|

مردی بدون چهره که نقاشی را می‌فهمید

داریوش غریب‌زاده . هنرمند

سی و اندی سال پیش دوست نقاشی بنام حسن داشتم‌.‌ آنوقت‌ها تازه وارد چاپخانه شده بودم‌.‌ یکروز حسن اطلاعیه‌ای به چاپخانه آورد که باعث خوشحالی‌ام شد‌. نمایشگاه آثارش در سالن کتابخانه عمومی بوشهر .
با اشتیاق اطلاعیه را چاپ کردم‌. صبح و بعد از ظهر در چاپخانه کار می‌کردم و تنها فرصت حضورم استراحت دوساعته ظهر بود‌.ساعت دو مسیر پنج دقیقه‌ای چاپخانه تا کتابخانه را طی می‌کردم‌. آن‌موقع حسن تنها بود و بازدید کننده‌ای نداشت . اول با شوق دفتر نمایشگاه را ورق می‌زدم و تحسین بازدیدکنندگان می‌خواندم بعد با حسن دوتایی غذا می‌خوردیم . حسن هم مثل من عاشق هنر بود . حتی بیشتر از من‌، با وجودی که وضع مالی مناسبی داشتند اما برای خرید وسایل نقاشی‌اش بنایی می‌کرد‌. همین خصوصیت مرا به او بسیار نزدیک کرد و وقتی کناره ناخن انگشتانی که لقمه‌ای نان می‌گرفت ذرات گچ و سبمان خشکیده می‌دیدم لذت غذا و تماشای آثارش را دو چندان می‌کرد .تابلوهای حسن تماما نقاشی‌های رئالیته از زندگی بود‌. زندگی آدم‌های فرودست با جزئیات پیرامونشان‌. جزئیاتی به‌شدت دقیق و حساب شده.در خلوت نمایشگاه با هم حرف می‌زدیم‌. حسن از جهان نقاشی می‌گفت و این برای من که سواد نقاشی نداشتم اوقاتی خوش و دلپذیر رقم می‌زد.روز سوم نمایشگاه در سکوت صدای خش خش قدم‌هایی شنیدم‌. رو برگرداندم‌. نزدیک بود از ترس قالب تهی کنم‌. ‍پشت سرم آدمی نزدیک و نزدیکتر شد‌. وحشتزده به چهره‌ای نگریستم که چهره نبود‌. تماما گداخته از جذام یا سوختگی شدید‌. دو سوراخ بر سطحی صاف که جای بینی بود‌. دهانی بدون لب و دو تیله کم فروغ در شکاف‌هایی که چشم بود‌. چند رشته تنک و بلند مو در اینجا و آنجای سر طاس داشت و همه اینها سر و صورت ژولیده آدمی بود که تشخیص مرد یا زن بودنش در نگاه اول ممکن نبود‌، در همان لحظه از شلوار و پالتوی مشکی و مندرسش پی بردم مرد است‌. وقتی نزدیکتر شد بدون ذره‌ای تامل دست در جیب بردم و سکه‌ای به سمتش گرفتم‌. به سکه نگاهی کرد و بی اعتنا از کنارم گذشت‌. روبروی اولین تابلو نقاشی ایستاد و خیره شد
مبهوت بودم‌. حسن با اشاره مرا خواند‌. مرد پشت به ما نقاشی‌ها را می‌دید. حسن با اشاره دست و چشم مرا به سکوت و نشستن در کنار خود دعوت کرد .وقتی مرد به آخرین نقاشی رسید حسن نزدیک او رفت و خوش آمد گفت. خود را معرفی کرد و از او در باره نقاشی‌ها نظر خواست.با اولین کلمه متوجه شدم حنجره مرد هم آسیب دیده است‌.‌ صدایش نه مردانه بود نه زنانه‌. جنس عجیبی داشت‌. از جنس همان زخم‌های چهره‌اش‌. صدایی غریب که کلمات و جملاتی عجیب روانه گوش می‌کرد‌. مرد تک تک نقاشی‌ها را به شکلی کاملا دقیق تحلیل می‌کرد‌. بین او و حسن گفتگویی جذاب شکل گرفت‌. گفتگویی که بیشتر بر مبنای پرسش‌های حسن و توضیحات مرد بود‌. توضیحاتی مفصل و موجز از نقاشان‌، رمبرنت و رنوار، گوگن و ونگوگ و ... من و حسن هر دو حیرتزده بودیم اما حسن با کمال خونسردی انگار در برابر استاد دانشگاه نقاشی ایستاده او را به حرف زدن بیشتر ترغیب می‌کرد. مرد هم وارد دنیای پیکاسو شد‌. از دوران آبی‌، دوران صورتی‌، مشخصه‌های هر دوره و تاثیرات آن بر نظام هنر عالم‌. من از اصطلاح دوره آبی و صورتی چیزی نمی‌دانستم‌. این توضیحات برای حسن هم جالب بود و مرد را وادار به اشارات می‌کرد. گفتگو طولانی شد.حسن با احترام مرد را به نشستن دعوت کرد‌. صندلی دیگری آوردم و سه تایی نشستیم‌. تازه آنوقت بود که صحبت‌های مرد گل کرد‌!
