|

چرا مردم کردستان با کولبرها احساس همدلی دارند و از آنها حمایت می‌کنند؟

دکتر خالد توکلی

1. بسیاری از مردم عادی و صاحب‌نظران جامعه‌شناسی و اقتصاد توسعه بر این باورند نتایج و پیامدهای برنامه‌های توسعه در ایران، بیش از آنکه موجب بهره‌مندی برابر و منصفانه مناطق مختلف ایران از امکانات و ثروت کشور باشد؛ توسعه نامتوازن را به همراه داشته است. بخش عمده‌ای از شاخص‌های توسعه که مربوط به کردستان و مناطق کردنشین است از برخورداری اندک و سهم ناچیز مردم این مناطق از امکانات رفاهی و توسعه‌ای کشور، حکایت دارد. با این اوصاف، کولبری به مثابه معلول و اجبار ناشی از توسعه‌نیافتگی دانسته و درک می‌شود. به عبارت دیگر، مردم کردستان بر این باورند که کولبری یک انتخاب نیست بلکه اجبار است.در قانون اساسی ایران، یکی از وظایف دولت ایجاد اشتغال برای مردم است.
در اصل 28 قانون اساسی آمده است: « دولت موظف است با رعایت نیاز جامعه به مشاغل گوناگون برای همه ی افراد امکان اشتغال به کار و شرایط مساوی را برای احراز مشاغل ایجاد نماید.» در اعلامیه ی جهانی حقوق بشر نیز اشتغال مورد توجه قرار گرفته است و در ماده ی 23 آمده است که : « هر انسانی حق دارد که صاحب شغل بوده و آزادانه شغل خویش را انتخاب کند، شرایط کاری منصفانه مورد رضایت خویش را دارا باشد و سزاوار حمایت در برابر بیکاری است.» اکنون این پرسش مطرح است که آیا مطابق با قانون اساسی ایران یا اعلامیه ی جهانی حقوق بشر، امکانات کار و اشتغال برای شهروندان کرد به طور عان و کولبران به طور خاص فراهم آمده است؟ آیا از شرایط مساوی برای احراز مشاغل مختلف برخوردارند؟ آیا در برابر بیکاری مورد حمایت هستند؟ آیا از شرایط کاری منصفانه برخوردار می باشند؟ آیا امکان انتخاب شغل وجود دارد یا اکثر مردم از سر ناچاری و بالاجبار به مشاغل سخت و طاقت فرسایی چون کولبری روی می آورند؟
2. نکته دوم که در برخورد با پدیده کولبری باید مورد توجه قرار گیرد این است که مردم به لحاظ فرهنگی و به دلایل مختلف، کار کولبرها را قاچاق محسوب نمی‌کنند و در این زمینه تعریف و ذهنیت مشترکی با دولت ندارند. بیشتر مردم در واقع چنین استدلال می‌کنند از این جهت که کولبران، کالاهایی چون مواد مخدر را وارد یا خارج نمی‌کنند و کار آنان در جهت تأمین معاش خانواده است، نه تنها کولبری را نباید قاچاق به حساب ‌آورد بلکه شایسته تقدیر نیز می‌دانند. به عبارت دیگر در میان بسیاری از مردم کردستان مشاغل را در وهله اول بر اساس حلال یا حرام بودن کالای مورد معامله و نه بر اساس نتیجه مطلوب یا نامطلوب آن برای نظام اقتصادی ارزش گذاری می کنند. بر همین منوال، کولبران خود نیز کار کولبری را از مصادیق قاچاق به شمار نمی‌آورند و صرفاً آن را کاری طاقت‌فرسا و دشوار می‌بینند که بهتر از بیکاری و انتخابی از سر ناچاری است. بعضی از جرم‌شناسان بر این باورند که باید شرایط اجتماعی و اقتصادی یک جامعه و امکان وقوع جرم بر اثر آن مورد توجه قرار گیرد. بدین گونه، هنگامی که شرایط اقتصادی و اجتماعی دگرگون شود اگر جامعه‌ای برابر داشته باشیم، آن گاه است که می توانیم از وقوع جرایم پیشگیری کنیم. به عبارت دیگر در یک جامعه نابرابر به خودی خود امکان وقوع جرم افزایش يابد.
3. عدم تناسب مجازات با جرم یکی دیگر از مواردی است که موجب همدردی با / حمایت از کولبران می‌شود. حتی اگر این را نیز درست بدانیم که کار کولبران غیر قانونی و مشمول قاچاق می‌شود باز با توجه به این که مجازات این جرائم هرگز مرگ نیست؛ کار کولبران در میان مردم مورد پشتیبانی قرار می‌گیرد. کولبران در هیچ دادگاه صالحه‌ای محاکمه و محکوم نشده‌اند اما عملاً به اشد مجازات می‌رسند و در مواردی از حق حیات محروم می‌شوند. نکته قابل تأمل دیگر این است: از آنجایی که کولبران نسبت به کولبری به مثابه قاچاق و عملی غیرقانونی، آگاهی ندارند لذا عمل آنها حتی اگر مجرمانه نیز تلقی شود در مجازات آنها به این امر باید توجه شود که عمل کولبران فاقد جنبه و عنصر ذهنی است و عامداً و عالماً جرم به وقوع نمی‌پیوندد لذا مستحق اشد مجازات نیستند.
