|

(آرمانشهر) از نگاه فیلسوفان چین باستان

بابک صحرانورد

مقدمه
در میان عناصری که یک تمدن را ساخته و ماندگار می سازد، بی شک فلسفه و حکمت را نباید نادیده انگاشت. در واقع، هر تمدنی یک زیر ساخت فلسفی دارد که به وضوح روشنگر فرهنگ در معنای هر چه گسترده تر این کلمه است. هدف این نوشتار نه تاریخ کلی فلاسفه ی چین باستان و نه نقد و بررسی آرای آنها، بلکه بررسی جامعه ی آرمانی یا همان اتوپیا در آراء فیلسوفان چین باستان است و مبنای ما در این بررسی کتاب تاریخ فلسفه چین باستان نوشته چوجاي و وينبرگ جاي با ترجمه ي ع. پاشايي مي باشد که در پایان مقاله هم نگاهی به این کتاب شده است. شايد فلسفه چين تنها فلسفه اي باشد كه بيشترين وقت و تمركز خود را به دور از فني فلسفه به انسان و مسایل انسانی گذاشته است و این یکی از تفاوت های بارز این فلسفه با فلسفه غرب است. اما باید اعتراف کرد لااقل از چهار سده ی پیش عصر روشنگري اروپا به اين حكمت اخلاقي كه هدف آن سياست و تربيت بود علاقه بسيار نشان داده است.
آرمانشهر
قبل از وارد شدن به بحث اصلی لازم است اشاره ای مختصر به اصطلاح اتوپیا یا آرمان شهر از نظر لغوی بیندازیم. آرمان شهر، با نام هاي گوناگوني چون: مدينه ي فاضله، ناکجاآباد، جامعه توحيدي و در اصطلاح غربي ها اتوپيا( Utopia )به جامعه ي آرماني و ايده آل انسان گفته مي شود و ويژه ي مکاني خاص نيست و در واقع، هر جايي است که در آن، همه ي مردم با نيک بختي و سعادت در کنار يکديگر در صلح و آرامش به سر مي برند و در آن جا از ظلم و فساد، نشانی نيست.افلاطون، نخستين فيلسوفي است که مسئله ي ايجاد «مدينه ي فاضله» را مطرح کرده است. وي معتقد بود که حکمت و عدالت اجتماعي، دو اصل بسيار مهم و زيربنايي مدينه ي فاضله است. به اعتقاد وي کسب فضيلت و کمال، متناسب با ميزان استعداد و تلاش هر فرد است. در مدينه ي فاضله، جواناني که اداره ي جامعه را در دست مي گيرند، بايد عدالت خواه و عاقل و عالم و پرهيزگار باشند.
آرمان‌شهر نمادی از یک واقعیت آرمانی و بدون کاستی است. اتوپیا یا یوتوپیا کلمه ای یونانی و به معنی «هیچستان» است. در واقع این اصطلاح به آن دسته از اندیشه ها و ارای فلسفی گفته می شود که به طرح و بسط جامعه ی ارمانی می پردازد. اما این نکته حائز اهمیت است که آرمان شهر برای فلاسفه ی چینی صرفاً در حکم یک نظریه یا مانیفست نیست بلکه یکی از ارکان اصلی فلسفه ی آنها است چرا که خاستگاه فلسفه چین همانطور که اشاره شد حکمت و اخلاق است و آنها در تلاش برای پی ریزی جامعه ایدئال خود بوده اند و بدین منظور از اصلی ترین شاخه های حکمت چینی تلقی می شود. هر چند که هر فیلسوفی آرمانشهر خود را توصیف کرده است اما خاستگاه همگی آنها یکی ست و آن این است که ارمانشهر چگونه باید باشد و رابطه حکام و مردمش در چه سطح و چه مقیاسی گنجانیده و چگونه می شود جامعه آرمانی ی بدون ظلم و فساد را بنا ساخت.
