نگاهی گذرا به جغرافیای نوگرایی درشعر کردستان ایران
کمال امینی
گاهی از شعر معاصر کرد ، به عنوان یکی از پدیدهای ادبیات شرق به لحاظ شناخت کیفی و مطالعه ی تطبیقی و کشف تجربه های امروزی حاضر در متون شعر کردی اهمیت بسزایی دارد. چرا که شعر کردی در گستره ای عظیم از پتانسیلهای زبانی که از گوناگونی فاصله ها و ظرفیتهای خاص واژگانی و ساختاری لهجه های کردی(1) نشات گرفته است . اتفاق می افتد و این امر زمینه را برای کشف تجربه های تازه زبانی وخلق آثاری بدیع و آورجینال مهیا می سازد . اگر به ارتباط بیتا متنی ، از لحاظ تجربه های عینی متون ادبی درجهان ادبیات قائل باشیم بدون شک موارد یاد شده اهمیت مطالعه و بررسی ابعاد عینی و ذهنی شعر کردی رابه جهت مطالعه ی تطبیقی و بازشناسی جایگاه شعرو تجربه های آن در زبان کردی برجسته می نماید.
در دهه های اخیر شعر امروز کرد توجه منتقدان و شاعران جهان و بخصوص خاور میانه را به خود جلب کرده است اما متاسفانه بیشتر نگاهها به سوی شعر کردستان عراق بوده و از تجربه های شعر کردی ایران حتی در زبان فارسی چندان که بایدو شاید سخن به میان آورده نشده است. شاید دلیل این امر به سرآغاز نوگرایی در شعر که همانا به استاد "گوران" در کردستان عراق می رسد برگردد چرا که به راستی "گوران" سنت ادبیات کردی را بخوبی شناخته و براساس همان سنت ،چهارچوبهای شعر نوین خود را بنا کرد (2) از طرفی دیگر ادامه دهندگان نوگرایی در شعر ، بعد از گوران با توجه به وضعیت سیاسی و اجتماعی و بحرانهای خاص کردستان عراق از جمله فجایع بزرگ حلبچه و انفال ، بخوبی توانستند آثار خود را خلق و عرضه کننده که در این میان نامهای همچون " رفیق صابر" "شیرکو بی کس"و" لطیف هلمت" و... آشنای کوش ادبیات جهان است.
اما اکنون نوشته ی حاضر در مجال اندک سعی دارد چغرافیای نوگرایی در شعر کردستان ایران را بصورتی گذرا و کلی و بدون ارزش گذاری جزء نگرانه ، معرفی و عرضه کند بی شک لازم است در مورد نوگرایی در شعر امروز کردستان به تفصیل نوشته شود . اما دامنه و قضای این نوشته فقط جهت معرفی وضعیت شعر امروز کردستان ایران است.
نوشدن شعردر کردستان ایران به سه لحاظ با تاخیر همراه بود ، اول به نسبت نوگرایی در شعر کردی: چرا که اولین شعر نو را استادگوران در سال 1952 م (1332 ه ) تحت عنوان "شغال" همراه با مقاله ای با محوریت نوگرایی و از میان بردن چهارچوب قافیه و وزن و قالبهای سنتی کلاسیک به چاپ رسانید این در حالی است که در کردستان ایران اولین شعرهای نو با چندین سال تاخیر به قلم جوان" سواره ایلخانی زاده" : وبه تاثیراز شعرنیمایی سروده شد. دوم اینکه زمانی که سوره ی جوان در حال تجربه ی شعرنیمایی بود ادبیات فارسی شعردهه ی چهل را تجربه می کرد و سوم اینکه جالب است که در کردستان ایران داستان قبل از شعرچهره ای نوگرایانه به خود گرفت.
نسل اول: از سواره تا سواره
سواره ایلخانی زاده (1316-1354 ه ): امروز در کردستان سواره را به عنوان پدر شعرنو کردی ایران می شناسیم .(3)اگرچه علی حسینانی نیزنوگرایی در شعررا همراه با سواره آغاز نموده اما به لحاظ ادبی وشعریت،سواره بیشترمورد توجه قراردارد و به همین سبب آغاز گر شعر نو در کردستان ایران سواره قلمداد می شود.(4) شاعران دیگری نیز مانند فاتح شیخ الاسلامی و قاسم مویدزاده و چندتن دیگر ، نسل اول شعر نو کردستان ایران را تشکیل می دهند سواره هنگامی پا به عرصه شعر نو گذاشت که در ایران درحال تجربه ی شعر دهه ی چهل بود با وجود این سواره ی جوان که آن زمان به عنوان دانشجو در تهران به سر می برد نوگرایی در شعر خود را با تجربه های نیمایی آغازید. شاید سواره انتظار دستهای خاکستری مرگ را نداشت و می خواست تجربه های شعرنو فارسی را به ترتیب زمانی به تجارب شعر نوین کردی بیفزاید اما مرگ اجازه ی کشف و تجربه های دیگررا به وی نداد. جالب است بدانیم سواره از اشعار گوران نیز مطلع بود و حتی چند شعر از گوران را در همان سالها دهه چهل در مجله ی خوشه به سردبیری احمد شاملو به فارسی برگردانده و منتشر کرد اما با این حال شاید به جرات بتوان گفت که سواره در اشعارش
تاثیری چندان از گوران برنگرفت و نگاه او بیشتر به سمت وسوی شعر نیما بود.
