|

فضای مجازی به دلیل بستر‌سازی برای آسیب‌پذیری جوانان ایجاد نگرانی مي‌کند

کدام آسیب جدی‌تر است؟

عباس ابرامی . پژوهشگر اجتماعی


آسیب‌پذیری جوانان در حوزه مسائل اجتماعی متأثر از تأخیر در ورود به بازار کار، موضوعی نیست که امروزه نیاز به تردید داشته باشد. این آسیب‌پذیری شکل‌گیری و حفظ هویت جوانان را با مشکلاتی مواجه می‌کند. چراکه‌ گذار از وابستگی خانوادگی به بازار کار و استقلال اقتصادی را با تردید و حتی مانع روبه‌رو می‌کند. جوانان بالقوه آسیب‌پذیر هستند و بازآفرینی جوانی به‌عنوان یک مرحله از زندگی فرد و نقشی که شغل در این بازآفرینی می‌تواند ایفا کند نیز این آسیب‌پذیری را تشدید می‌کند. اما شکل خاصی از بی‌کاری در جامعه امروز ایران حتی می‌تواند این آسیب‌پذیری را حادتر کند؛ بی‌کاری جوانان تحصیل‌کرده‌ای که بعضا نه از روی علاقه بلکه بر اثر ناامیدی‌های پیشین بازار کار، پروسه استقلال‌سازی خود از خانواده را به تأخیر انداخته‌اند و هنگام فراغت از تحصیل با سطح بالاتری از انتظارات از خود و همچنین انتظارات خانواده و محیط اجتماع از او همچنان با تأخیر چندساله جذب بازار کار می‌شوند. این فشارها و همچنین درنگی که در فرایند تکمیل هویت اجتماعی فرد جوان بر اثر پاسخ منفی بازار کار به وجود می‌آید، همه مشکلات نیست. روند خصوصی و تجاری‌شدن سرگرمی و فراغت نیز موجب می‌شود که فرد بی‌کار از یک بخش مهم دیگر در جامعه برای تکمیل فرایند اجتماعی‌شدن خود محروم و علاوه بر آن احساس محرومیت نسبی در او شدیدتر شود. درنهایت در بستری که فرد بیش از پیش در معرض مخاطرات اجتماعی قرار داده شده، این محرومیت نسبی می‌تواند خود را در قالب خشونت‌ورزی برای انتقام‌جویی از جامعه‌ای که او را از حداقل فرصت‌ها محروم کرده، نشان دهد. خصوصا آنکه فرد در جامعه خود نظاره‌گر رفاه بالای برخی از هم‌گروه‌های سنی خود در کوچه و خیابان باشد. برای مثال در جامعه امروز ایران تعدد خودروهای لوکس وارداتی در خیابان‌ها و نظاره‌گربودن جوانان بی‌کار و عموما تحصیل‌کرده جامعه می‌تواند مثالی از این دست باشد. در چنین شرایطی فرد دچار القائات ذهنی می‌شود که حقوق او به وسیله اقلیتی به غارت رفته است و نهادهای موجود در جامعه از احقاق حق او امتناع می‌کنند. بنابراین حتی اگر فرد در قامت انتقام‌جویی عریان و خشن از جامعه خود برنیاید (که در این صورت از سوی چنین جامعه‌ای دیگر نه آسیب‌دیده اجتماع که به چشم مجرم و مستحق مجازات نگریسته می‌شود)، حاضر به پذیرش نقش و مسئولیت اجتماعی خود برای اصلاح جامعه نیز نخواهد بود و این یعنی تضمین سیکل معیوب مدیریت کلان جامعه به وسیله افرادی که از این سیکل معیوب آسیب دیده‌اند. بی‌کاری از یک جنبه دیگر نیز می‌تواند برای جامعه ایران و آسیب‌پذیری جوانان آن خطر بزرگی محسوب شود؛ در غیاب نقش‌آفرینی لازم دولت و خلأ نهادهای مستقل جامعه برای مدیریت و کنترل آسیب‌های اجتماعی، نهاد خانواده به‌عنوان یگانه نهاد درخوراعتنا در این حوزه و در جامعه ایران که بار زیادی را در مدیریت نسل جوان و تقلیل مشکلات او بر عهده می‌گیرد و بیشترین نقش نظارتی و حمایتی را برای کنترل آسیب‌های او بازی می‌کند، به‌واسطه کاهش نرخ ازدواج و افزایش نرخ طلاق که تا حد زیادی به صورت مستقیم و غیرمستقیم با مسائل اقتصادی و خصوصا بی‌کاری جوانان مرتبط است، در معرض خطر قرار دارد. فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی نیز به دلیل بستر‌سازی برای آسیب‌پذیری جوانان می‌تواند ایجاد نگرانی کند.