کنفوسیوس
چين تنها كشوري است كه در آن فيلسوفي اثباتي چون كنفوسيوس با اطلاع عميق درباره‌ي امور بشري سازنده به شمار مي‌رود. استاد كونگ كه در خارج از چين به نام كنفوسيوس شهرت‌يافت تمام عمرش را در چين وقف تعليم كرد. با آن كه اين تعليمات از مقوله‌ي حكمت عملي بود،‌يك نوع حكمت نظري هم اساس آن محسوب مي شد كه از برخي جهات، جهان نگري آگوست كنت و پيروان او را به خاطر مي آورد. تعليم كنفوسيوس همچون آگوست كنت تمام آن‌چه را به ماوراءالطبيعه تعلق دارد كناري نهاد اما هدفش را نه علم تحققي بلكه فلسفه‌ي اخلاق شمرد. كنفوسيوس را سقراط چيني خوانده اند و اين مخصوصاً از آن روست كه فلسفه‌ي وي بيش از هر چيز به انسان و اخلاق انساني نظر دارد و به آسمان‌ها نگاه نمي‌كند. از مخاطب مي‌پرسد كه چون تو در باب زندگي هيچ نمي‌داني درباره مرگ چه خواهي دانست ؟ منطق نظري او مبتني بر اين نكته بود كه انسان بداند بر چه چيز مي‌تواند علم داشته باشد و بر چه چيزي نمي‌تواند. هدف فلسفه او اين بود كه از طريق تربيت نفس انسان كامل به‌بار آرد. چيزي كه بر خلاف ابرمرد ِ نيچه طغياني بر ضد اخلاق انساني نيست. کنفوسیوس از همه ی فلاسفه ی چین در دنیا نام آور تر است. چرا که نخستین فیلسوفی بود که توانست یک سیستم بزرگ و جامع فلسفه را بنیاد افکند. در واقع این فلسفه در طی بیست و پنج قرنی که چراغ راه ملت چین بوده است توانسته عادات و تفکر ملت چین را شکل ببخشد. عمده ترین کار کنفوسیوس این بود که هر آنچه که از فرزانگان کهن برگزیده بود ، گرد آورد و بر مبنای این میراث یک نظام جامع فلسفی بنیاد نهاد، و با این دستاورد یکی از اندیشمندان بزرگ در تمامی تاریخ بشری شد.
يكي از فعاليت‌هاي كنفوسيوس عبارت از سخنان و اندرزهاي سياسي او با بعضي از پادشاهان و حكمرانان ممالك چين بود. او اين كار مهم را مقصد اساسي و ثمره‌ي زندگاني و بالاترين آرزوي خود مي‌شمرد، زيرا از روي علم ‌يقين اعتقاد كامل داشت به اين‌كه نيك بختي و ترقي تمدن ملت چين و بلكه همه ملت هاي روي زمين بسته به اصلاح نفس و پاكي طينت و فضيلت اخلاقي پادشاهان و حكمرانان مي‌باشد. کنفوسیوس تا پیش از رسیدن به دوران کهولت به نقاط بسیاری سفر کرد به امید اینکه امیران را به گفته های خود علاقمند کند و بتواند در اصلاح امور پادشاهی و مردم زیر دست بکوشد. اما ظاهراً یکی از رویدادهای بزرگ در زندگی او که به شکل برجسته یی نشان داده شده، ملاقات و دیدارش با مسوءل کتابخانه ی شاهی لو به نام لائو تسه یا لائو دان بود که در برخی منابع به این دیدار اشاراتی کرده اند. در کتاب تاریخ فلسفه چین به این ملاقات اشاره شده و آنرا از نظر تاریخی موجه میدانند اما برخی دیگر از منابع این دیدار را رد می کنند و معتقدند این دیدار به دور از حقیقت است «چرا که این دو مرد را یک یا دو نسل از یکدیگر جدا می دارد. گمان می رود که این دیدار باید نمادی انگاشته شود، به این معنی که کنفوسیوس با ایزدان پرستی تائوئی دوران خود خوب کنار آمده است.»اما منابعی که به این دیدار جنبه تاریخی داده اند هر کدام چیزی می گویند. در یکی از منابع آمده است که هنگام جدا شدن لائوتسه از کنفوسیوس، پیر تائو به وی گفت:« هر که بسیار حرف می زند خود را به آسانی در منازعه و مشاجره گم می کند و هر که آن حرف ها را می شنود دچار کج فهمی می شود. و هر که این خطر را می شناسد راه راست میانه روی را از دست نمی دهد.»اما منابعی که به این دیدار جنبه تاریخی داده اند هر کدام چیزی می گویند. در یکی از منابع آمده است که هنگام جدا شدن لائوتسه از کنفوسیوس، پیر تائو به وی گفت:« هر که بسیار حرف می زند خود را به آسانی در منازعه و مشاجره گم می کند و هر که آن حرف ها را می شنود دچار کج فهمی می شود. و هر که این خطر را می شناسد راه راست میانه روی را از دست نمی دهد.

