بررسی وضعیت شعر معاصر کردی در گفتگو با صلاح محمدی
- ابتدا بفرمایید بطور خلاصه وضعیت شعر معاصر كردي را در یک پروسه تاریخی چگونه ترسیم می کنید و دورنمای آن را چطور می بینید؟
زمانیکه با اصطلاح «شعر معاصر كردي» در گفتگو با کسی یا حتی در دیالوگ ذهنی خودم روبرو می شوم، به رغم بی تعارف بودن عرصه ی شعر حداقل برای خودم، فکر می کنم باید از نقطه ای شفاف شروع کنم. بدون شک منظور شما از شعر معاصر كردي، سوای مجادله ی همچنان باقی و روند گزاره شده شعر نو كردي وشاعران پیشتاز این عرصه همچون «گوران» و «سواره ایلخانی زاده »، اعقاب وشاعران خیلی جدیدتر در نسل ها و رویکردهای دیگر است. دوست دارم صریح بگویم: گنجاندن اصطلاح «شعر معاصر كردي» در قالب وضعیت و روند، حتی اگر ناخوداگاهانه هم باشد بسیار بجاست. شاید بعضی از منتقدان و شاعران نوپرداز حتی شعر معاصر كردي را در کنار کلمه ی بحران قید کنند. از آنجایی که فکر می کنم که تاریخ نگاری شعر كردي بنا بر دلایلی دغدغه ی اصلی من نیست، بحث دفاع هستی شناسانه و اصالتی از شعر نو كردي و شاعران بنیان گذار آن را به دلیل محرز بودن شعر نو كردي رها می کنم. شاید چیزی که به "در وضعیتی بودن " شعر معاصر كردي دامن می زند وجود مجموعه ای از تقابل، تفاوت و حتی تشابه نسبی باشد. بنابراین پرداختن به این مجموعه خود به معنای پذیرفتن بستر وسیعی از متون و کاراکترهای شعر نو كردي با توجه
به تمایزات و حتی همزمانی نسل ها و نحله های شعری است، نه موجودیت شعر نو كردي.
از یک طرف با شعری به شدت ساختارگرا و معنا پردازانه که خود متاثر از عوامل فلسفی و تاریخی است و هنوز در بورس طیف ایده آل گرایی جامعه خریدار دارد، روبرو هستیم. از طرف دیگر با شعری ساختار گریز، فورمیک و متاثر از لحاظ تکنیکی و تمهیدی با فاکتورهای هیتروگن از نشانه های مدرن وپسا مدرن با وابستگی به تئوری های فلسفی و ادبی مدرن و شالوده شکنانه از طریق منابع فلسفی و ادبی ترجمه شده در ادبیات غیر كردي زبان که بعضا اقتباس شبه پست مدرنیستی از چهره ی کلی و جهانی آن شده است روبرو هستیم. طرف سومی هم وجود دارد که هنوز در شناخت و آنالیز این دو سویه متفاوت ناتوان بوده و جریان نو گرایی شعر معاصر كردي را در بستری کاملا بومی و لوکال مورد مناظره و حتی مشاجره قرار می دهد. از آنجایی که شخصاً شعر و کلیت فرهنگ را به مثابه ی پدیده ای بومی و جهانی می بینیم، شاید بتوانیم دسته ی سوم را به صورت نسبی در جایگاه نسل بعد از اولین شاعران نو پرداز شعر كردي حداقل در ذهن خودم قرار دهم. طبیعتاً با این این رویکرد جایگاه شاعرا ن ساختارگرا و محتوی گرا با توجه به هم سویی فکری و آبشخورهای جهان بینانه ی متون آنها در جایگاه نسل سوم قرار می گیرند. می توان
از شاعران این نسل به قباد جلیزاده، مارف آغایی، فرهاد پیربال، کامبیز کریمی و یونس رضایی اشاره کرد که متون آنها با وجود تفاوت های فردی و زبان شاعرانه مختص به هر کدام، از لحاظ ساختار و فرم و جهانبینی قائل به نوعی توافق ضمنی جدا از حضور مؤلف هستند.