آنچه من در آنروز شاهد بودم به قدری ناباورانه است که به خواننده حق می‌دهم آنرا به پای تخیل بگذارد‌. مردی با صورت نداشته و جویده شده از خوره نه تنها از نقاشی می‌گفت بلکه تمامی نحله‌ها و جنبش‌های هنری و ادبی بعد از جنگ جهانی دوم را به خوبی تشریح می‌کرد‌. آوانگاردهای دادائیسم و ... گاه اصطلاحاتی فرانسوی و معادل آنرا شرح می‌داد. کم‌کم پی بردیم بیشتر جوانی‌اش دز کافه‌ها و محافل هنری شهر پاریس طی شده‌. آن چیزی که پس از سالها هنوز برایم جالب است اینکه آنقدر مجذوب کلامش بودیم که حتی وقت نشد سوالی دز باره آسیب‌های چهره‌اش کنیم. پس از دوساعتی گپ زدن آخر حرف‌هایش به حسن گفت‌: معمولا آرتیست دچار تغییر می‌شود و یک شکل نمی‌ماند‌. دنبال تجربه و راه بیان نو می‌گردد‌! و رفت‌. تا دم در او را مشایعت کردیم و من از شدت شرم به خاطر اشتباهم در تشخیص شخصیت او عذرخواهی کردم . انگار عذرخواهی مرا نشنید‌. با دست گداخته‌اش دست مرا فشرد و سپس درون جیب پالتو برد‌.
رفت و ما در حیرت به او خیره بودیم‌.
فردای آنروز دوباره مسیر چاپخانه تا کتابخانه را پیاده طی کردم‌. توی بلوار نزدیک کتابخانه تعدادی نوجوان هیاهو‌کنان با سنگ و قوطی حلبی دنبال مردی می‌دویدند‌. خودش بود‌. مرد بدون چهره‌!
دویدم و خودم را به بچه‌ها رساندم‌. با التماس با تهدید‌، با دعوا داد زدم: «ولش کنین ای مرد دیوونه نی‌!»
تعداد بچه‌ها زیاد بود و حریفشان نمی‌شدم، یعنی اگر اراده می‌کردند با سنگ دخل مرا هم در می‌آوردند اما آنقدر داد زدم که شاید باورشان شد و پراکنده شدند.خودم را به مرد رساندم‌. نفس نفس می‌زد و زخمی بود‌. با دیدن من برگشت‌. منگ بودم چه بگویم‌. التماس‌کنان او را استاد خطاب می‌کردم و خواهش می‌کردم با هم به نمایشگاه برویم اما رفت و اعتنایی نکرد‌. ایستادم و تماشایش کردم‌. رفت و در اولین کوچه خیابان پیچید و غیب شد‌.
آنروز از شدت ناراحتی نمایشگاه نرفتم‌. به خانه رسیدم و افتادم‌. خواب رفتم‌.
