|

نهاد‌های مدنی بهترین حلقه‌های اتصال میان مردم و دولت هستند

جامعه مدنی، شاقول سلامت

بابك افشين .روزنامه‌نگار

سازمان‌های غیردولتی از جمله نهاد‌های به نسبت نوپا در ساختار اجتماعی و از جمله مفاهیم بسیط در حیطه مطالعات اجتماعی و توسعه است. این سازمان‌ها از جمله ساختار‌هایی است که امروزه نقش بسیار پررنگی را در جوامع و کشور‌های مختلف (در حیطه‌های گوناگون مباحث محلی، ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی) ایفا می‌کنند. رشد بی‌سابقه این‌گونه سازمان‌ها به‌ویژه در دهه‌های اخیر موجب شده است ساختار آنها از مفهومی ناشناخته با حیطه وظایف ثابت و محدود تغییر کند و به بازیگرانی قدرتمند و شناخته‌شده در عرصه‌های گوناگون تبدیل شوند. دستیابی این‌گونه سازمان‌ها به چنین جایگاهی مدیون افزایش آگاهی و مشارکت‌جویی مردم و پدیده جهانی‌شدن و به‌ویژه رشد مفهوم «جامعه مدنی جهانی» است. این مسئله ناشی از گسترش ارتباطات و فناوری‌های ارتباطی و تکنولوژی‌های مرتبط با آن و انتقال تجربه بشر است که منجر به افزایش سطح آگاهی و دانایی عمومی و مشارکت مردم در امور مربوط به خودشان است. بسیاری معتقدند نفرت و دلزدگی ناشی از فجایع جنگ جهانی دوم سبب شد ملت‌ها همگام با نوسازی خویش، به تدریج به ضرورت مشارکت در امور مربوط به کشور و حکومت خود پی ببرند و با سازماندهی خویش در چارچوب‌هایی همانند سازمان‌های غیردولتی نوعی همکاری و تعامل با دولت را نهادینه کنند. این در حالی است که سازمان‌های غیردولتی می‌توانند برخی نیاز‌ها و دغدغه‌های جوامع که دولت‌ها توانایی یا انگیزه پرداختن به آنها را ندارند، پاسخ گویند و علاوه ‌بر این واسطه میان خواست و اراده عمومی جامعه و حاکمیت باشند.
امروزه در کشورهای توسعه‌یافته که دارای جامعه مدنی قدرتمند هستند، نقش پررنگ این قبیل سازمان‌ها در پاره‌ای از موارد حتی پررنگ‌تر از خود نهاد‌های دولتی شده است و رشد روزافزون این نهادها نشان از وجود سرمایه اجتماعی قوی در این دست از جوامع است. حضور بیش از دوهزارو 700 سازمان غیردولتی دارای مقام مشورتی در شورای اقتصادی اجتماعی سازمان ملل (اکوسوک) و حدود 400 سازمان دارای مقام مشورتی در کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل نشان‌دهنده اهمیت بسزای سازمان‌های غیردولتی در جهان امروز است. این در حالی است که در کشور ما با وجود این دست سازمان‌ها و رشد کمّی آنها به نظر می‌رسد این سازمان‌ها نتوانسته‌اند در جایگاه واقعی خود قرار بگیرند و هنوز نهادینه نشده‌اند و با وجود پتانسیل‌های بزرگ در جامعه نتوانسته‌اند نقش چندانی در حیطه‌های تخصصی خود ایفا کنند. وضعیت نابسامان سازمان‌های غیردولتی در ایران با وجود تمایل جامعه به مشارکت و فعالیت‌هایی از این دست ناشی از جدی‌گرفته‌نشدن آنها از سوی مراجع ذی‌ربط است، این موضوع نشانه آن است که ما از سرمایه اجتماعی خود نمی‌توانیم بهره ببریم. کارشناسان و متخصصان علوم اجتماعی بر موضوع سرمایه اجتماعی از نگاه به‌مشارکت‌طلبیدن شهروندان، تأکید می‌کنند؛ اصلی که می‌تواند تداوم جامعه مدنی، روابط اجتماعی سالم و آزاد را تضمین