتی نسبتهای اهرمی بالاتر را جذابتر کند.
- نقدشوندگی بازار اوراق پروژه
بازار اوراق معمولا با بانکها و مؤسسههای سرمایهگذاری (صندوقهای بازنشستگی، صندوقهای زیرساخت و شرکتهای بیمه) احاطه شدهاند که علاقهمند به سرمایهگذاری بلندمدت هستند. فقدان زیرساخت در بازار اوراق و بازار دوم برای قیمتگذاری و نقدشوندگی جذابیت را برای سرمایهگذاری کاهش و تقاضا برای بالارفتن نرخ بهره را افزایش میدهد؛ اما این مشکلات چندان که در نگاه اول به نظر میرسند، بزرگ هم نیستند؛ چراکه بسیاری از اوراق پروژه خصوصی منتشر میشوند و سرمایهگذاران هم قصد معامله آن را در بازار ندارند. بهعلاوه ممکن است بانکهای سرمایهگذار هم بتوانند بازار نقدکردن اوراق را با معامله اوراق پروژه برقرار کنند.
- گرایش سرمایهگذاران به تأمين مالی پروژههای صنعت انرژی
باید دو مشکل اساسی شامل ریسک موجود و ذات طولانیمدتبودن پروژهها در انتشار اوراق قرضه مد نظر باشد. سرمایهگذاری در صنعت انرژی چشمانداز طولانیمدتی نیاز دارد تا پتانسیل بازگشت سرمایه در آن با سپریشدن سالها قابل رؤیت باشد. پروژههای زیرساختی انرژی داراییهای بلندمدت خوبی و دارای اهمیت عمومی بالا به نظر میرسند. مؤسسههای بزرگ سرمایهگذار بلندمدت (به طور مشخص شرکتهای بیمه و صندوقهای بازنشستگی) خریداران بالقوه و پیشقدم ابزارهای مالی در تأمين مالی پروژهها هستند. مشخصههای اصلی سرمایهگذاران بلندمدت توانایی حفظ دارایی طولانیتر از سایر رقبا، توانایی سرمایهگذاری در داراییهایی که در بلندمدت سود میدهند و توانایی در بدهیهای بلندمدت در ترازنامه مالی هستند.
- ابعاد پروژه
بازار اوراق قرضه با توجه به هزینههای بالای تراکنش مالی و اقتصادسنجی، مفهوم تأمين مالی کارآمد یک پروژه بزرگ را تداعی میکند. تأمين مالی یک پروژه انرژی از روش اوراق قرضه یک استراتژی موفق خواهد بود اگر که پروژه عظیم و قابل اتکا به خود، به عنوان یک واحد اقتصادی مستقل (شرکت پروژه) باشد. هزینههای بالای تراکنش مالی در این روش شامل مواردی مانند هزینه حضور در تابلوي بورس، ارزشگذاری، انتخاب و نظارت بر پروژه، هزینه دسترسی به اطلاعات، هزینه برآورد و اجرای تمهیدات مالی، هزینه برنامهریزی انتشار اوراق با مؤسسههای سرمایهگذاری، هزینه نظارت و کنترل منتشرکننده اوراق و هزینه اطلاعرسانی به بازار سرمایه خواهد بود.
معایبی نظیر تضاد منافع نمایندگیها، اطلاعات نامتناسب، عقلانیت محدود و رفتارهای فرصتطلبانه نیز مزید بر هزینه خواهند بود؛ بنابراين هرچه پروژه بزرگتر باشد این هزینهها قابلتحملتر و سوددهی بالاتر خواهد بود.
تأمين مالی پروژههای صنعت انرژی
پس از بحران مالی سالهای 2007 و 2008، تأمين مالی مگاپروژهها از روش قرض از بانک در اتحادیه اروپا بسیار مشکلتر از گذشته شده است. پیشنیازهای مربوط به سرمایه و داراییهای شرکتها برای مورد پذیرش قرارگرفتن آنها از سوی بانکهای تجاری سختگیرانهتر شده است. مادامیکه بودجههای عمومی در تنگنا هستند، باسلهای سهگانه فشار زیادی را بر صورتهای مالی بانکها وارد میآورند.
استانداردهای سختگیرانهتری که درمورد سرمایه بانکهای تجاری اعمال شده است، به طور چشمگیری منابع مالی بلندمدت در دسترس برای سرمایهگذاری در صنعت انرژی را کاهش داده است. علاوهبراین، محدودیتهای قانونی اعمالشده درباره وامدهی به هر شخصیت حقوقی قرضگیرنده از سیستم بانکی و دستورالعملهای مدیریت ریسک نیز باعث کاهش دسترسی به منابع مالی بلندمدت مورد نیاز پروژههای صنعت انرژی شده است.