شعر شاعرانی همچون رضا علی پور، کمال امینی (شنگالی) ، محمد موفقی و.... با توجه به پتانسیل بالای زبانی و به بازی گرفتن کلیشه های عرفی شده ی زبان و ساختار آن و اهمیت ویژه ی فرم و ویژگی پلی فونیک بودن آن و مرکز گریزی و چند مرکزی کردن و زیبایی شناختی معطوف به تکثر حائز تفاوت و حتی تقابل های زیادی با شعر شاعران نسل سوم است. فکر کنم با این مبنای کلی و دسترسی به متون شعری آنها این تفاوت بیشتر قابل مشاهده باشد که منطقاً آنها را در جایگاه نسل چهارم قرار می دهد. اساساً این دسته بندی در نقد شعر كردي با طبقه بندی ارزشی و مغالطه های ارزشی جبهه گیرانه اشتباه گرفته می شود. هدفم از این دسته بندی ارزش گذاری و ترفیع درجه به این نسل به صورت دلخواه نیست و حتی اگر هم اهتمام بیشتری به هر کدام از این نسل ها نشان بدهم، فکر نکنم گناه بزرگی مرتکب شده باشم. شخصاً جدا از این جدل ها اصل زیبایی و لذت روبرو شدن با متن برایم اهمیت بیشتری دارد. شاید سویه ی دیگری هم در متون شعری جدیدتر تحت تاثیر بازگرداندن جایگاه زیبایی شناختی زیبایی و نه زیبایی پسا تکنیکی و مرتبط با مطالعات فرهنگی در بستری مدنی و حتی شعری با بافتی شهری تر به معنای قابل حس
شهر، روزمره گریز در لبه ی روزمرگی و همچنین به زیر کشیدن زبان محاوره در اوج زیبایی و تکنیک در شعر معاصر كردي توانسته است خود را مطرح کند. بدون شک این نظر را بدون وجود فاکت، متن و نمونه های پویا بیان نمی کنم چون که در هر صورت مسئولیت اثبات گفته ها و دفاع از آنها را به عهده دارم.
- با توجه به تقسیم بندی چهارگانه در مورد چهار نسل شعر معاصر كردي، و بر این اساس که تا حدودی، اگرچه کم، در مورد سه نسل پیشین مقالاتی نوشته شده است، اما شعر شاعرانی که درنزدیک به دو دهه گذشته شعر نوشته اند (شاعران نسل چهارم) کمتر سنگ محک خورده و این نسل هنوز هم در حال تجربه کردن است. فارغ از این تقسیم بندی ها، در میان شاعران نسل چهارم تفاوت هایی دیده می شود، این شاعران در یک سری کلیات اشتراک دارند اما مواردی جزیی وجود دارد که آنها را از هم جدا کند ؟
بله، متاًسفانه، این حرف درست است که شعر نسل چهارم آنطور که باید و شاید مورد نقد و بررسی قرار نگرفته است. مجادله هایی به صورت کتبی یا شفاهی انجام گرفته که حالت نفی کامل یا تایید مطلق را به خود گرفته است. هستند افرادی که به صورت جدی این اشعار را بررسی کرده اند که متاسفانه به اندازه ی انگشتان دست هم نمی رسد. نزدیک به دو دهه بهره گیری از دانش و متون جهانی و بکارگیری آن در شعر نسل چهارم می توانست با نقد و خوانش متودیک افق های بسیار روشنی را برای شعر نسل چهارم باز کند که منجر به تولید فعال و نه باز تولید چارچوب های خود شود.
اما اگر بخواهم به سوال شما باز گردم، بله در کنار اشتراکات فاحش، تفاوت هایی در میان این شاعران نیز به چشم می آید. شاعرانی همچون رضا علی پور با توجه به فورمیک بودن کارش اما جنبه ی زیبایی شناسانه ی آن خارج از فورمیک بودن است و در واقع تمامی تکنیک ها و تمهیدات به صورت غیر محسوس و در بگراوند کار به چشم می آید و تا حدودی مخاطب را اذیت نمی کند. اما هستند آثار شاعران دیگری که با وجود تکثر و تکنیک و تمهیدات همسو در اثر، فرم کاراکتر اصلی است و زیبایی شناسی جنبه ی برون فورمیک به خود می-گیرد و در واقع نه تنها فورم بلکه ذهن مخاطب را قالب بندی نموده و شعری مکانیکی به خواننده تحمیل می کنند.
اهتمام دادن به فورم از سوی این نسل کار بزرگی بود، اما توجه کردن زیاده از حد به فرم بُعد مکانیکی شعر و پروسه ی لذت خواندن را دچار مشکل کرد و اگر چه بنده و تعدادی از شاعران، خود را وام دار این نسل شعری می دانیم و آبشخور فکری و متون مطالعاتی-مان تا حدودی با هم مشترک است اما این دلیل نمی شود که از آسیب-ها و مسائل آن چشم پوشی کنیم و شاید این رک گویی گریزی باشد از آسیب های موجود.