کند. از دیدگاه اندیشمندان و نظریه‌پردازان، بسیاری از منافع اجتماعی با عضویت در تشکل‌های داوطلبانه قابلیت برآورده‌شدن دارد. سرمایه اجتماعی به معنای هنجارها و شبکه‌هایی است که امکان مشارکت مردم در اقدامات جمعی به منظور کسب منافع و مطالبات متقابل را فراهم می‌کند. مبحث سرمایه اجتماعی با جامعه مدنی و با پدیده شهروندی و به‌ویژه حقوق شهروندی که این روزها صحبت‌های بسیاری درباره آن شنیده می‌شود، پیوند تنگاتنگ و مستقیم دارد و این مسئله با توجه به شرایطی که کشور ما در آن قرار دارد، می‌تواند راهکار بسیار سودمندی به‌ویژه برای دولت در راستای ارتباط وثیق با بدنه اجتماعی خود باشد. چراکه یک سازمان مردم‌نهاد یا به تعبیر دیگر سازمان غیردولتی، سازمانی خودجوش است که بر اثر یک نیاز واقعی در بین عده‌ای افراد مشارکت‌جو ایجاد شده، غیرانتفاعی بوده و به داوطلبان و اعضای آن هیچ سودی تعلق نمی‌گیرد. اعضای آن افراد داوطلب اجتماعی مشارکت‌جو و مشارکت‌پذیر و در نتیجه فعال و حساس هستند. هدف این سازمان‌ها کمک به بهبود وضع جامعه، حفظ منافع ملی و مصالح عمومی کشور است، کمتر ملاحظه‌کاری دارند و در صورتی که شبکه ارتباطی میان سازمان‌ها تشکیل شود، به مثابه یک گروه عظیم و گاه قدرتمند‌تر از احزاب سیاسی در معادلات فرهنگی و اجتماعی وارد می‌شوند و چون هدف کسب منافع شخصی و سیاسی یعنی دسترسی به قدرت نیست، بسیار صادقانه‌تر رفتار می‌کنند، با انتخاب موضوعات جزئی و تخصصی و با محدودکردن موضوع فعالیت خود می‌توانند به سرعت به سطح کارشناسی خود برسند و به نهاد‌ها و سازمان‌ها و سیاست‌گذاران، طراحان و مجریان سطوح مختلف مشاوره و کارشناسی دهند؛ همان‌گونه که بزرگ‌ترین سازمان بین‌المللی جهانی از مقام مشورتی آنها و کارشناسی تخصصی آنها استفاده بهینه می‌کند. (مانند کمکی که سازمان ملل از سازمان غیردولتی «دفاع برای کودکان» در تهیه پیش‌نویس کنوانسیون حقوق کودک در سال 1989 گرفت) و ده‌ها مورد از این مدل فواید و از همه اینها مهم‌تر که دولتیان باید توجه بیشتری به آن بکنند، این است که این نهاد‌ها از بهترین حلقه‌های اتصال میان مردم و دولت هستند. حلقه اتصالی بین طبقه متوسط جدید، جوانان، زنان و... که پشتوانه اجتماعی دولت تدبیر و امید هم به نحوی محسوب می‌شوند، از طرفی به نظر می‌رسد تکیه بر گروه‌هایی که بدون انگیزه قدرت‌طلبانه نقش حلقه اتصال بین دولت و جامعه را ایفا می‌کنند، گزینه مناسبی برای ارتباط سالم و دقیق با جامعه برای دولت خواهد بود، چراکه یک سازمان غیردولتی که به درستی شکل گرفته باشد، رابطه مستقیم با نیاز‌های عمومی جامعه دارد. کمااینکه در اکثر جوامع توسعه‌یافته به این طریق از سرمایه‌های اجتماعی خود بهره کافی برده و بر اهمیت و نقش و جایگاه آنان هر روز بیش از پیش افزوده می‌شود. در همین راستا باید اذعان کرد اکثر بدنه این سازمان‌ها را به لحاظ گروه سنی، جوانان تشکیل می‌دهند. برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در این حیطه بدون دخل و تصرف نهاد‌های دولتی می‌تواند این انرژی پویا را نهادینه کند و ما را در راستای جامعه‌ای فعال و پویا رهنمون شود.