سیستم بانکداری بهتنهایی قادر به تأمين منابع مالی قرضی مورد نیاز پروژههای بزرگ صنایع انرژی نخواهد بود. ضروری است که روشهایی برای بسیج سرمایهگذاران بخش خصوصی، بدون افزایش سرمایه آورده یا بدهکاری بخش عمومی، اندیشیده شود. تحت عنوان «ابتکار اوراق قرضه پروژهای 2020 اروپا»، کمیسیون اروپا حمایت اعتباری (ضمانت پرداخت یا اعتبار) از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا را ترویج میکند.
هدف اروپا از این حمایت مالی، تقویت سرمایهگذاری بلندمدت در زیرساختهای اروپا با وجود محدودیتهای روبهافزایش در تأمين منابع مالی عمومی و سختگیریهای روبهرشد بر قرضدهیهای بلندمدت است. ابتکار مذکور با هدف تغییر در تأمين مالی بانکی صورت نمیگیرد، بلکه در راستای تضمین سازگاری سیستم پیشبینی شده است.
حمایت مالی پیشنهادی از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا و اتحادیه اروپا میتواند شکل خدمات ضمانت برای قرضدهی یا یک لایه مازاد قرضدهی در سطحی پایینتر را فراهم كند. این خدمات ضمانتی میتواند به شکل یک خط اعتباری احتمالی برای نهاد پروژه از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا (یا شریک تأمينکننده مالی دیگر) انجام شود که میتواند تزریق مالی ضروری را در صورت ایجاد مشکل کوتاهمدت یا میانمدت در روند تولید نقدینگی کافی از سوی پروژه در محدوده زمانی بازپرداخت قرض را به هر دلیلی بر عهده بگیرد. به طور دقیقتر، اینطور تصور کنید که شرکت پروژه اوراق قرضه پروژه را به منظور تأمين مالی پروژه زیرساختی خود در بازار سرمایه منتشر میکند.
سرمایهگذار بخش خصوصی (معمولا مؤسسههای سرمایهگذار) اوراق قرضه پروژه را میخرند. شرکت پروژه بازپرداخت اوراق را از درآمدهای جاری خود میپردازد. چنانچه به هر دلیلی از محل درآمدهای جاری امکان بازپرداخت مبالغ اوراق قرضه پروژه میسر نشود، ضمانتکننده وارد میشود و بازپرداخت را تا حداکثر گارانتی برآوردشده قبلی بر عهده میگیرد.
همچنین بانک سرمایهگذاری اروپا ترجیح میدهد بهجای صدور ضمانتنامه دائمی، اعتباری معادل حداکثر 20 درصد مجموع سرمایهگذاری را به نفع شرکت پروژه صادر كند که اعتبار مورد نظر جایگزینی برای ضمانت پرداخت محسوب میشود. یک شرکت پروژه خواهد توانست بخش قرضی پروژه خود را به دو لایه تقسیم كند که لایه نخست از سوی مؤسسههای سرمایهگذاری تأمين میشود و لایه پایینتر که یک تعهد قرضه است از سوی بانک سرمایهگذاری اروپا گواهی بازپرداخت میشود. مسلما پروژهها باید مشخصات اعلامشده قبلی را دارا باشند. این راهکار و افزایش رتبه اوراق پروژه در سرمایهگذاران بخش خصوصی برای تحمل ریسک و تأمين مالی پروژههای بلندمت صنعت انرژی ایجاد انگیزه میکند؛ چراکه ریسک بخشی از پروژه با ضمانتنامههای عمومی کاهش میيابد. درگیرکردن اعتبار اتحادیه باعث سرعتبخشیدن به پروژههای مورد قبول بانکداران و همچنین مورد پذیرش قرارگرفتن برخی پروژههای دیگر که پیشتر برای سیستم بانکی جذاب نبوده، خواهد شد.
اوراق قرضه پروژهها در آینده نقش و جایگاه مهمتری را در تأمين مالی پروژهها در اتحادیه اروپا ایفا خواهد كرد. اوراق قرضه مذکور به عنوان ابزار مالی جدید، روش مناسبی است برای گردآوردن منابع مالی بخش خصوصی و دولتی برای تأمين مالی پروژههای عمده که دارای منافع عمومی هستند. بهخوبی منابع مالی را برای تأمين مالی پروژههای بلندمدت زیرساختهای انرژی جذب میکند. امکان فراهمشده با این راهبرد، برای آینده اتحادیه اروپا بسیار مهم محسوب میشود و انتشار اوراق قرضه، روشی قابل اعتماد برای توسعه زیرساختهای اروپا در پروژههایی که با سرمایهگذاری بخش عمومی اجرای آنها متصور نیست، ارزیابی میشود.
انتقال بهترین تجربههای مرتبط، بین کشورهای اروپا دراینزمینه بسیار مفید خواهد بود. علاقهمندی سرمایهگذاران نیز به این نوع از سرمایهگذاری رو به افزایش است. ساختار مالی جدیدتر در این رویکرد که نیازهای بازار تأمين مالی پروژهها را بیشتر فراهم کنند، در حال توسعه هستند و تعادل تقاضای سرمایهگذاران و بخش عمومی را افزایش خواهند داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.