ده دوازده سالی گذشت‌. حسن برای تحصیل نقاشی به اروپا رفته بود‌. منم همچنان در چاپخانه مشغول بودم. یکبار گذارم به تهران افتاد‌. ظهیر‌الاسلام راسته کاغذ‌فروشان و عرضه کنندگان مواد اولیه چاپ و صحافی مثل مرکب و حروف سربی، گالینگور و این اقلام بود‌. پیش دوست فروشنده فیلم و زینک و داروهای لیتوگرافی رفتم‌. شب بود. موقع بازگشت کلاه پشمی‌ام را تا روی گوش هایم کشاندم و دست در حیب راه رفتم .جایی نانوایی و صفی نسبتا طولانی دیدم‌. ناخودآگاه به نانوایی خیره شدم و به کارگرانی که در آن سرما کنار تنور داغ کار می‌کردند به دیده حسرت نگریستم‌.
حین رد شد سایه‌ای به چشمم خورد‌. گذشتم اما یکدفعه ایستادم‌. یعنی درست دیده بودم‌؟
کنار نانوایی زمینی خالی و مملو از نفت سیاه بو‌د. پشت تاریک و روشنای این فرش سیاه و براق مرد بدون چهره بر زمین نشسته بود‌. از لای پتویی که بخود پیچیده بود همان چشمها . باورم نمی‌شد . پس از سالها ...
نردیکش رفتم و با خوشحالی سلامش کردم‌. گفتم می‌شناسی‌؟ بوشهر‌، نمایشگاه نقاشی ، پیکاسو، دوران آبی، صورتی و .‌.‌.
یکدفعه دستی پشت گردنم گرفت و بلند کرد‌. مرد لندهوری دهانم را بزور باز کرد و بوئید‌! بعد مسخره‌کنان به بقیه گفت مست نیست‌، دیوانه است . سر شبی یاد پیکاسو افتاده‌. همه زیر خنده زدند‌. حس تلخی داشتم . دیگر نمی‌توانستم به مرد بدون چهره نگاه کنم‌. رفتم در اولین کوچه پیچیدم و گم شدم‌.

سی و اندی سال پیش دوست نقاشی بنام حسن داشتم‌.‌ آنوقت‌ها تازه وارد چاپخانه شده بودم‌.‌ یکروز حسن اطلاعیه‌ای به چاپخانه آورد که باعث خوشحالی‌ام شد‌. نمایشگاه آثارش در سالن کتابخانه عمومی بوشهر .
با اشتیاق اطلاعیه را چاپ کردم‌. صبح و بعد از ظهر در چاپخانه کار می‌کردم و تنها فرصت حضورم استراحت دوساعته ظهر بود‌.ساعت دو مسیر پنج دقیقه‌ای چاپخانه تا کتابخانه را طی می‌کردم‌. آن‌موقع حسن تنها بود و بازدید کننده‌ای نداشت . اول با شوق دفتر نمایشگاه را ورق می‌زدم و تحسین بازدیدکنندگان می‌خواندم بعد با حسن دوتایی غذا می‌خوردیم . حسن هم مثل من عاشق هنر بود . حتی بیشتر از من‌، با وجودی که وضع مالی مناسبی داشتند اما برای خرید وسایل نقاشی‌اش بنایی می‌کرد‌. همین خصوصیت مرا به او بسیار نزدیک کرد و وقتی کناره ناخن انگشتانی که لقمه‌ای نان می‌گرفت ذرات گچ و سبمان خشکیده می‌دیدم لذت غذا و تماشای آثارش را دو چندان می‌کرد .تابلوهای حسن تماما نقاشی‌های رئالیته از زندگی بود‌. زندگی آدم‌های فرودست با جزئیات پیرامونشان‌. جزئیاتی به‌شدت دقیق و حساب شده.در خلوت نمایشگاه با هم حرف می‌زدیم‌. حسن از جهان نقاشی می‌گفت و این برای من که سواد نقاشی نداشتم اوقاتی خوش و دلپذیر رقم می‌زد.