4. عدم مبارزه جدی با قاچاق سازمان‌یافته و باندهایی که در این حوزه فعالیت می‌کنند و سودهای کلانی را نصیب خود ساخته‌اند از دیگر نکاتی است که هم موجب نابرابری و تضاد طبقاتی و اقتصادی شده است و هم مجازات و برخورد خشونت‌آمیز با کولبران را غیرمنصفانه می‌سازد. اقتصاد فاسد و رانتی، حجم قاچاق کالا را افزایش می‌دهد و برخورد با دانه‌درشت‌ها را دشوار می‌سازد. اما کولبران همواره در معرض مجازات و در دسترس مأموران هستند. این امر نیز به نوبه خود موجب شده است تا مردم نسبت به مجازات کولبران معترض باشند و به این باور برسند که عزم جدی برای حل مسئله قاچاق و مجازات باندهای سازمان‌یافته قاچاقچیان علیرغم تأکید دقیق و صریح و دقیق مقام معظم رهبری مبنی بر این که مراد ایشان از قاچاق کولبری نیست و عدم ضرورت برخورد با کولبران وجود ندارد.
5. فقر مالی کولبران یکی دیگر از علل و عواملی است که همدلی مردم با آنها را موجب می‌شود. تردیدی نیست کولبران از فقیرترین افراد جامعه هستند که بالاجبار به چنین کار پرخطر و دشواری روی آورده‌اند. کاری که متناسب با دشواری و خطر و هزینه‌های متعدد دیگر، درآمد منافع چندانی برای کولبران ندارد. گذر از راههای ناهموار، در سرما و گرما و حمل کوله‌بارهای سنگین، در آینده‌ای نه چندان دور، کولبران را مبتلا به مشکلات جسمانی فراوانی از قبیل کمر و پادرد، بیماریهای تنفسی و ... خواهد کرد. فقدان بیمه‌های حمایتی نیز مشکلات آنها را دوچندان می‌کند. در سوی دیگر قضیه، این باندهای قاچاق است که درآمد اصلی را صاحب می‌شوند و کمترین هزینه نیز بر آنها تحمیل می‌شود.

1. بسیاری از مردم عادی و صاحب‌نظران جامعه‌شناسی و اقتصاد توسعه بر این باورند نتایج و پیامدهای برنامه‌های توسعه در ایران، بیش از آنکه موجب بهره‌مندی برابر و منصفانه مناطق مختلف ایران از امکانات و ثروت کشور باشد؛ توسعه نامتوازن را به همراه داشته است. بخش عمده‌ای از شاخص‌های توسعه که مربوط به کردستان و مناطق کردنشین است از برخورداری اندک و سهم ناچیز مردم این مناطق از امکانات رفاهی و توسعه‌ای کشور، حکایت دارد. با این اوصاف، کولبری به مثابه معلول و اجبار ناشی از توسعه‌نیافتگی دانسته و درک می‌شود. به عبارت دیگر، مردم کردستان بر این باورند که کولبری یک انتخاب نیست بلکه اجبار است.در قانون اساسی ایران، یکی از وظایف دولت ایجاد اشتغال برای مردم است.