گولم فعل
دلم پره/ له ده رد وکول مفاعلن مفاعلن
ئه لیم بروم/ له شاره که ت مفاعلن مفاعلن
ئه لیم به جا/ می ئاوی کا/ نیاوی دی / یه که م مفاعلن مفاعلن مفاعلن فعل
و...
نگاهی طبیعت گرایانه و نه به معنای ناتورالیستی آن ، تصاویرعینی ووزن نیمایی سه پارامتراصلی شعرنیماست در اشعارسواره ایلخانی زاده .
در میان شاعران این نسل سواره موفق تر از همه ظاهر شد از این روست که ابتدا و انتهای این نسل را با سواره می شناسیم به تعبیری دیگر ، سواره با اندک شعرهای خود یکه تاز نسل خود بود از وی مجموعه شعری با عنوان " خواب سنگی " یا به عبارت دیگر "سنگینه خواب" در دست است که جدای از اشعار کردی چند شعر فارسی نیز در آن آمده است از میان اشعاروی ، شعرهای " شهر وخواب سنگی " بیشتر از دیگر شعرها مورد توجه قرارگرفته است و تاویل های بسیاری را به خود اختصاص داده اند .(5)
نسل دوم: سکوت افول و سیاست زدگی
از لحاظ خلق آثار ادبی سکوتی چند ساله دامن شعر نو کردستان ایران را گرفت . دهه چهل وپنجاه در ایران ایدئولوژی چپ گرا درکردستان ، ناسیونالیزم ناب گرا و بعد از آن سکوت ، شعر کردی مسیری سیاست زده را طی نمود. حرکت سواره بعد از وی ادامه پیدا نکرد و شعرنو بجای فرازو پیشرفت کیفی و کشف تجربه های تازه ی ادبی ، نزول پیدا کرد . شاعران این دوره شعر را به مثابه ی وسیله ای برای ابراز پیام سیاسی تلقی می نمودند . و همین امر موجب دور شدن شعراز ماهیت و جوهره ی اصلی خود شد تا جایی که شعر مسیری سطحی نگرانه را طی کرد و هرگز به سمت وسوی شعر سیاسی واقعی گام ننهاد، چرا که شعر فقط وسیله بود که در آن میان شاعرانی همچون فاتح شیخ الاسلامی ، جلال ملکشا،قاسم موید زاده و... به شعر سرایی می پرداختند . در این دوره آنچه که بیش از همه مهم بود اصالت واژگان زبان کردی و پیام شعر از لحاظ سیاسی بود :
شب بود/شبحی تلخ وسیاه/ به مانند نهانخانه دیو/یا مثل سرنوشت نانوشته کرد بخت سیاه/و... (فاتح شیخ الاسلامی - 1340 تهران)
حتی در اشعار این دسته از شاعران بخصوص قاسم مویدزاده و فاتح شیخ الاسلامی تاثیر شعرهای سواره و وزن نیمایی قابل توجه است . درمیان این نسل جلال ملکشا به نسبت معاصرانش موفق تر عمل نمود.(6)
نسل سوم : دغدغه ی شعریت وفرم
نسل سوم هنگامی پا به عرصه شعرنو کردستان ایران گذاشت که در میان عامه مردم شعرهای نسل دوم مورد توجه خاصی بود چرا که همه فهم ، احساس برانگیزساده وسطحی نگر بودند و گفتمان حاکم برجامعه چنین آثاری را می طلبید با این همه فریدون ارشدی، مارف آقایی، ژیلا حسینی ، صالح سوزی، ابراهیم احمدی نیا ، کامبیز کریمی و... با دغدغه های تازه ای وارد عرصه ی سرودن شدند و توانستند به سیاست زدگی جواب "نه" بدهند و شعریت را دراولویت کارخود قراردهند اگر چه این نسل نتوانست در آن زمان تمام دغدغه های ادبی خود را که حول ومحور فرم وشعریت بود در آثار خود وارد کننداما توانستند شعر را از مسیر منحرف شده ی خود بازگردانند و نگاه جامعه ادبی را متوجه ارزشهای بنیادی شعر کنند . این نسل بصورت عمومی در مابین تجارت آثارادبیات فارسی دهه ی چهل و ادبیات کردستان عراق به خلق آثار خود می پرداختند .