‌ گذار از فراغت‌های دنیای واقعی به فراغت دنیای مجازی و سپری‌شدن بخش زیادی از اوقات جوانان در خلوت فضاهای مجازی و اتکای روزافزون به این شبکه‌ها برای سرگرمی و از طرف دیگر جایگزین‌کردن صورت‌های متداول مشارکت سیاسی- اجتماعی در عرصه‌های حقیقی، اشکال واقعی ارتباطات واقعی عاطفی با صورت‌های جدید مشارکت‌های اظهاری و عاطفی نگرانی‌های این روزها درباره این پدیده مؤخر دنیای مدرن است. در این مورد استدلال بر این است که شبکه‌های اجتماعی به دلیل رویکرد جدیدی که برای عاطفی‌گری و مشارکت‌جویی مجازی پیش‌روی جوانان می‌گذارند، به تقلیل سرمایه‌های اجتماعی، انزوا و بریدگی از مشارکت‌های محسوس و عینی را موجب می‌شوند. اما در اینجا نکته مهم این است که جوامعی می‌توانند در این مورد نگرانی داشته باشند که در شرایط ماقبل شبکه‌های مجازی، فرصت‌های گسترده و متنوع تفریحی برای جوانان فراهم کرده باشند تا اوقات فراغت خود را در دنیای واقعی سپری کنند. همچنین جوامعی می‌توانند در مورباره آسیب‌دیدن سرمایه اجتماعی موجود و مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی جوانان خود نگران باشند که پیش‌تر فضای چنین مشارکت‌های مدنی و اجتماعی را فراهم کرده باشند و نیز اقدامات گسترده‌ای برای تقویت بنیان‌های سرمایه اجتماعی خود انجام داده باشند. اما سؤالی که در این مورد در جامعه ایران و از مسئولان و متولیان امر سیاست و فرهنگ مطرح می‌شود، این است که آنها نگران چه چیزی هستند؟ در شرایطی که در گذشته نیز هیچ تلاش و سرمایه‌گذاری درخورتوجهی برای ایجاد زیرساخت لازم برای اوقات فراغت جوانان صورت نگرفته است، آیا نگران گذراندن اوقات فراغت جوانان در دنیای مجازی هستیم؟ در شرایطی که قبل‌تر نیز نه‌تنها اجتماعات مدنی را تشویق نکرده‌ایم که حتی با شدت و حدت زیادی آنها را محدود کرده‌ایم و در دهه‌های گذشته با مفهوم سرمایه اجتماعی و به‌جریان‌انداختن آن برای مدیریت بخشی از مشکلات جامعه بیگانه بوده‌ایم، آیا نگران کاهش مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی از پیش ناموجود کشور هستیم؟ ممکن است گفته شود که نگرانی فعلی در کشور ما در ارتباط با شبکه‌های اجتماعی به دلیل افرادی است که قصد سوءاستفاده‌های جنسی یا کلاهبرداری‌های اقتصادی را دارند. در پاسخ باید گفت چنین افرادی کسانی هستند که قبلا در دنیای حقیقی ما و در اثر نقصان‌های اجتماعی دچار آسیب‌دیدگی اجتماعی شده‌اند و در حضور یا نبود شبکه‌های اجتماعی، حیات آنها تداوم خواهد داشت. در پایان باید گفت که چگونه می‌توان نگرانی افرادی را که در دهه گذشته در مقابل بی‌کاری و ایجاد‌نشدن شغل مناسب برای جوانان بی‌تفاوت بوده‌اند و بسترساز اصلی و عمده آسیب‌های اجتماعی را نادیده گرفته‌اند، جدی و واقعی و مبتنی بر نیات خیرخواهانه تلقی کرد؟