در اصل 28 قانون اساسی آمده است: « دولت موظف است با رعایت نیاز جامعه به مشاغل گوناگون برای همه ی افراد امکان اشتغال به کار و شرایط مساوی را برای احراز مشاغل ایجاد نماید.» در اعلامیه ی جهانی حقوق بشر نیز اشتغال مورد توجه قرار گرفته است و در ماده ی 23 آمده است که : « هر انسانی حق دارد که صاحب شغل بوده و آزادانه شغل خویش را انتخاب کند، شرایط کاری منصفانه مورد رضایت خویش را دارا باشد و سزاوار حمایت در برابر بیکاری است.» اکنون این پرسش مطرح است که آیا مطابق با قانون اساسی ایران یا اعلامیه ی جهانی حقوق بشر، امکانات کار و اشتغال برای شهروندان کرد به طور عان و کولبران به طور خاص فراهم آمده است؟ آیا از شرایط مساوی برای احراز مشاغل مختلف برخوردارند؟ آیا در برابر بیکاری مورد حمایت هستند؟ آیا از شرایط کاری منصفانه برخوردار می باشند؟ آیا امکان انتخاب شغل وجود دارد یا اکثر مردم از سر ناچاری و بالاجبار به مشاغل سخت و طاقت فرسایی چون کولبری روی می آورند؟
2. نکته دوم که در برخورد با پدیده کولبری باید مورد توجه قرار گیرد این است که مردم به لحاظ فرهنگی و به دلایل مختلف، کار کولبرها را قاچاق محسوب نمی‌کنند و در این زمینه تعریف و ذهنیت مشترکی با دولت ندارند. بیشتر مردم در واقع چنین استدلال می‌کنند از این جهت که کولبران، کالاهایی چون مواد مخدر را وارد یا خارج نمی‌کنند و کار آنان در جهت تأمین معاش خانواده است، نه تنها کولبری را نباید قاچاق به حساب ‌آورد بلکه شایسته تقدیر نیز می‌دانند. به عبارت دیگر در میان بسیاری از مردم کردستان مشاغل را در وهله اول بر اساس حلال یا حرام بودن کالای مورد معامله و نه بر اساس نتیجه مطلوب یا نامطلوب آن برای نظام اقتصادی ارزش گذاری می کنند. بر همین منوال، کولبران خود نیز کار کولبری را از مصادیق قاچاق به شمار نمی‌آورند و صرفاً آن را کاری طاقت‌فرسا و دشوار می‌بینند که بهتر از بیکاری و انتخابی از سر ناچاری است. بعضی از جرم‌شناسان بر این باورند که باید شرایط اجتماعی و اقتصادی یک جامعه و امکان وقوع جرم بر اثر آن مورد توجه قرار گیرد. بدین گونه، هنگامی که شرایط اقتصادی و اجتماعی دگرگون شود اگر جامعه‌ای برابر داشته باشیم، آن گاه است که می توانیم از وقوع جرایم پیشگیری کنیم. به عبارت دیگر در یک جامعه نابرابر به خودی خود امکان وقوع جرم افزایش يابد.
3. عدم تناسب مجازات با جرم یکی دیگر از مواردی است که موجب همدردی با / حمایت از کولبران می‌شود. حتی اگر این را نیز درست بدانیم که کار کولبران غیر قانونی و مشمول قاچاق می‌شود باز با توجه به این که مجازات این جرائم هرگز مرگ نیست؛ کار کولبران در میان مردم مورد پشتیبانی قرار می‌گیرد. کولبران در هیچ دادگاه صالحه‌ای محاکمه و محکوم نشده‌اند اما عملاً به اشد مجازات می‌رسند و در مواردی از حق حیات محروم می‌شوند. نکته قابل تأمل دیگر این است: از آنجایی که کولبران نسبت به کولبری به مثابه قاچاق و عملی غیرقانونی، آگاهی ندارند لذا عمل آنها حتی اگر مجرمانه نیز تلقی شود در مجازات آنها به این امر باید توجه شود که عمل کولبران فاقد جنبه و عنصر ذهنی است و عامداً و عالماً جرم به وقوع نمی‌پیوندد لذا مستحق اشد مجازات نیستند.
4. عدم مبارزه جدی با قاچاق سازمان‌یافته و باندهایی که در این حوزه فعالیت می‌کنند و سودهای کلانی را نصیب خود ساخته‌اند از دیگر نکاتی است که هم موجب نابرابری و تضاد طبقاتی و اقتصادی شده است و هم مجازات و برخورد خشونت‌آمیز با کولبران را غیرمنصفانه می‌سازد. اقتصاد فاسد و رانتی، حجم قاچاق کالا را افزایش می‌دهد و برخورد با دانه‌درشت‌ها را دشوار می‌سازد. اما کولبران همواره در معرض مجازات و در دسترس مأموران هستند. این امر نیز به نوبه خود موجب شده است تا مردم نسبت به مجازات کولبران معترض باشند و به این باور برسند که عزم جدی برای حل مسئله قاچاق و مجازات باندهای سازمان‌یافته قاچاقچیان علیرغم تأکید دقیق و صریح و دقیق مقام معظم رهبری مبنی بر این که مراد ایشان از قاچاق کولبری نیست و عدم ضرورت برخورد با کولبران وجود ندارد.
5. فقر مالی کولبران یکی دیگر از علل و عواملی است که همدلی مردم با آنها را موجب می‌شود. تردیدی نیست کولبران از فقیرترین افراد جامعه هستند که بالاجبار به چنین کار پرخطر و دشواری روی آورده‌اند. کاری که متناسب با دشواری و خطر و هزینه‌های متعدد دیگر، درآمد منافع چندانی برای کولبران ندارد. گذر از راههای ناهموار، در سرما و گرما و حمل کوله‌بارهای سنگین، در آینده‌ای نه چندان دور، کولبران را مبتلا به مشکلات جسمانی فراوانی از قبیل کمر و پادرد، بیماریهای تنفسی و ... خواهد کرد. فقدان بیمه‌های حمایتی نیز مشکلات آنها را دوچندان می‌کند. در سوی دیگر قضیه، این باندهای قاچاق است که درآمد اصلی را صاحب می‌شوند و کمترین هزینه نیز بر آنها تحمیل می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.