از ویژگیهای مشترک میان شاعران این نسل می توان به تک محوری موضوعی ، تک ساختاری ( که در آن فرم با ساختارنهایی موازی و منطبق بو)کلی گویی، و تیپ گرایی پرسوناژ، ودر بعضی از آنها سیلاب بندی در شعر اشاره نمود(7) قریب به اتفاق شاعران این دوره تحت تاثیر شعر کردستان عراق به ویژه لطییف هلمت، عبدا.. پشیو و شیرکو بیکس بودند.
نمونه های از شعر نسل سوم:
از مارف آقایی:
هوا نیست/آخرین نفس گل سرخ است/باران نیست /آمیخته یاشک کودکی در گهواره/و پیری در احتضاراست /برف نیست/بال پروانه ایست که می ریزد / تگرگ نیست/ سرسفید کبوتر است/که موطن جسم خود را ترک کرده است/و...(از کتاب زمین سخت و آسمان دور)
از فریدون ارشدی:(7)
از من تااکنون تو/هی فرو ریختن خاکستر است/ برسرخویشتنم می ویراند.
کاش !کاش/ از من تا اکنون تو/زمین برای یکبار می لغزید /تا آن راههای خسته/که چشمان خسته مان را طی می کنند/گامی دیگربگذارند/و...(سروه شماره 132-131)
از کامبیز کریمی:(8)
دیشب/در گلوگاه ماه/ برشانه ی ستاره ها/درویشی خنیاگر/با دلی بی قرار/ خود را آویخت به دار!نگاه کردم/ در زیرکفش هایش/شب وشمشال/کهکشان و موج وشال/برسر خود خاک می ریختند و/درسوگش می گریستند/و... (سروه شماره55 )
دردوره ای خاص تمام این شاعران به گونه ای از قافیه میانی استفاده می کردند اما امروز در غیاب مرحوم مارف آقایی ، شاعران دیگر هنوز در پی کشف و تجربه های دیگری می باشند .
شعر نسل سوم تا امروز نیز ادامه دارد و شاعرانی همچون امین گردیلانی، رحیم لقمانی، کلثوم عثمان پور،احمد حقناس، و فاطمه فرهادی از جمله شاعران این نسل هستند که از آنها مجموعه شعرچاپ شده است . اگر چه در کنار هم گذاشتن این اسامی به منزله ی هم سطح بودن آنها و یا هم دوره بودن آنها از لحاظ زمانی نیست. بلکه چند پارامترکلی این شاعران را درکنارهم قرار می دهد که پیشتر به آن اشاره شد.
قبل از آنکه به شاعران نسل چهارم بپردازیم لازم است به مجموعه ای از شاعران اشاره شود که به گونه ای به نسل سوم گره خورده اند اما در وضعیتی متفاوت تر قراردارند و لازم است آثار هر کدام از این شاعران بصورت مجزا بررسی شود از آن جمله : بهزاد کردستانی ، محمد صالح سوزنی، کامبیز کریمی، یونس رضایی، ابراهیم احمدی نیاوپرویز ذبیح غلامی ...
این شاعران که در این یادداشت به عنوان شاعران بینابینی از آنها یاد می شود در واقع از شاعران نسل سوم هستند که شاخص های متفاوتی در شعر آنها دیده می شود از جمله : ساخت شکنی و گریزاز تک محوری که بارزترین این شاخص هاست.
الو بانوی فصلها ... صدا خوب است/ خطوت تنهاییم بی تقصیرند در باد/ تا دیوارهایم دیرند ... لطفن زود باش/ دستانم بر عمر ماهت ... نرماند/ دهانم بر نسیم روزهایت ... که یکی شعراند بر تقویم تنهایی... "یونس رضایی"
نسل چهارم : نسل متفاوت ونسل کثرت گرا.
گشایش فضای سیاسی ایران بعد از سرکارآمدن رفرمیستهای دوم خرداد در سال 1376، بازشدن مرزهای فرهنگی میان ایران و عراق ، قوی و سریع شدن فضای ترجمه های ادبی و اندیشه ، بزرگ شدن کتابخانه ی فارسی ، کنگره ها مجله های تخصصی ادبی کردی وفارسی و ... زمینه را برای متحول شدن شعر نو کردی در ایران مهیا ساخت شاعران این نسل با شناخت سنت ادبی کردی ، وفارسی وپیگیری وضعیت شعر ایران و جهان و مطالعه ی نظرگاه های انتقادی وتئوریک با رویکردی متفاوت به شعر که در ادبیات کردی سابقه نداشت وارد عرصه شدند که از آن جمله می توان به رضا علی پور و کمال امینی و محمد موفقی ،شاهو محمودی ، سیوان نیک پی ، صلاح محمدی ، شهاب شیخی ، بیان عزیزی ، قادر نیازی ، شریف مرادی اشاره نمود.