- با توجه به اشعار شما و بعضی از افراد دیگر، اینطور به نظر می آید که این اشعار و نویسندگان آن خود را در وضعیت نسل چهارم می بینند اما رگه هایی از برون رفت وگریز از این نسل به چشم می آید. راحت تر بگویم شعر شما و دیگران کمتر مخاطب را اذیت می کند و طیف وسیعی از خوانندگان را شامل می-شود. پیش زمینه های مدنی و فرم روان و ساده ی آن توانسته چهره ای تازه به شعر ببخشد، شعر خودتان را در چه وضعیتی می بینید؟
بحث تنها سر مخاطب و توجه مخاطب نیست، اگر چه مهم است که مخاطب را در حالت پویا بگذارید نه اینکه مخاطب را زده کنید. آکسیون شاعر ومخاطب دو آکسیون متقابل بوده اند و رو در روی هم قرار گرفته اند. از دید من و تعدادی از دوستان، مخاطب و شاعر در موضع نوشتن و خواندن قرار نمی گیرند بلکه وضعیت در خود شعر بودگی است. از سویی دیگر برعکس آنچه که در شاعران نسل سوم و حتی چهارم دیده می شود با دیدی نوستالوژیک به فضای مدنی و خود پدیده مدرنیته نگاه نمی کنیم، بلکه آن کلانشهری که آنها با وجود تمام تکثراتش برای خود متصور هستند ما به دید ویرانشهری به آن نگاه می کنیم و تمام تناقضات آن را در خود هضم کرده و درست همین جاست که زبان مدنی و محاوره ای شاعرانه به عنوان یک ضرورت برجسته می شود.
شاعران نسل سوم با حالتی نوستالوژیک به پدیده ی شهر و کوچه پس کوچه هایش می نگرند و خیلی وقت هم به آن نوستالوژیک شاعران نسل اول همچون سواره ایلخانی زاده، اما از جنسی دیگر نزدیک می شوند این شاعران که اگر بخواهم اسمی از آنها ببرم و شعرهایشان را خوانده ام می توانم به اشعار شاعرانی چون هوشیار بابایی، پرویز ذبیح غلامی و تا حدودی متاخرتر به سیوان نیک پی اشاره کنم که در اشعارشان دهن کجی به عرفیات هر چند مدرن و لهجه های کلیشه شده ی شعری و خود وضعیت مدنی بطور اخص است.
- اگر بخواهیم تفاوتی بین شعرهای شما و این افرادی که شما نام بردید با شعر شاعرانی چون رضا علی پور، کمال امینی و....قائل شویم، شعر شما بیشتر متاثر و همسو با شاعر دهه 80 فارسی و یا شاعرانی همچون: بیلی کالینیز، بوکفسکی، گینزبرگ و...است و بر این اساس در شعر این شاعران عصیان در فرم کمتر به چشم می خورد و عصیان بیشتر در ذهنیت و نگاه آنها به پدیدهای پیرامونی است و در شعری کاملاً ساده و روان تمام مناسبات اجتماعی را به سخره می گیرند. اما شاعرانی چون رضا علی پور و... از شاعران فارس زبان از جمله نسل رضا براهنی و متون و تکنیک های آن همچون شکست و بازی زبانی مفرط و...تبعیت کرده اند، آیا شما قائل به این تقسیم بندی هستید؟
بله، این انکار ناپذیراست و نمی توان نادیده گرفت. همه ی ما از هر دو دسته از شاعران فارس زبان و شاعران جهانی متاثر هستیم اما آنچه مشهود است که اگر بخواهیم مخرجی از کار و اشعار خود داشته باشیم در واقع بیشتر متاثر از شاعران جهانی که نام بردید می باشیم و در کنار آنها می توانیم شاعران دهه ی 80 شعر فارسی را نیز نام برد که رگه هایی از شعر ما با شعر این شاعران گره خورده است. در واقع مخرج عینی گرایی و بسیاری موارد دیگر می تواند خصیصه های شعر ما باشد.
- نقش و جایگاه زبان در شعر را در کجا می بینید؟
شعر، هنری کلامی است و زبان و کلام نقشی محوری و اساسی را در شعر بر عهده دارد. ما بر این باوریم که بجای شقه کردن مفرط زبان، زبان را در موقعیت ها و حالت های گوناگون قرار بدهیم. در واقع کارکردهای متفاوت زبان را پیش چشم مخاطب قرار می دهیم. ساده تر بگویم زبان محاوره ای را با تکنیک و تمهید شاعرانه به صورت نا محسوس طوری به مخاطب بر می گردانیم که کما فی سابق باعث شکنجه ی مخاطب نگردد. شاید این حالت نوعی دور برگردان باشد برای دست کاری گرامری زبان شعری.
- عبور از استانداردهای زبانی در اشعار شما و دوستان آنطور که پیداست عبور از استاندارد کلمات و شقه کردن آن به تنها نیست بلکه عبور از استاندارد گزاره های زبانی است. آیا رعایت نکردن این نوع استاندارد منافاتی با هم دارند؟
معتقدم تا ابد دهر هیچ شاعر یا منتقدی نمی تواند مخ گزاره های ادب را تخلیه کرده و اذعان کند که همه ی پتانسیل های آن را استفاده کرده ام. با این رویکرد بیرون کشیدن هر چه بیشتر پتانسیل های زبانی برای شعر در اولویت قرار دارد.