آسیب‌پذیری جوانان در حوزه مسائل اجتماعی متأثر از تأخیر در ورود به بازار کار، موضوعی نیست که امروزه نیاز به تردید داشته باشد. این آسیب‌پذیری شکل‌گیری و حفظ هویت جوانان را با مشکلاتی مواجه می‌کند. چراکه‌ گذار از وابستگی خانوادگی به بازار کار و استقلال اقتصادی را با تردید و حتی مانع روبه‌رو می‌کند. جوانان بالقوه آسیب‌پذیر هستند و بازآفرینی جوانی به‌عنوان یک مرحله از زندگی فرد و نقشی که شغل در این بازآفرینی می‌تواند ایفا کند نیز این آسیب‌پذیری را تشدید می‌کند. اما شکل خاصی از بی‌کاری در جامعه امروز ایران حتی می‌تواند این آسیب‌پذیری را حادتر کند؛ بی‌کاری جوانان تحصیل‌کرده‌ای که بعضا نه از روی علاقه بلکه بر اثر ناامیدی‌های پیشین بازار کار، پروسه استقلال‌سازی خود از خانواده را به تأخیر انداخته‌اند و هنگام فراغت از تحصیل با سطح بالاتری از انتظارات از خود و همچنین انتظارات خانواده و محیط اجتماع از او همچنان با تأخیر چندساله جذب بازار کار می‌شوند. این فشارها و همچنین درنگی که در فرایند تکمیل هویت اجتماعی فرد جوان بر اثر پاسخ منفی بازار کار به وجود می‌آید، همه مشکلات نیست. روند خصوصی و تجاری‌شدن سرگرمی و فراغت نیز موجب می‌شود که فرد بی‌کار از یک بخش مهم دیگر در جامعه برای تکمیل فرایند اجتماعی‌شدن خود محروم و علاوه بر آن احساس محرومیت نسبی در او شدیدتر شود. درنهایت در بستری که فرد بیش از پیش در معرض مخاطرات اجتماعی قرار داده شده، این محرومیت نسبی می‌تواند خود را در قالب خشونت‌ورزی برای انتقام‌جویی از جامعه‌ای که او را از حداقل فرصت‌ها محروم کرده، نشان دهد. خصوصا آنکه فرد در جامعه خود نظاره‌گر رفاه بالای برخی از هم‌گروه‌های سنی خود در کوچه و خیابان باشد. برای مثال در جامعه امروز ایران تعدد خودروهای لوکس وارداتی در خیابان‌ها و نظاره‌گربودن جوانان بی‌کار و عموما تحصیل‌کرده جامعه می‌تواند مثالی از این دست باشد. در چنین شرایطی فرد دچار القائات ذهنی می‌شود که حقوق او به وسیله اقلیتی به غارت رفته است و نهادهای موجود در جامعه از احقاق حق او امتناع می‌کنند. بنابراین حتی اگر فرد در قامت انتقام‌جویی عریان و خشن از جامعه خود برنیاید (که در این صورت از سوی چنین جامعه‌ای دیگر نه آسیب‌دیده اجتماع که به چشم مجرم و مستحق مجازات نگریسته می‌شود)، حاضر به پذیرش نقش و مسئولیت اجتماعی خود برای اصلاح جامعه نیز نخواهد بود و این یعنی تضمین سیکل معیوب مدیریت کلان جامعه به وسیله افرادی که از این سیکل معیوب آسیب دیده‌اند. بی‌کاری از یک جنبه دیگر نیز می‌تواند برای جامعه ایران و آسیب‌پذیری جوانان آن خطر بزرگی محسوب شود؛ در غیاب نقش‌آفرینی لازم دولت و خلأ نهادهای مستقل جامعه برای مدیریت و کنترل آسیب‌های اجتماعی، نهاد خانواده به‌عنوان یگانه نهاد درخوراعتنا در این حوزه و در جامعه ایران که بار زیادی را در مدیریت نسل جوان و تقلیل مشکلات او بر عهده می‌گیرد و بیشترین نقش نظارتی و حمایتی را برای کنترل آسیب‌های او بازی می‌کند، به‌واسطه کاهش نرخ ازدواج و افزایش نرخ طلاق که تا حد زیادی به صورت مستقیم و غیرمستقیم با مسائل اقتصادی و خصوصا بی‌کاری جوانان مرتبط است، در معرض خطر قرار دارد. فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی نیز به دلیل بستر‌سازی برای آسیب‌پذیری جوانان می‌تواند ایجاد نگرانی کند.