از مشخصات بارز آثار شاعران این نسل ایجاد فضای پرولاربا مجموعه ای از چندیت ها از جمله چند صدایی، چند محوری، چندژانری، چند فرمی و... است که در گرداین چندیت ها منظومه ای ازتمهیدات و تکنیکهای ادبی از جمله جزء نگری ، آیرونی ، پارودی و... قابل توجه است.
نمونه ای از اشعار این شاعران:
آقای شهردار/ لطفن این کوچهی بن بست را آسفالت نکنید/ تا ردپای محبوبم/ بر پیادهروهای گل آلود پاک نشود/ چراکه سال هاست گنجشک های عاشق/ از بارانی که/ در گودی این ردپاها جمع شده است/ آب می خورند." محمد موفقی"
باید/ یکباردیگر/ پله هارا بخوابم/ یا گریه کنم/ تا گربه ای در ذهنم بشکفد.
« رضا علی پور»
خاليتر از نفَسهاي شاعرياَم و دغدغههاي وطن / در گوشة چپ خود لج کردهای/ از هرآنجه دست راست است كه دست دادن/ گاهي اشتباهي هميشگيست درقامت دلتنگي/ پنجره انگار باز شود به سوي هوا و هيچ/ من همة چهارشنبهها را تعطيل كردم/ همانند مرگي كه سرشار از جمعه است « کمال امینی »
از جنس نفس / گاه گدار چه تنگ است /این همه بیهودگیت را / در ویترینی لوکس / گرد گیری کنی و / تنهای هایت را/ نرده پنجره بر اتاقم / می شکافد / سایه ای که هنوز / ترس و لذت اولین بوسه / بر لبانش خیس است/ فرصتی نرم است و بیزار/ آنقدر نرم / از کفش هایم بر این پیادرو جاری می شوم ( سیوان نیک پی )
با این نگاه گذرا در می یابم که روند نوگرایی در شعر کردستان ایران فراز وفرودهای خاص خود را داشته و تا کنون منحنی آرامی را طی نکرده است به عبارت دیگر سکوت ها، چالش ها، وکشف ها همه و همه نشانگروضعیت نانرمال روند نوگرایی در شعرامروز کردستان ایران است.
باشد که در مجالی دیگر بتوان به تفصیل ، به تفسیر و تاویل وواکاری اشعارشاعران نوگرای کرد بپردازیم تا خوانندگان فارس بیشتر و جزء نگرانه تربتوانند با ادبیات این دیارآشنا شوند .
پی نوشت ها:
1- ظرفیت و امکان گویشها ولهجه ها کردی به حدی متفاوت است که تجربه ی واحدادبی = در شعر جهان
در زبان کردی می تواند چندین تجربه ی متفاوت را خلق کنند .
X=X1=X2=000
X2=X=(X1(000
2- سنت شعر کردی بر اساس تعداد سیلابهای برابر در مصرعها میباشند نه بر اساس عروض ودرشعرگوران نیز ضریبی از سیلابها در تمام بندهای شعر حاکم است وعروض به تمامی هیچ نقشی در شعرنو کردی ندارد و به غیراز تجربه نسل اول کردستان ایران که از نیما ، وزن نیمایی پیروی می کردند.
3- این بدان معنا نیست که برای شعر نو کردی دو آغازگر بشناسیم این تقسیم بندی از لحاظ جغرافیایی است و در واقع پدر شعر کردی همان استاد گوران است.
4- این وضعیت در مورد ادبیات ملت های دیگر از جمله ادبیات عرب میان خانم نازک ملائکه وبدرشاکرسیاب و حتی در کردستان عراق ما بین شیخ صالح و عبدالله گوران صدق می کند .
5- البته باید اذعان داشت که سواره هرگز نتوانست با قدرت نیما شعر بسراید و حتی به نسبت سنت شعری خود موضوع اعلام کند بلکه فقط در پی تجربه کردن شعر نیمایی بود.
6- از شاعران نسل دوم کتابهایی به جا مانده است که از میان می توان به کتاب «صدای زنجیرواژه های اسیر» جلال ملکشا و کتاب «بروسکه»«رعد» قاسم موید زاده اشاره نمود.
شاید بتوان گفت که نوع سرودهای شاعران این دوره به لحاظ ضرورت مکان وزمان و گفتمان های حاکم برکلیت جامعه است ولی با توجه به نگاهی ادبی آسیب شناسی آنها لازم است.