سازمان‌های غیردولتی از جمله نهاد‌های به نسبت نوپا در ساختار اجتماعی و از جمله مفاهیم بسیط در حیطه مطالعات اجتماعی و توسعه است. این سازمان‌ها از جمله ساختار‌هایی است که امروزه نقش بسیار پررنگی را در جوامع و کشور‌های مختلف (در حیطه‌های گوناگون مباحث محلی، ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی) ایفا می‌کنند. رشد بی‌سابقه این‌گونه سازمان‌ها به‌ویژه در دهه‌های اخیر موجب شده است ساختار آنها از مفهومی ناشناخته با حیطه وظایف ثابت و محدود تغییر کند و به بازیگرانی قدرتمند و شناخته‌شده در عرصه‌های گوناگون تبدیل شوند. دستیابی این‌گونه سازمان‌ها به چنین جایگاهی مدیون افزایش آگاهی و مشارکت‌جویی مردم و پدیده جهانی‌شدن و به‌ویژه رشد مفهوم «جامعه مدنی جهانی» است. این مسئله ناشی از گسترش ارتباطات و فناوری‌های ارتباطی و تکنولوژی‌های مرتبط با آن و انتقال تجربه بشر است که منجر به افزایش سطح آگاهی و دانایی عمومی و مشارکت مردم در امور مربوط به خودشان است. بسیاری معتقدند نفرت و دلزدگی ناشی از فجایع جنگ جهانی دوم سبب شد ملت‌ها همگام با نوسازی خویش، به تدریج به ضرورت مشارکت در امور مربوط به کشور و حکومت خود پی ببرند و با سازماندهی خویش در چارچوب‌هایی همانند سازمان‌های غیردولتی نوعی همکاری و تعامل با دولت را نهادینه کنند. این در حالی است که سازمان‌های غیردولتی می‌توانند برخی نیاز‌ها و دغدغه‌های جوامع که دولت‌ها توانایی یا انگیزه پرداختن به آنها را ندارند، پاسخ گویند و علاوه ‌بر این واسطه میان خواست و اراده عمومی جامعه و حاکمیت باشند.
امروزه در کشورهای توسعه‌یافته که دارای جامعه مدنی قدرتمند هستند، نقش پررنگ این قبیل سازمان‌ها در پاره‌ای از موارد حتی پررنگ‌تر از خود نهاد‌های دولتی شده است و رشد روزافزون این نهادها نشان از وجود سرمایه اجتماعی قوی در این دست از جوامع است. حضور بیش از دوهزارو 700 سازمان غیردولتی دارای مقام مشورتی در شورای اقتصادی اجتماعی سازمان ملل (اکوسوک) و حدود 400 سازمان دارای مقام مشورتی در کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل نشان‌دهنده اهمیت بسزای سازمان‌های غیردولتی در جهان امروز است. این در حالی است که در کشور ما با وجود این دست سازمان‌ها و رشد کمّی آنها به نظر می‌رسد این سازمان‌ها نتوانسته‌اند در جایگاه واقعی خود قرار بگیرند و هنوز نهادینه نشده‌اند و با وجود پتانسیل‌های بزرگ در جامعه نتوانسته‌اند نقش چندانی در حیطه‌های تخصصی خود ایفا کنند. وضعیت نابسامان سازمان‌های غیردولتی در ایران با وجود تمایل جامعه به مشارکت و فعالیت‌هایی از این دست ناشی از جدی‌گرفته‌نشدن آنها از سوی مراجع ذی‌ربط است، این موضوع نشانه آن است که ما از سرمایه اجتماعی خود نمی‌توانیم بهره ببریم. کارشناسان و متخصصان علوم اجتماعی بر موضوع سرمایه اجتماعی از نگاه به‌مشارکت‌طلبیدن شهروندان، تأکید می‌کنند؛ اصلی که می‌تواند تداوم جامعه مدنی، روابط اجتماعی سالم و آزاد را تضمین کند. از دیدگاه اندیشمندان و نظریه‌پردازان، بسیاری از منافع اجتماعی با عضویت در تشکل‌های