- تمامی هنرها به نحوی از همدیگر کمک گرفته و یا به نوعی وامدار همدیگر بوده اند، به نحوی که امروزه بسیاری از شاعران استفاده از سینما، موسیقی و... را راهی موثر برای برون رفت از فرمی کلیشه ای و یا حتی برون رفت شعر از حالت انجماد بودگی می دانند، آنچه در شعر شما هم مشهود است فرهنگ روزمره و عامه و در مسائلی که به حوزه مطالعات فرهنگی برمی-گردد به چشم می آید. آیا استفاده از ژانرهای دیگر در شعر جایز است یا بهتر بگویم می تواند امکانات بیشتری را پتانسیل های شعری بیفزاید؟
بد نیست از روزنه ی فرهنگ روزمره و به طور کلی از حوزه ی مطالعات فرهنگی و ترسیم چشم اندازی کلی به صورت مساله برگردیم و متعاقباً به مجرای تاثیرگزاری و وام دهی فرهنگ بپردازیم. فکر می کنم امروزه با توجه به وسعت حوزه فرهنگ و گذار از تعاریف آرنولدی، الیوتی، ویلیامزی و.... و همچنین در هم تنیدگی و حالت تمام رشته ها و هنرها و سویه های زندگی، هر گونه تعریف و بازنمایی از فرهنگ در حکم تقابل فرهنگی قرار گرفته وبه دلیل همین گستردگی مجالی برای بیرون بودن از فرهنگ نیست. از این رو استفاده و وام گیری از هنرهایی مثل سینما و دیگر ژانرهای هنری حداقل برای من امری بدیهی و شاید هم ضروری باشد. معتقدم حوزه ی مطالعات فرهنگی آنچنان گسترده و تاثیرگذار است که تمامی کنش های فکری، هنری و روزمره و عادی را به مثابه ی شبکه های اجتماعی به همدیگر گره زده است. بر این اساس شاید زبان مدنی ومحاوره ای شعر شده ی من ودوستانی که نام برده ام در حالت بینامتنی با نمود شعر دهه ی 80 فارسی و شاعران معاصر جهانی، بیشترین تاثیر و رشدش از جانب حوزه ی مطالعات فرهنگی است و می توانم بگویم بله، پیش زمینه ای غنی از مبحث فرهنگ وجود دارد.
- گفته می شود که شاعر، نقاش یا رمان نویس لزوماً تئوریسین نیستند، ولی باید مسلح به تئوری باشد. آیا شما به این گفته "ژان میتری" ،منتقد و نظریه پرداز سینما، باور دارید که می گوید: "از نظر من هیچ هنرمند بزرگی وجود ندارد که به نوعی تئوریسین نباشد، یعنی دست کم از آنچه انجام می دهد آگاهی داشته باشد و بداند چرا یک اثر را خلق می کند. اگر اثری فرآورده بخت و اقبال باشد، که گاهی این چنین است پس در اینصورت این بخت و اقبال هستند که هنرمندند"؟
امیدوارم که کسی نام و یدک شاعری را یدک می کشد، انسانی پویا و کنش گری فکری باشد. بدون شک انباشت دانسته ها و تئوری های ادبی و خودآگاهی توسعه یافته زیر بنای نوآوری و خلق متن شعری به معنای واقعی زیبایی شناختی شعر است. شخصاً به عنوان شاعر نیازمند به تئوری و محتاط در برخورد با تئوری در متن هستم. به این معنا که قبلاً متون خالی از تئوری و همچنین متون کاملاً تئوری زده را دیده-ام. از این رو فهم تئوری و بکارگیری تئوری باید حائز مکانیزاست که مخرج آن در شعر اصل زیبایی باشد.
بگذارید راحت تر بگویم در حالی که جزیی از مجموعه ی کلی فرهنگ هستم، در حالی که در واقع امر محلی و جهانی با چهره ی کاملاً مدنی شده قرار دارم، زمانیکه مخاطبم در دنیای بمب باران شدة اطلاع رسانی و از طریق شبکه های اجتماعی غیرمجازی و مجازی مثل فیس بوک و.... هر لحظه برای جذب آگاهی مستعدتر می شود؛ نمی توانم کسی را به خواندن متن تئوری زده شده ترغیب کنم. در واقع درک ارزش تئوری و پایبندی به اصل خلق زیبایی زبان شهری به ظاهر محاوره ای شده چیزی است که به آن معتقدم. این مساله ای است که در طی چند سال گذشته با دوستانی همچون هوشیار بابایی ، محمد موفقی و کمی با تاخیر سیوان نیک پی مورد مباحثه بوده و بدون شک فقدان این تلاش و تجربه های جمعی منجر به ترسیم این چشم انداز کلی - هرچند نا تمام - در یک فرصت کوتاه مصاحبه ای نمی شد. از این رو برای این دوستان آرزوی پویایی مداوم را دارم و به خود متذکر می شوم که این نظرات نهايي نیست و شاید بعدها با استفاده از خلاقیت گام هایی هموارتر بردارم و یا حداقل به خودم بیایم که در دام یک رسالت جعلی گیر افتاده ام.