گاهی از شعر معاصر کرد ، به عنوان یکی از پدیدهای ادبیات شرق به لحاظ شناخت کیفی و مطالعه ی تطبیقی و کشف تجربه های امروزی حاضر در متون شعر کردی اهمیت بسزایی دارد. چرا که شعر کردی در گستره ای عظیم از پتانسیلهای زبانی که از گوناگونی فاصله ها و ظرفیتهای خاص واژگانی و ساختاری لهجه های کردی(1) نشات گرفته است . اتفاق می افتد و این امر زمینه را برای کشف تجربه های تازه زبانی وخلق آثاری بدیع و آورجینال مهیا می سازد . اگر به ارتباط بیتا متنی ، از لحاظ تجربه های عینی متون ادبی درجهان ادبیات قائل باشیم بدون شک موارد یاد شده اهمیت مطالعه و بررسی ابعاد عینی و ذهنی شعر کردی رابه جهت مطالعه ی تطبیقی و بازشناسی جایگاه شعرو تجربه های آن در زبان کردی برجسته می نماید.
در دهه های اخیر شعر امروز کرد توجه منتقدان و شاعران جهان و بخصوص خاور میانه را به خود جلب کرده است اما متاسفانه بیشتر نگاهها به سوی شعر کردستان عراق بوده و از تجربه های شعر کردی ایران حتی در زبان فارسی چندان که بایدو شاید سخن به میان آورده نشده است. شاید دلیل این امر به سرآغاز نوگرایی در شعر که همانا به استاد "گوران" در کردستان عراق می رسد برگردد چرا که به راستی "گوران" سنت ادبیات کردی را بخوبی شناخته و براساس همان سنت ،چهارچوبهای شعر نوین خود را بنا کرد (2) از طرفی دیگر ادامه دهندگان نوگرایی در شعر ، بعد از گوران با توجه به وضعیت سیاسی و اجتماعی و بحرانهای خاص کردستان عراق از جمله فجایع بزرگ حلبچه و انفال ، بخوبی توانستند آثار خود را خلق و عرضه کننده که در این میان نامهای همچون " رفیق صابر" "شیرکو بی کس"و" لطیف هلمت" و... آشنای کوش ادبیات جهان است.
اما اکنون نوشته ی حاضر در مجال اندک سعی دارد چغرافیای نوگرایی در شعر کردستان ایران را بصورتی گذرا و کلی و بدون ارزش گذاری جزء نگرانه ، معرفی و عرضه کند بی شک لازم است در مورد نوگرایی در شعر امروز کردستان به تفصیل نوشته شود . اما دامنه و قضای این نوشته فقط جهت معرفی وضعیت شعر امروز کردستان ایران است.
نوشدن شعردر کردستان ایران به سه لحاظ با تاخیر همراه بود ، اول به نسبت نوگرایی در شعر کردی: چرا که اولین شعر نو را استادگوران در سال 1952 م (1332 ه ) تحت عنوان "شغال" همراه با مقاله ای با محوریت نوگرایی و از میان بردن چهارچوب قافیه و وزن و قالبهای سنتی کلاسیک به چاپ رسانید این در حالی است که در کردستان ایران اولین شعرهای نو با چندین سال تاخیر به قلم جوان" سواره ایلخانی زاده" : وبه تاثیراز شعرنیمایی سروده شد. دوم اینکه زمانی که سوره ی جوان در حال تجربه ی شعرنیمایی بود ادبیات فارسی شعردهه ی چهل را تجربه می کرد و سوم اینکه جالب است که در کردستان ایران داستان قبل از شعرچهره ای نوگرایانه به خود گرفت.
نسل اول: از سواره تا سواره
سواره ایلخانی زاده (1316-1354 ه ): امروز در کردستان سواره را به عنوان پدر شعرنو کردی ایران می شناسیم .(3)اگرچه علی حسینانی نیزنوگرایی در شعررا همراه با سواره آغاز نموده اما به لحاظ ادبی وشعریت،سواره بیشترمورد توجه قراردارد و به همین سبب آغاز گر شعر نو در کردستان ایران سواره قلمداد می شود.(4) شاعران دیگری نیز مانند فاتح شیخ الاسلامی و قاسم مویدزاده و چندتن دیگر ، نسل اول شعر نو کردستان ایران را تشکیل می دهند سواره هنگامی پا به عرصه شعر نو گذاشت که در ایران درحال تجربه ی شعر دهه ی چهل بود با وجود این سواره ی جوان که آن زمان به عنوان دانشجو در تهران به سر می برد نوگرایی در شعر خود را با تجربه های نیمایی آغازید. شاید سواره انتظار دستهای خاکستری مرگ را نداشت و می خواست تجربه های شعرنو فارسی را به ترتیب زمانی به تجارب شعر نوین کردی بیفزاید اما مرگ اجازه ی کشف و تجربه های دیگررا به وی نداد. جالب است بدانیم سواره از اشعار گوران نیز مطلع بود و حتی چند شعر از گوران را در همان سالها دهه چهل در مجله ی خوشه به سردبیری احمد شاملو به فارسی برگردانده و منتشر کرد اما با این حال شاید به جرات بتوان گفت که سواره در اشعارش
تاثیری چندان از گوران برنگرفت و نگاه او بیشتر به سمت وسوی شعر نیما بود.