داوطلبانه قابلیت برآورده‌شدن دارد. سرمایه اجتماعی به معنای هنجارها و شبکه‌هایی است که امکان مشارکت مردم در اقدامات جمعی به منظور کسب منافع و مطالبات متقابل را فراهم می‌کند. مبحث سرمایه اجتماعی با جامعه مدنی و با پدیده شهروندی و به‌ویژه حقوق شهروندی که این روزها صحبت‌های بسیاری درباره آن شنیده می‌شود، پیوند تنگاتنگ و مستقیم دارد و این مسئله با توجه به شرایطی که کشور ما در آن قرار دارد، می‌تواند راهکار بسیار سودمندی به‌ویژه برای دولت در راستای ارتباط وثیق با بدنه اجتماعی خود باشد. چراکه یک سازمان مردم‌نهاد یا به تعبیر دیگر سازمان غیردولتی، سازمانی خودجوش است که بر اثر یک نیاز واقعی در بین عده‌ای افراد مشارکت‌جو ایجاد شده، غیرانتفاعی بوده و به داوطلبان و اعضای آن هیچ سودی تعلق نمی‌گیرد. اعضای آن افراد داوطلب اجتماعی مشارکت‌جو و مشارکت‌پذیر و در نتیجه فعال و حساس هستند. هدف این سازمان‌ها کمک به بهبود وضع جامعه، حفظ منافع ملی و مصالح عمومی کشور است، کمتر ملاحظه‌کاری دارند و در صورتی که شبکه ارتباطی میان سازمان‌ها تشکیل شود، به مثابه یک گروه عظیم و گاه قدرتمند‌تر از احزاب سیاسی در معادلات فرهنگی و اجتماعی وارد می‌شوند و چون هدف کسب منافع شخصی و سیاسی یعنی دسترسی به قدرت نیست، بسیار صادقانه‌تر رفتار می‌کنند، با انتخاب موضوعات جزئی و تخصصی و با محدودکردن موضوع فعالیت خود می‌توانند به سرعت به سطح کارشناسی خود برسند و به نهاد‌ها و سازمان‌ها و سیاست‌گذاران، طراحان و مجریان سطوح مختلف مشاوره و کارشناسی دهند؛ همان‌گونه که بزرگ‌ترین سازمان بین‌المللی جهانی از مقام مشورتی آنها و کارشناسی تخصصی آنها استفاده بهینه می‌کند. (مانند کمکی که سازمان ملل از سازمان غیردولتی «دفاع برای کودکان» در تهیه پیش‌نویس کنوانسیون حقوق کودک در سال 1989 گرفت) و ده‌ها مورد از این مدل فواید و از همه اینها مهم‌تر که دولتیان باید توجه بیشتری به آن بکنند، این است که این نهاد‌ها از بهترین حلقه‌های اتصال میان مردم و دولت هستند. حلقه اتصالی بین طبقه متوسط جدید، جوانان، زنان و... که پشتوانه اجتماعی دولت تدبیر و امید هم به نحوی محسوب می‌شوند، از طرفی به نظر می‌رسد تکیه بر گروه‌هایی که بدون انگیزه قدرت‌طلبانه نقش حلقه اتصال بین دولت و جامعه را ایفا می‌کنند، گزینه مناسبی برای ارتباط سالم و دقیق با جامعه برای دولت خواهد بود، چراکه یک سازمان غیردولتی که به درستی شکل گرفته باشد، رابطه مستقیم با نیاز‌های عمومی جامعه دارد. کمااینکه در اکثر جوامع توسعه‌یافته به این طریق از سرمایه‌های اجتماعی خود بهره کافی برده و بر اهمیت و نقش و جایگاه آنان هر روز بیش از پیش افزوده می‌شود. در همین راستا باید اذعان کرد اکثر بدنه این سازمان‌ها را به لحاظ گروه سنی، جوانان تشکیل می‌دهند. برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در این حیطه بدون دخل و تصرف نهاد‌های دولتی می‌تواند این انرژی پویا را نهادینه کند و ما را در راستای جامعه‌ای فعال و پویا رهنمون شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.