- ابتدا بفرمایید بطور خلاصه وضعیت شعر معاصر كردي را در یک پروسه تاریخی چگونه ترسیم می کنید و دورنمای آن را چطور می بینید؟
زمانیکه با اصطلاح «شعر معاصر كردي» در گفتگو با کسی یا حتی در دیالوگ ذهنی خودم روبرو می شوم، به رغم بی تعارف بودن عرصه ی شعر حداقل برای خودم، فکر می کنم باید از نقطه ای شفاف شروع کنم. بدون شک منظور شما از شعر معاصر كردي، سوای مجادله ی همچنان باقی و روند گزاره شده شعر نو كردي وشاعران پیشتاز این عرصه همچون «گوران» و «سواره ایلخانی زاده »، اعقاب وشاعران خیلی جدیدتر در نسل ها و رویکردهای دیگر است. دوست دارم صریح بگویم: گنجاندن اصطلاح «شعر معاصر كردي» در قالب وضعیت و روند، حتی اگر ناخوداگاهانه هم باشد بسیار بجاست. شاید بعضی از منتقدان و شاعران نوپرداز حتی شعر معاصر كردي را در کنار کلمه ی بحران قید کنند. از آنجایی که فکر می کنم که تاریخ نگاری شعر كردي بنا بر دلایلی دغدغه ی اصلی من نیست، بحث دفاع هستی شناسانه و اصالتی از شعر نو كردي و شاعران بنیان گذار آن را به دلیل محرز بودن شعر نو كردي رها می کنم. شاید چیزی که به "در وضعیتی بودن " شعر معاصر كردي دامن می زند وجود مجموعه ای از تقابل، تفاوت و حتی تشابه نسبی باشد. بنابراین پرداختن به این مجموعه خود به معنای پذیرفتن بستر وسیعی از متون و کاراکترهای شعر نو كردي با توجه
به تمایزات و حتی همزمانی نسل ها و نحله های شعری است، نه موجودیت شعر نو كردي.
از یک طرف با شعری به شدت ساختارگرا و معنا پردازانه که خود متاثر از عوامل فلسفی و تاریخی است و هنوز در بورس طیف ایده آل گرایی جامعه خریدار دارد، روبرو هستیم. از طرف دیگر با شعری ساختار گریز، فورمیک و متاثر از لحاظ تکنیکی و تمهیدی با فاکتورهای هیتروگن از نشانه های مدرن وپسا مدرن با وابستگی به تئوری های فلسفی و ادبی مدرن و شالوده شکنانه از طریق منابع فلسفی و ادبی ترجمه شده در ادبیات غیر كردي زبان که بعضا اقتباس شبه پست مدرنیستی از چهره ی کلی و جهانی آن شده است روبرو هستیم. طرف سومی هم وجود دارد که هنوز در شناخت و آنالیز این دو سویه متفاوت ناتوان بوده و جریان نو گرایی شعر معاصر كردي را در بستری کاملا بومی و لوکال مورد مناظره و حتی مشاجره قرار می دهد. از آنجایی که شخصاً شعر و کلیت فرهنگ را به مثابه ی پدیده ای بومی و جهانی می بینیم، شاید بتوانیم دسته ی سوم را به صورت نسبی در جایگاه نسل بعد از اولین شاعران نو پرداز شعر كردي حداقل در ذهن خودم قرار دهم. طبیعتاً با این این رویکرد جایگاه شاعرا ن ساختارگرا و محتوی گرا با توجه به هم سویی فکری و آبشخورهای جهان بینانه ی متون آنها در جایگاه نسل سوم قرار می گیرند. می توان
از شاعران این نسل به قباد جلیزاده، مارف آغایی، فرهاد پیربال، کامبیز کریمی و یونس رضایی اشاره کرد که متون آنها با وجود تفاوت های فردی و زبان شاعرانه مختص به هر کدام، از لحاظ ساختار و فرم و جهانبینی قائل به نوعی توافق ضمنی جدا از حضور مؤلف هستند.