روز سوم نمایشگاه در سکوت صدای خش خش قدم‌هایی شنیدم‌. رو برگرداندم‌. نزدیک بود از ترس قالب تهی کنم‌. ‍پشت سرم آدمی نزدیک و نزدیکتر شد‌. وحشتزده به چهره‌ای نگریستم که چهره نبود‌. تماما گداخته از جذام یا سوختگی شدید‌. دو سوراخ بر سطحی صاف که جای بینی بود‌. دهانی بدون لب و دو تیله کم فروغ در شکاف‌هایی که چشم بود‌. چند رشته تنک و بلند مو در اینجا و آنجای سر طاس داشت و همه اینها سر و صورت ژولیده آدمی بود که تشخیص مرد یا زن بودنش در نگاه اول ممکن نبود‌، در همان لحظه از شلوار و پالتوی مشکی و مندرسش پی بردم مرد است‌. وقتی نزدیکتر شد بدون ذره‌ای تامل دست در جیب بردم و سکه‌ای به سمتش گرفتم‌. به سکه نگاهی کرد و بی اعتنا از کنارم گذشت‌. روبروی اولین تابلو نقاشی ایستاد و خیره شد
مبهوت بودم‌. حسن با اشاره مرا خواند‌. مرد پشت به ما نقاشی‌ها را می‌دید. حسن با اشاره دست و چشم مرا به سکوت و نشستن در کنار خود دعوت کرد .وقتی مرد به آخرین نقاشی رسید حسن نزدیک او رفت و خوش آمد گفت. خود را معرفی کرد و از او در باره نقاشی‌ها نظر خواست.با اولین کلمه متوجه شدم حنجره مرد هم آسیب دیده است‌.‌ صدایش نه مردانه بود نه زنانه‌. جنس عجیبی داشت‌. از جنس همان زخم‌های چهره‌اش‌. صدایی غریب که کلمات و جملاتی عجیب روانه گوش می‌کرد‌. مرد تک تک نقاشی‌ها را به شکلی کاملا دقیق تحلیل می‌کرد‌. بین او و حسن گفتگویی جذاب شکل گرفت‌. گفتگویی که بیشتر بر مبنای پرسش‌های حسن و توضیحات مرد بود‌. توضیحاتی مفصل و موجز از نقاشان‌، رمبرنت و رنوار، گوگن و ونگوگ و ... من و حسن هر دو حیرتزده بودیم اما حسن با کمال خونسردی انگار در برابر استاد دانشگاه نقاشی ایستاده او را به حرف زدن بیشتر ترغیب می‌کرد. مرد هم وارد دنیای پیکاسو شد‌. از دوران آبی‌، دوران صورتی‌، مشخصه‌های هر دوره و تاثیرات آن بر نظام هنر عالم‌. من از اصطلاح دوره آبی و صورتی چیزی نمی‌دانستم‌. این توضیحات برای حسن هم جالب بود و مرد را وادار به اشارات می‌کرد. گفتگو طولانی شد.حسن با احترام مرد را به نشستن دعوت کرد‌. صندلی دیگری آوردم و سه تایی نشستیم‌. تازه آنوقت بود که صحبت‌های مرد گل کرد‌!
آنچه من در آنروز شاهد بودم به قدری ناباورانه است که به خواننده حق می‌دهم آنرا به پای تخیل بگذارد‌. مردی با صورت نداشته و جویده شده از خوره نه تنها از نقاشی می‌گفت بلکه تمامی نحله‌ها و جنبش‌های هنری و ادبی بعد از جنگ جهانی دوم را به خوبی تشریح می‌کرد‌. آوانگاردهای دادائیسم و ... گاه اصطلاحاتی فرانسوی و معادل آنرا شرح می‌داد. کم‌کم پی بردیم بیشتر جوانی‌اش دز کافه‌ها و محافل هنری شهر پاریس طی شده‌. آن چیزی که پس از سالها هنوز برایم جالب است اینکه آنقدر مجذوب کلامش بودیم که حتی وقت نشد سوالی دز باره آسیب‌های چهره‌اش کنیم. پس از دوساعتی گپ زدن آخر حرف‌هایش به حسن گفت‌: معمولا آرتیست دچار تغییر می‌شود و یک شکل نمی‌ماند‌. دنبال تجربه و راه بیان نو می‌گردد‌! و رفت‌. تا دم در او را مشایعت کردیم و من از شدت شرم به خاطر اشتباهم در تشخیص شخصیت او عذرخواهی کردم . انگار عذرخواهی مرا نشنید‌. با دست گداخته‌اش دست مرا فشرد و سپس درون جیب پالتو برد‌.