گولم فعل
دلم پره/ له ده رد وکول مفاعلن مفاعلن
ئه لیم بروم/ له شاره که ت مفاعلن مفاعلن
ئه لیم به جا/ می ئاوی کا/ نیاوی دی / یه که م مفاعلن مفاعلن مفاعلن فعل
و...
نگاهی طبیعت گرایانه و نه به معنای ناتورالیستی آن ، تصاویرعینی ووزن نیمایی سه پارامتراصلی شعرنیماست در اشعارسواره ایلخانی زاده .
در میان شاعران این نسل سواره موفق تر از همه ظاهر شد از این روست که ابتدا و انتهای این نسل را با سواره می شناسیم به تعبیری دیگر ، سواره با اندک شعرهای خود یکه تاز نسل خود بود از وی مجموعه شعری با عنوان " خواب سنگی " یا به عبارت دیگر "سنگینه خواب" در دست است که جدای از اشعار کردی چند شعر فارسی نیز در آن آمده است از میان اشعاروی ، شعرهای " شهر وخواب سنگی " بیشتر از دیگر شعرها مورد توجه قرارگرفته است و تاویل های بسیاری را به خود اختصاص داده اند .(5)
نسل دوم: سکوت افول و سیاست زدگی
از لحاظ خلق آثار ادبی سکوتی چند ساله دامن شعر نو کردستان ایران را گرفت . دهه چهل وپنجاه در ایران ایدئولوژی چپ گرا درکردستان ، ناسیونالیزم ناب گرا و بعد از آن سکوت ، شعر کردی مسیری سیاست زده را طی نمود. حرکت سواره بعد از وی ادامه پیدا نکرد و شعرنو بجای فرازو پیشرفت کیفی و کشف تجربه های تازه ی ادبی ، نزول پیدا کرد . شاعران این دوره شعر را به مثابه ی وسیله ای برای ابراز پیام سیاسی تلقی می نمودند . و همین امر موجب دور شدن شعراز ماهیت و جوهره ی اصلی خود شد تا جایی که شعر مسیری سطحی نگرانه را طی کرد و هرگز به سمت وسوی شعر سیاسی واقعی گام ننهاد، چرا که شعر فقط وسیله بود که در آن میان شاعرانی همچون فاتح شیخ الاسلامی ، جلال ملکشا،قاسم موید زاده و... به شعر سرایی می پرداختند . در این دوره آنچه که بیش از همه مهم بود اصالت واژگان زبان کردی و پیام شعر از لحاظ سیاسی بود :
شب بود/شبحی تلخ وسیاه/ به مانند نهانخانه دیو/یا مثل سرنوشت نانوشته کرد بخت سیاه/و... (فاتح شیخ الاسلامی - 1340 تهران)
حتی در اشعار این دسته از شاعران بخصوص قاسم مویدزاده و فاتح شیخ الاسلامی تاثیر شعرهای سواره و وزن نیمایی قابل توجه است . درمیان این نسل جلال ملکشا به نسبت معاصرانش موفق تر عمل نمود.(6)
نسل سوم : دغدغه ی شعریت وفرم
نسل سوم هنگامی پا به عرصه شعرنو کردستان ایران گذاشت که در میان عامه مردم شعرهای نسل دوم مورد توجه خاصی بود چرا که همه فهم ، احساس برانگیزساده وسطحی نگر بودند و گفتمان حاکم برجامعه چنین آثاری را می طلبید با این همه فریدون ارشدی، مارف آقایی، ژیلا حسینی ، صالح سوزی، ابراهیم احمدی نیا ، کامبیز کریمی و... با دغدغه های تازه ای وارد عرصه ی سرودن شدند و توانستند به سیاست زدگی جواب "نه" بدهند و شعریت را دراولویت کارخود قراردهند اگر چه این نسل نتوانست در آن زمان تمام دغدغه های ادبی خود را که حول ومحور فرم وشعریت بود در آثار خود وارد کننداما توانستند شعر را از مسیر منحرف شده ی خود بازگردانند و نگاه جامعه ادبی را متوجه ارزشهای بنیادی شعر کنند . این نسل بصورت عمومی در مابین تجارت آثارادبیات فارسی دهه ی چهل و ادبیات کردستان عراق به خلق آثار خود می پرداختند .