شعر شاعرانی همچون رضا علی پور، کمال امینی (شنگالی) ، محمد موفقی و.... با توجه به پتانسیل بالای زبانی و به بازی گرفتن کلیشه های عرفی شده ی زبان و ساختار آن و اهمیت ویژه ی فرم و ویژگی پلی فونیک بودن آن و مرکز گریزی و چند مرکزی کردن و زیبایی شناختی معطوف به تکثر حائز تفاوت و حتی تقابل های زیادی با شعر شاعران نسل سوم است. فکر کنم با این مبنای کلی و دسترسی به متون شعری آنها این تفاوت بیشتر قابل مشاهده باشد که منطقاً آنها را در جایگاه نسل چهارم قرار می دهد. اساساً این دسته بندی در نقد شعر كردي با طبقه بندی ارزشی و مغالطه های ارزشی جبهه گیرانه اشتباه گرفته می شود. هدفم از این دسته بندی ارزش گذاری و ترفیع درجه به این نسل به صورت دلخواه نیست و حتی اگر هم اهتمام بیشتری به هر کدام از این نسل ها نشان بدهم، فکر نکنم گناه بزرگی مرتکب شده باشم. شخصاً جدا از این جدل ها اصل زیبایی و لذت روبرو شدن با متن برایم اهمیت بیشتری دارد. شاید سویه ی دیگری هم در متون شعری جدیدتر تحت تاثیر بازگرداندن جایگاه زیبایی شناختی زیبایی و نه زیبایی پسا تکنیکی و مرتبط با مطالعات فرهنگی در بستری مدنی و حتی شعری با بافتی شهری تر به معنای قابل حس
شهر، روزمره گریز در لبه ی روزمرگی و همچنین به زیر کشیدن زبان محاوره در اوج زیبایی و تکنیک در شعر معاصر كردي توانسته است خود را مطرح کند. بدون شک این نظر را بدون وجود فاکت، متن و نمونه های پویا بیان نمی کنم چون که در هر صورت مسئولیت اثبات گفته ها و دفاع از آنها را به عهده دارم.
- با توجه به تقسیم بندی چهارگانه در مورد چهار نسل شعر معاصر كردي، و بر این اساس که تا حدودی، اگرچه کم، در مورد سه نسل پیشین مقالاتی نوشته شده است، اما شعر شاعرانی که درنزدیک به دو دهه گذشته شعر نوشته اند (شاعران نسل چهارم) کمتر سنگ محک خورده و این نسل هنوز هم در حال تجربه کردن است. فارغ از این تقسیم بندی ها، در میان شاعران نسل چهارم تفاوت هایی دیده می شود، این شاعران در یک سری کلیات اشتراک دارند اما مواردی جزیی وجود دارد که آنها را از هم جدا کند ؟
بله، متاًسفانه، این حرف درست است که شعر نسل چهارم آنطور که باید و شاید مورد نقد و بررسی قرار نگرفته است. مجادله هایی به صورت کتبی یا شفاهی انجام گرفته که حالت نفی کامل یا تایید مطلق را به خود گرفته است. هستند افرادی که به صورت جدی این اشعار را بررسی کرده اند که متاسفانه به اندازه ی انگشتان دست هم نمی رسد. نزدیک به دو دهه بهره گیری از دانش و متون جهانی و بکارگیری آن در شعر نسل چهارم می توانست با نقد و خوانش متودیک افق های بسیار روشنی را برای شعر نسل چهارم باز کند که منجر به تولید فعال و نه باز تولید چارچوب های خود شود.
اما اگر بخواهم به سوال شما باز گردم، بله در کنار اشتراکات فاحش، تفاوت هایی در میان این شاعران نیز به چشم می آید. شاعرانی همچون رضا علی پور با توجه به فورمیک بودن کارش اما جنبه ی زیبایی شناسانه ی آن خارج از فورمیک بودن است و در واقع تمامی تکنیک ها و تمهیدات به صورت غیر محسوس و در بگراوند کار به چشم می آید و تا حدودی مخاطب را اذیت نمی کند. اما هستند آثار شاعران دیگری که با وجود تکثر و تکنیک و تمهیدات همسو در اثر، فرم کاراکتر اصلی است و زیبایی شناسی جنبه ی برون فورمیک به خود می-گیرد و در واقع نه تنها فورم بلکه ذهن مخاطب را قالب بندی نموده و شعری مکانیکی به خواننده تحمیل می کنند.
اهتمام دادن به فورم از سوی این نسل کار بزرگی بود، اما توجه کردن زیاده از حد به فرم بُعد مکانیکی شعر و پروسه ی لذت خواندن را دچار مشکل کرد و اگر چه بنده و تعدادی از شاعران، خود را وام دار این نسل شعری می دانیم و آبشخور فکری و متون مطالعاتی-مان تا حدودی با هم مشترک است اما این دلیل نمی شود که از آسیب-ها و مسائل آن چشم پوشی کنیم و شاید این رک گویی گریزی باشد از آسیب های موجود.