رفت و ما در حیرت به او خیره بودیم‌.
فردای آنروز دوباره مسیر چاپخانه تا کتابخانه را پیاده طی کردم‌. توی بلوار نزدیک کتابخانه تعدادی نوجوان هیاهو‌کنان با سنگ و قوطی حلبی دنبال مردی می‌دویدند‌. خودش بود‌. مرد بدون چهره‌!
دویدم و خودم را به بچه‌ها رساندم‌. با التماس با تهدید‌، با دعوا داد زدم: «ولش کنین ای مرد دیوونه نی‌!»
تعداد بچه‌ها زیاد بود و حریفشان نمی‌شدم، یعنی اگر اراده می‌کردند با سنگ دخل مرا هم در می‌آوردند اما آنقدر داد زدم که شاید باورشان شد و پراکنده شدند.خودم را به مرد رساندم‌. نفس نفس می‌زد و زخمی بود‌. با دیدن من برگشت‌. منگ بودم چه بگویم‌. التماس‌کنان او را استاد خطاب می‌کردم و خواهش می‌کردم با هم به نمایشگاه برویم اما رفت و اعتنایی نکرد‌. ایستادم و تماشایش کردم‌. رفت و در اولین کوچه خیابان پیچید و غیب شد‌.
آنروز از شدت ناراحتی نمایشگاه نرفتم‌. به خانه رسیدم و افتادم‌. خواب رفتم‌.
ده دوازده سالی گذشت‌. حسن برای تحصیل نقاشی به اروپا رفته بود‌. منم همچنان در چاپخانه مشغول بودم. یکبار گذارم به تهران افتاد‌. ظهیر‌الاسلام راسته کاغذ‌فروشان و عرضه کنندگان مواد اولیه چاپ و صحافی مثل مرکب و حروف سربی، گالینگور و این اقلام بود‌. پیش دوست فروشنده فیلم و زینک و داروهای لیتوگرافی رفتم‌. شب بود. موقع بازگشت کلاه پشمی‌ام را تا روی گوش هایم کشاندم و دست در حیب راه رفتم .جایی نانوایی و صفی نسبتا طولانی دیدم‌. ناخودآگاه به نانوایی خیره شدم و به کارگرانی که در آن سرما کنار تنور داغ کار می‌کردند به دیده حسرت نگریستم‌.
حین رد شد سایه‌ای به چشمم خورد‌. گذشتم اما یکدفعه ایستادم‌. یعنی درست دیده بودم‌؟
کنار نانوایی زمینی خالی و مملو از نفت سیاه بو‌د. پشت تاریک و روشنای این فرش سیاه و براق مرد بدون چهره بر زمین نشسته بود‌. از لای پتویی که بخود پیچیده بود همان چشمها . باورم نمی‌شد . پس از سالها ...
نردیکش رفتم و با خوشحالی سلامش کردم‌. گفتم می‌شناسی‌؟ بوشهر‌، نمایشگاه نقاشی ، پیکاسو، دوران آبی، صورتی و .‌.‌.
یکدفعه دستی پشت گردنم گرفت و بلند کرد‌. مرد لندهوری دهانم را بزور باز کرد و بوئید‌! بعد مسخره‌کنان به بقیه گفت مست نیست‌، دیوانه است . سر شبی یاد پیکاسو افتاده‌. همه زیر خنده زدند‌. حس تلخی داشتم . دیگر نمی‌توانستم به مرد بدون چهره نگاه کنم‌. رفتم در اولین کوچه پیچیدم و گم شدم‌.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.