از ویژگیهای مشترک میان شاعران این نسل می توان به تک محوری موضوعی ، تک ساختاری ( که در آن فرم با ساختارنهایی موازی و منطبق بو)کلی گویی، و تیپ گرایی پرسوناژ، ودر بعضی از آنها سیلاب بندی در شعر اشاره نمود(7) قریب به اتفاق شاعران این دوره تحت تاثیر شعر کردستان عراق به ویژه لطییف هلمت، عبدا.. پشیو و شیرکو بیکس بودند.
نمونه های از شعر نسل سوم:
از مارف آقایی:
هوا نیست/آخرین نفس گل سرخ است/باران نیست /آمیخته یاشک کودکی در گهواره/و پیری در احتضاراست /برف نیست/بال پروانه ایست که می ریزد / تگرگ نیست/ سرسفید کبوتر است/که موطن جسم خود را ترک کرده است/و...(از کتاب زمین سخت و آسمان دور)
از فریدون ارشدی:(7)
از من تااکنون تو/هی فرو ریختن خاکستر است/ برسرخویشتنم می ویراند.
کاش !کاش/ از من تا اکنون تو/زمین برای یکبار می لغزید /تا آن راههای خسته/که چشمان خسته مان را طی می کنند/گامی دیگربگذارند/و...(سروه شماره 132-131)
از کامبیز کریمی:(8)
دیشب/در گلوگاه ماه/ برشانه ی ستاره ها/درویشی خنیاگر/با دلی بی قرار/ خود را آویخت به دار!نگاه کردم/ در زیرکفش هایش/شب وشمشال/کهکشان و موج وشال/برسر خود خاک می ریختند و/درسوگش می گریستند/و... (سروه شماره55 )
دردوره ای خاص تمام این شاعران به گونه ای از قافیه میانی استفاده می کردند اما امروز در غیاب مرحوم مارف آقایی ، شاعران دیگر هنوز در پی کشف و تجربه های دیگری می باشند .
شعر نسل سوم تا امروز نیز ادامه دارد و شاعرانی همچون امین گردیلانی، رحیم لقمانی، کلثوم عثمان پور،احمد حقناس، و فاطمه فرهادی از جمله شاعران این نسل هستند که از آنها مجموعه شعرچاپ شده است . اگر چه در کنار هم گذاشتن این اسامی به منزله ی هم سطح بودن آنها و یا هم دوره بودن آنها از لحاظ زمانی نیست. بلکه چند پارامترکلی این شاعران را درکنارهم قرار می دهد که پیشتر به آن اشاره شد.
قبل از آنکه به شاعران نسل چهارم بپردازیم لازم است به مجموعه ای از شاعران اشاره شود که به گونه ای به نسل سوم گره خورده اند اما در وضعیتی متفاوت تر قراردارند و لازم است آثار هر کدام از این شاعران بصورت مجزا بررسی شود از آن جمله : بهزاد کردستانی ، محمد صالح سوزنی، کامبیز کریمی، یونس رضایی، ابراهیم احمدی نیاوپرویز ذبیح غلامی ...
این شاعران که در این یادداشت به عنوان شاعران بینابینی از آنها یاد می شود در واقع از شاعران نسل سوم هستند که شاخص های متفاوتی در شعر آنها دیده می شود از جمله : ساخت شکنی و گریزاز تک محوری که بارزترین این شاخص هاست.
الو بانوی فصلها ... صدا خوب است/ خطوت تنهاییم بی تقصیرند در باد/ تا دیوارهایم دیرند ... لطفن زود باش/ دستانم بر عمر ماهت ... نرماند/ دهانم بر نسیم روزهایت ... که یکی شعراند بر تقویم تنهایی... "یونس رضایی"
نسل چهارم : نسل متفاوت ونسل کثرت گرا.
گشایش فضای سیاسی ایران بعد از سرکارآمدن رفرمیستهای دوم خرداد در سال 1376، بازشدن مرزهای فرهنگی میان ایران و عراق ، قوی و سریع شدن فضای ترجمه های ادبی و اندیشه ، بزرگ شدن کتابخانه ی فارسی ، کنگره ها مجله های تخصصی ادبی کردی وفارسی و ... زمینه را برای متحول شدن شعر نو کردی در ایران مهیا ساخت شاعران این نسل با شناخت سنت ادبی کردی ، وفارسی وپیگیری وضعیت شعر ایران و جهان و مطالعه ی نظرگاه های انتقادی وتئوریک با رویکردی متفاوت به شعر که در ادبیات کردی سابقه نداشت وارد عرصه شدند که از آن جمله می توان به رضا علی پور و کمال امینی و محمد موفقی ،شاهو محمودی ، سیوان نیک پی ، صلاح محمدی ، شهاب شیخی ، بیان عزیزی ، قادر نیازی ، شریف مرادی اشاره نمود.