- با توجه به اشعار شما و بعضی از افراد دیگر، اینطور به نظر می آید که این اشعار و نویسندگان آن خود را در وضعیت نسل چهارم می بینند اما رگه هایی از برون رفت وگریز از این نسل به چشم می آید. راحت تر بگویم شعر شما و دیگران کمتر مخاطب را اذیت می کند و طیف وسیعی از خوانندگان را شامل می-شود. پیش زمینه های مدنی و فرم روان و ساده ی آن توانسته چهره ای تازه به شعر ببخشد، شعر خودتان را در چه وضعیتی می بینید؟
بحث تنها سر مخاطب و توجه مخاطب نیست، اگر چه مهم است که مخاطب را در حالت پویا بگذارید نه اینکه مخاطب را زده کنید. آکسیون شاعر ومخاطب دو آکسیون متقابل بوده اند و رو در روی هم قرار گرفته اند. از دید من و تعدادی از دوستان، مخاطب و شاعر در موضع نوشتن و خواندن قرار نمی گیرند بلکه وضعیت در خود شعر بودگی است. از سویی دیگر برعکس آنچه که در شاعران نسل سوم و حتی چهارم دیده می شود با دیدی نوستالوژیک به فضای مدنی و خود پدیده مدرنیته نگاه نمی کنیم، بلکه آن کلانشهری که آنها با وجود تمام تکثراتش برای خود متصور هستند ما به دید ویرانشهری به آن نگاه می کنیم و تمام تناقضات آن را در خود هضم کرده و درست همین جاست که زبان مدنی و محاوره ای شاعرانه به عنوان یک ضرورت برجسته می شود.
شاعران نسل سوم با حالتی نوستالوژیک به پدیده ی شهر و کوچه پس کوچه هایش می نگرند و خیلی وقت هم به آن نوستالوژیک شاعران نسل اول همچون سواره ایلخانی زاده، اما از جنسی دیگر نزدیک می شوند این شاعران که اگر بخواهم اسمی از آنها ببرم و شعرهایشان را خوانده ام می توانم به اشعار شاعرانی چون هوشیار بابایی، پرویز ذبیح غلامی و تا حدودی متاخرتر به سیوان نیک پی اشاره کنم که در اشعارشان دهن کجی به عرفیات هر چند مدرن و لهجه های کلیشه شده ی شعری و خود وضعیت مدنی بطور اخص است.
- اگر بخواهیم تفاوتی بین شعرهای شما و این افرادی که شما نام بردید با شعر شاعرانی چون رضا علی پور، کمال امینی و....قائل شویم، شعر شما بیشتر متاثر و همسو با شاعر دهه 80 فارسی و یا شاعرانی همچون: بیلی کالینیز، بوکفسکی، گینزبرگ و...است و بر این اساس در شعر این شاعران عصیان در فرم کمتر به چشم می خورد و عصیان بیشتر در ذهنیت و نگاه آنها به پدیدهای پیرامونی است و در شعری کاملاً ساده و روان تمام مناسبات اجتماعی را به سخره می گیرند. اما شاعرانی چون رضا علی پور و... از شاعران فارس زبان از جمله نسل رضا براهنی و متون و تکنیک های آن همچون شکست و بازی زبانی مفرط و...تبعیت کرده اند، آیا شما قائل به این تقسیم بندی هستید؟
بله، این انکار ناپذیراست و نمی توان نادیده گرفت. همه ی ما از هر دو دسته از شاعران فارس زبان و شاعران جهانی متاثر هستیم اما آنچه مشهود است که اگر بخواهیم مخرجی از کار و اشعار خود داشته باشیم در واقع بیشتر متاثر از شاعران جهانی که نام بردید می باشیم و در کنار آنها می توانیم شاعران دهه ی 80 شعر فارسی را نیز نام برد که رگه هایی از شعر ما با شعر این شاعران گره خورده است. در واقع مخرج عینی گرایی و بسیاری موارد دیگر می تواند خصیصه های شعر ما باشد.
- نقش و جایگاه زبان در شعر را در کجا می بینید؟
شعر، هنری کلامی است و زبان و کلام نقشی محوری و اساسی را در شعر بر عهده دارد. ما بر این باوریم که بجای شقه کردن مفرط زبان، زبان را در موقعیت ها و حالت های گوناگون قرار بدهیم. در واقع کارکردهای متفاوت زبان را پیش چشم مخاطب قرار می دهیم. ساده تر بگویم زبان محاوره ای را با تکنیک و تمهید شاعرانه به صورت نا محسوس طوری به مخاطب بر می گردانیم که کما فی سابق باعث شکنجه ی مخاطب نگردد. شاید این حالت نوعی دور برگردان باشد برای دست کاری گرامری زبان شعری.
- عبور از استانداردهای زبانی در اشعار شما و دوستان آنطور که پیداست عبور از استاندارد کلمات و شقه کردن آن به تنها نیست بلکه عبور از استاندارد گزاره های زبانی است. آیا رعایت نکردن این نوع استاندارد منافاتی با هم دارند؟
معتقدم تا ابد دهر هیچ شاعر یا منتقدی نمی تواند مخ گزاره های ادب را تخلیه کرده و اذعان کند که همه ی پتانسیل های آن را استفاده کرده ام. با این رویکرد بیرون کشیدن هر چه بیشتر پتانسیل های زبانی برای شعر در اولویت قرار دارد.