‌ گذار از فراغت‌های دنیای واقعی به فراغت دنیای مجازی و سپری‌شدن بخش زیادی از اوقات جوانان در خلوت فضاهای مجازی و اتکای روزافزون به این شبکه‌ها برای سرگرمی و از طرف دیگر جایگزین‌کردن صورت‌های متداول مشارکت سیاسی- اجتماعی در عرصه‌های حقیقی، اشکال واقعی ارتباطات واقعی عاطفی با صورت‌های جدید مشارکت‌های اظهاری و عاطفی نگرانی‌های این روزها درباره این پدیده مؤخر دنیای مدرن است. در این مورد استدلال بر این است که شبکه‌های اجتماعی به دلیل رویکرد جدیدی که برای عاطفی‌گری و مشارکت‌جویی مجازی پیش‌روی جوانان می‌گذارند، به تقلیل سرمایه‌های اجتماعی، انزوا و بریدگی از مشارکت‌های محسوس و عینی را موجب می‌شوند. اما در اینجا نکته مهم این است که جوامعی می‌توانند در این مورد نگرانی داشته باشند که در شرایط ماقبل شبکه‌های مجازی، فرصت‌های گسترده و متنوع تفریحی برای جوانان فراهم کرده باشند تا اوقات فراغت خود را در دنیای واقعی سپری کنند. همچنین جوامعی می‌توانند در مورباره آسیب‌دیدن سرمایه اجتماعی موجود و مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی جوانان خود نگران باشند که پیش‌تر فضای چنین مشارکت‌های مدنی و اجتماعی را فراهم کرده باشند و نیز اقدامات گسترده‌ای برای تقویت بنیان‌های سرمایه اجتماعی خود انجام داده باشند. اما سؤالی که در این مورد در جامعه ایران و از مسئولان و متولیان امر سیاست و فرهنگ مطرح می‌شود، این است که آنها نگران چه چیزی هستند؟ در شرایطی که در گذشته نیز هیچ تلاش و سرمایه‌گذاری درخورتوجهی برای ایجاد زیرساخت لازم برای اوقات فراغت جوانان صورت نگرفته است، آیا نگران گذراندن اوقات فراغت جوانان در دنیای مجازی هستیم؟ در شرایطی که قبل‌تر نیز نه‌تنها اجتماعات مدنی را تشویق نکرده‌ایم که حتی با شدت و حدت زیادی آنها را محدود کرده‌ایم و در دهه‌های گذشته با مفهوم سرمایه اجتماعی و به‌جریان‌انداختن آن برای مدیریت بخشی از مشکلات جامعه بیگانه بوده‌ایم، آیا نگران کاهش مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی از پیش ناموجود کشور هستیم؟ ممکن است گفته شود که نگرانی فعلی در کشور ما در ارتباط با شبکه‌های اجتماعی به دلیل افرادی است که قصد سوءاستفاده‌های جنسی یا کلاهبرداری‌های اقتصادی را دارند. در پاسخ باید گفت چنین افرادی کسانی هستند که قبلا در دنیای حقیقی ما و در اثر نقصان‌های اجتماعی دچار آسیب‌دیدگی اجتماعی شده‌اند و در حضور یا نبود شبکه‌های اجتماعی، حیات آنها تداوم خواهد داشت. در پایان باید گفت که چگونه می‌توان نگرانی افرادی را که در دهه گذشته در مقابل بی‌کاری و ایجاد‌نشدن شغل مناسب برای جوانان بی‌تفاوت بوده‌اند و بسترساز اصلی و عمده آسیب‌های اجتماعی را نادیده گرفته‌اند، جدی و واقعی و مبتنی بر نیات خیرخواهانه تلقی کرد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.