از مشخصات بارز آثار شاعران این نسل ایجاد فضای پرولاربا مجموعه ای از چندیت ها از جمله چند صدایی، چند محوری، چندژانری، چند فرمی و... است که در گرداین چندیت ها منظومه ای ازتمهیدات و تکنیکهای ادبی از جمله جزء نگری ، آیرونی ، پارودی و... قابل توجه است.
نمونه ای از اشعار این شاعران:
آقای شهردار/ لطفن این کوچهی بن بست را آسفالت نکنید/ تا ردپای محبوبم/ بر پیادهروهای گل آلود پاک نشود/ چراکه سال هاست گنجشک های عاشق/ از بارانی که/ در گودی این ردپاها جمع شده است/ آب می خورند." محمد موفقی"
باید/ یکباردیگر/ پله هارا بخوابم/ یا گریه کنم/ تا گربه ای در ذهنم بشکفد.
« رضا علی پور»
خاليتر از نفَسهاي شاعرياَم و دغدغههاي وطن / در گوشة چپ خود لج کردهای/ از هرآنجه دست راست است كه دست دادن/ گاهي اشتباهي هميشگيست درقامت دلتنگي/ پنجره انگار باز شود به سوي هوا و هيچ/ من همة چهارشنبهها را تعطيل كردم/ همانند مرگي كه سرشار از جمعه است « کمال امینی »
از جنس نفس / گاه گدار چه تنگ است /این همه بیهودگیت را / در ویترینی لوکس / گرد گیری کنی و / تنهای هایت را/ نرده پنجره بر اتاقم / می شکافد / سایه ای که هنوز / ترس و لذت اولین بوسه / بر لبانش خیس است/ فرصتی نرم است و بیزار/ آنقدر نرم / از کفش هایم بر این پیادرو جاری می شوم ( سیوان نیک پی )
با این نگاه گذرا در می یابم که روند نوگرایی در شعر کردستان ایران فراز وفرودهای خاص خود را داشته و تا کنون منحنی آرامی را طی نکرده است به عبارت دیگر سکوت ها، چالش ها، وکشف ها همه و همه نشانگروضعیت نانرمال روند نوگرایی در شعرامروز کردستان ایران است.
باشد که در مجالی دیگر بتوان به تفصیل ، به تفسیر و تاویل وواکاری اشعارشاعران نوگرای کرد بپردازیم تا خوانندگان فارس بیشتر و جزء نگرانه تربتوانند با ادبیات این دیارآشنا شوند .
پی نوشت ها:
1- ظرفیت و امکان گویشها ولهجه ها کردی به حدی متفاوت است که تجربه ی واحدادبی = در شعر جهان
در زبان کردی می تواند چندین تجربه ی متفاوت را خلق کنند .
X=X1=X2=000
X2=X=(X1(000
2- سنت شعر کردی بر اساس تعداد سیلابهای برابر در مصرعها میباشند نه بر اساس عروض ودرشعرگوران نیز ضریبی از سیلابها در تمام بندهای شعر حاکم است وعروض به تمامی هیچ نقشی در شعرنو کردی ندارد و به غیراز تجربه نسل اول کردستان ایران که از نیما ، وزن نیمایی پیروی می کردند.
3- این بدان معنا نیست که برای شعر نو کردی دو آغازگر بشناسیم این تقسیم بندی از لحاظ جغرافیایی است و در واقع پدر شعر کردی همان استاد گوران است.
4- این وضعیت در مورد ادبیات ملت های دیگر از جمله ادبیات عرب میان خانم نازک ملائکه وبدرشاکرسیاب و حتی در کردستان عراق ما بین شیخ صالح و عبدالله گوران صدق می کند .
5- البته باید اذعان داشت که سواره هرگز نتوانست با قدرت نیما شعر بسراید و حتی به نسبت سنت شعری خود موضوع اعلام کند بلکه فقط در پی تجربه کردن شعر نیمایی بود.
6- از شاعران نسل دوم کتابهایی به جا مانده است که از میان می توان به کتاب «صدای زنجیرواژه های اسیر» جلال ملکشا و کتاب «بروسکه»«رعد» قاسم موید زاده اشاره نمود.
شاید بتوان گفت که نوع سرودهای شاعران این دوره به لحاظ ضرورت مکان وزمان و گفتمان های حاکم برکلیت جامعه است ولی با توجه به نگاهی ادبی آسیب شناسی آنها لازم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.