- تمامی هنرها به نحوی از همدیگر کمک گرفته و یا به نوعی وامدار همدیگر بوده اند، به نحوی که امروزه بسیاری از شاعران استفاده از سینما، موسیقی و... را راهی موثر برای برون رفت از فرمی کلیشه ای و یا حتی برون رفت شعر از حالت انجماد بودگی می دانند، آنچه در شعر شما هم مشهود است فرهنگ روزمره و عامه و در مسائلی که به حوزه مطالعات فرهنگی برمی-گردد به چشم می آید. آیا استفاده از ژانرهای دیگر در شعر جایز است یا بهتر بگویم می تواند امکانات بیشتری را پتانسیل های شعری بیفزاید؟
بد نیست از روزنه ی فرهنگ روزمره و به طور کلی از حوزه ی مطالعات فرهنگی و ترسیم چشم اندازی کلی به صورت مساله برگردیم و متعاقباً به مجرای تاثیرگزاری و وام دهی فرهنگ بپردازیم. فکر می کنم امروزه با توجه به وسعت حوزه فرهنگ و گذار از تعاریف آرنولدی، الیوتی، ویلیامزی و.... و همچنین در هم تنیدگی و حالت تمام رشته ها و هنرها و سویه های زندگی، هر گونه تعریف و بازنمایی از فرهنگ در حکم تقابل فرهنگی قرار گرفته وبه دلیل همین گستردگی مجالی برای بیرون بودن از فرهنگ نیست. از این رو استفاده و وام گیری از هنرهایی مثل سینما و دیگر ژانرهای هنری حداقل برای من امری بدیهی و شاید هم ضروری باشد. معتقدم حوزه ی مطالعات فرهنگی آنچنان گسترده و تاثیرگذار است که تمامی کنش های فکری، هنری و روزمره و عادی را به مثابه ی شبکه های اجتماعی به همدیگر گره زده است. بر این اساس شاید زبان مدنی ومحاوره ای شعر شده ی من ودوستانی که نام برده ام در حالت بینامتنی با نمود شعر دهه ی 80 فارسی و شاعران معاصر جهانی، بیشترین تاثیر و رشدش از جانب حوزه ی مطالعات فرهنگی است و می توانم بگویم بله، پیش زمینه ای غنی از مبحث فرهنگ وجود دارد.
- گفته می شود که شاعر، نقاش یا رمان نویس لزوماً تئوریسین نیستند، ولی باید مسلح به تئوری باشد. آیا شما به این گفته "ژان میتری" ،منتقد و نظریه پرداز سینما، باور دارید که می گوید: "از نظر من هیچ هنرمند بزرگی وجود ندارد که به نوعی تئوریسین نباشد، یعنی دست کم از آنچه انجام می دهد آگاهی داشته باشد و بداند چرا یک اثر را خلق می کند. اگر اثری فرآورده بخت و اقبال باشد، که گاهی این چنین است پس در اینصورت این بخت و اقبال هستند که هنرمندند"؟
امیدوارم که کسی نام و یدک شاعری را یدک می کشد، انسانی پویا و کنش گری فکری باشد. بدون شک انباشت دانسته ها و تئوری های ادبی و خودآگاهی توسعه یافته زیر بنای نوآوری و خلق متن شعری به معنای واقعی زیبایی شناختی شعر است. شخصاً به عنوان شاعر نیازمند به تئوری و محتاط در برخورد با تئوری در متن هستم. به این معنا که قبلاً متون خالی از تئوری و همچنین متون کاملاً تئوری زده را دیده-ام. از این رو فهم تئوری و بکارگیری تئوری باید حائز مکانیزاست که مخرج آن در شعر اصل زیبایی باشد.
بگذارید راحت تر بگویم در حالی که جزیی از مجموعه ی کلی فرهنگ هستم، در حالی که در واقع امر محلی و جهانی با چهره ی کاملاً مدنی شده قرار دارم، زمانیکه مخاطبم در دنیای بمب باران شدة اطلاع رسانی و از طریق شبکه های اجتماعی غیرمجازی و مجازی مثل فیس بوک و.... هر لحظه برای جذب آگاهی مستعدتر می شود؛ نمی توانم کسی را به خواندن متن تئوری زده شده ترغیب کنم. در واقع درک ارزش تئوری و پایبندی به اصل خلق زیبایی زبان شهری به ظاهر محاوره ای شده چیزی است که به آن معتقدم. این مساله ای است که در طی چند سال گذشته با دوستانی همچون هوشیار بابایی ، محمد موفقی و کمی با تاخیر سیوان نیک پی مورد مباحثه بوده و بدون شک فقدان این تلاش و تجربه های جمعی منجر به ترسیم این چشم انداز کلی - هرچند نا تمام - در یک فرصت کوتاه مصاحبه ای نمی شد. از این رو برای این دوستان آرزوی پویایی مداوم را دارم و به خود متذکر می شوم که این نظرات نهايي نیست و شاید بعدها با استفاده از خلاقیت گام هایی هموارتر بردارم و یا حداقل به خودم بیایم که در دام یک رسالت جعلی گیر افتاده ام.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.