ادامه دارد

مقدمه
در میان عناصری که یک تمدن را ساخته و ماندگار می سازد، بی شک فلسفه و حکمت را نباید نادیده انگاشت. در واقع، هر تمدنی یک زیر ساخت فلسفی دارد که به وضوح روشنگر فرهنگ در معنای هر چه گسترده تر این کلمه است. هدف این نوشتار نه تاریخ کلی فلاسفه ی چین باستان و نه نقد و بررسی آرای آنها، بلکه بررسی جامعه ی آرمانی یا همان اتوپیا در آراء فیلسوفان چین باستان است و مبنای ما در این بررسی کتاب تاریخ فلسفه چین باستان نوشته چوجاي و وينبرگ جاي با ترجمه ي ع. پاشايي مي باشد که در پایان مقاله هم نگاهی به این کتاب شده است. شايد فلسفه چين تنها فلسفه اي باشد كه بيشترين وقت و تمركز خود را به دور از فني فلسفه به انسان و مسایل انسانی گذاشته است و این یکی از تفاوت های بارز این فلسفه با فلسفه غرب است. اما باید اعتراف کرد لااقل از چهار سده ی پیش عصر روشنگري اروپا به اين حكمت اخلاقي كه هدف آن سياست و تربيت بود علاقه بسيار نشان داده است.
آرمانشهر
قبل از وارد شدن به بحث اصلی لازم است اشاره ای مختصر به اصطلاح اتوپیا یا آرمان شهر از نظر لغوی بیندازیم. آرمان شهر، با نام هاي گوناگوني چون: مدينه ي فاضله، ناکجاآباد، جامعه توحيدي و در اصطلاح غربي ها اتوپيا( Utopia )به جامعه ي آرماني و ايده آل انسان گفته مي شود و ويژه ي مکاني خاص نيست و در واقع، هر جايي است که در آن، همه ي مردم با نيک بختي و سعادت در کنار يکديگر در صلح و آرامش به سر مي برند و در آن جا از ظلم و فساد، نشانی نيست.افلاطون، نخستين فيلسوفي است که مسئله ي ايجاد «مدينه ي فاضله» را مطرح کرده است. وي معتقد بود که حکمت و عدالت اجتماعي، دو اصل بسيار مهم و زيربنايي مدينه ي فاضله است. به اعتقاد وي کسب فضيلت و کمال، متناسب با ميزان استعداد و تلاش هر فرد است. در مدينه ي فاضله، جواناني که اداره ي جامعه را در دست مي گيرند، بايد عدالت خواه و عاقل و عالم و پرهيزگار باشند.
آرمان‌شهر نمادی از یک واقعیت آرمانی و بدون کاستی است. اتوپیا یا یوتوپیا کلمه ای یونانی و به معنی «هیچستان» است. در واقع این اصطلاح به آن دسته از اندیشه ها و ارای فلسفی گفته می شود که به طرح و بسط جامعه ی ارمانی می پردازد. اما این نکته حائز اهمیت است که آرمان شهر برای فلاسفه ی چینی صرفاً در حکم یک نظریه یا مانیفست نیست بلکه یکی از ارکان اصلی فلسفه ی آنها است چرا که خاستگاه فلسفه چین همانطور که اشاره شد حکمت و اخلاق است و آنها در تلاش برای پی ریزی جامعه ایدئال خود بوده اند و بدین منظور از اصلی ترین شاخه های حکمت چینی تلقی می شود. هر چند که هر فیلسوفی آرمانشهر خود را توصیف کرده است اما خاستگاه همگی آنها یکی ست و آن این است که ارمانشهر چگونه باید باشد و رابطه حکام و مردمش در چه سطح و چه مقیاسی گنجانیده و چگونه می شود جامعه آرمانی ی بدون ظلم و فساد را بنا ساخت.
کنفوسیوس
چين تنها كشوري است كه در آن فيلسوفي اثباتي چون كنفوسيوس با اطلاع عميق درباره‌ي امور بشري سازنده به شمار مي‌رود. استاد كونگ كه در خارج از چين به نام كنفوسيوس شهرت‌يافت تمام عمرش را در چين وقف تعليم كرد. با آن كه اين تعليمات از مقوله‌ي حكمت عملي بود،‌يك نوع حكمت نظري هم اساس آن محسوب مي شد كه از برخي جهات، جهان نگري آگوست كنت و پيروان او را به خاطر مي آورد. تعليم كنفوسيوس همچون آگوست كنت تمام آن‌چه را به ماوراءالطبيعه تعلق دارد كناري نهاد اما هدفش را نه علم تحققي بلكه فلسفه‌ي اخلاق شمرد. كنفوسيوس را سقراط چيني خوانده اند و اين مخصوصاً از آن روست كه فلسفه‌ي وي بيش از هر چيز به انسان و اخلاق انساني نظر دارد و به آسمان‌ها نگاه نمي‌كند. از مخاطب مي‌پرسد كه چون تو در باب زندگي هيچ نمي‌داني درباره مرگ چه خواهي دانست ؟ منطق نظري او مبتني بر اين نكته بود كه انسان بداند بر چه چيز مي‌تواند علم داشته باشد و بر چه چيزي نمي‌تواند. هدف فلسفه او اين بود كه از طريق تربيت نفس انسان كامل به‌بار آرد. چيزي كه بر خلاف ابرمرد ِ نيچه طغياني بر ضد اخلاق انساني نيست. کنفوسیوس از همه ی فلاسفه ی چین در دنیا نام آور تر است. چرا که نخستین فیلسوفی بود که توانست یک سیستم بزرگ و جامع فلسفه را بنیاد افکند. در واقع این فلسفه در طی بیست و پنج قرنی که چراغ راه ملت چین بوده است توانسته عادات و تفکر ملت چین را شکل ببخشد. عمده ترین کار کنفوسیوس این بود که هر آنچه که از فرزانگان کهن برگزیده بود ، گرد آورد و بر مبنای این میراث یک نظام جامع فلسفی بنیاد نهاد، و با این دستاورد یکی از اندیشمندان بزرگ در تمامی تاریخ بشری شد.
يكي از فعاليت‌هاي كنفوسيوس عبارت از سخنان و اندرزهاي سياسي او با بعضي از پادشاهان و حكمرانان ممالك چين بود. او اين كار مهم را مقصد اساسي و ثمره‌ي زندگاني و بالاترين آرزوي خود مي‌شمرد، زيرا از روي علم ‌يقين اعتقاد كامل داشت به اين‌كه نيك بختي و ترقي تمدن ملت چين و بلكه همه ملت هاي روي زمين بسته به اصلاح نفس و پاكي طينت و فضيلت اخلاقي پادشاهان و حكمرانان مي‌باشد. کنفوسیوس تا پیش از رسیدن به دوران کهولت به نقاط بسیاری سفر کرد به امید اینکه امیران را به گفته های خود علاقمند کند و بتواند در اصلاح امور پادشاهی و مردم زیر دست بکوشد. اما ظاهراً یکی از رویدادهای بزرگ در زندگی او که به شکل برجسته یی نشان داده شده، ملاقات و دیدارش با مسوءل کتابخانه ی شاهی لو به نام لائو تسه یا لائو دان بود که در برخی منابع به این دیدار اشاراتی کرده اند. در کتاب تاریخ فلسفه چین به این ملاقات اشاره شده و آنرا از نظر تاریخی موجه میدانند اما برخی دیگر از منابع این دیدار را رد می کنند و معتقدند این دیدار به دور از حقیقت است «چرا که این دو مرد را یک یا دو نسل از یکدیگر جدا می دارد. گمان می رود که این دیدار باید نمادی انگاشته شود، به این معنی که کنفوسیوس با ایزدان پرستی تائوئی دوران خود خوب کنار آمده است.»اما منابعی که به این دیدار جنبه تاریخی داده اند هر کدام چیزی می گویند. در یکی از منابع آمده است که هنگام جدا شدن لائوتسه از کنفوسیوس، پیر تائو به وی گفت:« هر که بسیار حرف می زند خود را به آسانی در منازعه و مشاجره گم می کند و هر که آن حرف ها را می شنود دچار کج فهمی می شود. و هر که این خطر را می شناسد راه راست میانه روی را از دست نمی دهد.»اما منابعی که به این دیدار جنبه تاریخی داده اند هر کدام چیزی می گویند. در یکی از منابع آمده است که هنگام جدا شدن لائوتسه از کنفوسیوس، پیر تائو به وی گفت:« هر که بسیار حرف می زند خود را به آسانی در منازعه و مشاجره گم می کند و هر که آن حرف ها را می شنود دچار کج فهمی می شود. و هر که این خطر را می شناسد راه راست میانه روی را از دست نمی دهد.

ادامه دارد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.