جوانان را به شخصیت مستقل خود باورمند کنیم
بنبست نقشآفرینی
ناهید تاجالدین . عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی
چندیپیش در یکی از روزنامههای کثیرالانتشار مقالهای در تحلیل اجتماعی یک فاجعه و هشدارهای پس از آن به رشته تحریر درآوردم و دقیقا بر دغدغه وابستگی جوانان به خانواده و تبعات این وابستگی انگشت تأکید گذاشتم. اما هنگامی که این مسئله مطرح میشود، فاجعهنگریستن «مسئله وابستگی جوانان» را پربیراه نمیبینم.
همانگونه که شاید در خبرها خوانده باشید، چندیقبل، یک جوان 20ساله برای رهایی از خدمت سربازی پدر 60سالهاش را هدف گلوله قرار داد. ضارب که به وسیله نیروی انتظامی الیگودرز دستگیر شده بود، در بازجوییها اعتراف کرد که هدفش از شلیک گلوله به سمت پدر، مصدومکردن وی برای معافیت از خدمت سربازی یا انتقال به شهر الیگودرز بوده است. حقیقت آن است که در این خبر هم انگیخته (یعنی هدف گلوله قراردادن پدر 60ساله) و هم انگیزه (یعنی رهایی از خدمت سربازی) قابل بررسی و آسیبشناسی بود، اما نفس این جنایت حکایت از استیصال و درعینحال وابستگی بیش از حد یک جوان 20ساله به خانواده داشت که برای رهایی از خدمت بهعنوان یک معضل زندگیاش در مقابل پدر خود دست به اسلحه برده بود. این وابستگی اگرچه در این مورد خود را به شکل حاد نشان داده بود اما در هر صورت زنگهای هشدار اجتماعی را برای ما به صدا درآورده و باید آن را جدی بگیریم. باید گفت نسلهای امروز به سبب نقصهای نظام تربیتی ما و کاستیهای روند جامعهپذیری در معرض خودشیفتگی هستند، زیرا توجه به آنها بسیار زیاد است. از نگاه آنها بزرگتر کسی است که آنها را تکریم کند و به آنها سرویس دهد و گره از
کارهایشان بگشاید. بههمیندلیل است که بر مبنای خودشیفتگی بهصورت کاذب مطالبهگری میکنند و به تدریج این الگو برای آنها شکل میگیرد که دیگران موظفاند مشکل مرا حل کنند و گاه این مطالبهگری کاذب منجر به آسیبهای اجتماعی میشود. در حادثه تلخ فوق نیز رد پای این مطالبهگری کاذب را میبینید، جایی که پدر 60ساله موظف است به رهایی پسرش از خدمت حتی با بهخطرافتادن جانش کمک کند. حقیقت تلخ آن است که بخشی از آمار بالای بیکاری نیز ناشی از همین مطالبهگری کاذب است و این الگو که دیگران باید مشکل مرا حل کنند.
از طرف دیگر توجه زیاد به نسل امروز بعضا استقلال شخصیت آنها را هدف گرفته و علاوه بر اینکه آن را تخریب میکند و خلاقیت افراد و اعتمادبهنفس آنها را در مواجهه با بحرانها یا بزنگاههای پیشرو پایین میآورد، از لحاظ روانشناختی آنها را دچار «درماندگی آموخته» میکند و این استیصال و انسداد را ما با شلیک به پدر در این قضیه میبینیم. از دیگر سو این وابستگی، بلوغ اجتماعی جوانان ما را نیز به تأخیر انداخته است و نشانههای آن را در افزایش سن ازدواج دختران و پسران یا حتی افزایش تجرد میبینیم، چراکه ازدواج بهعنوان بلوغ اجتماعی قلمداد میشود که در آن افراد حاضر به پذیرش مسئولیت اجتماعی میشوند. اما درحالحاضر شاهد چهار میلیون مجرد بالای 30 سال هستیم. این در حالی است که ما 12 میلیون جوان در سن ازدواج نیز داریم. خروجی همه این آمارها برای جامعه جوان ما هشداردهنده است.
چه باید کرد؟
در باب اینکه چه باید کرد و برای افزایش نقشآفرینی جوانان در عرصههای اجتماعی چگونه میتوان برنامهریزی و سیاستگذاری کرد، باید بگویم پیش و بیش از هر چیز ما نیاز به هویتیابی جوانان داریم. اینکه مشارکت جوانان، توانمندیها و پتانسیلهای آنان را از 18سالگی کانالیزه کنیم و از آنها به واسطه هویتی که از مشارکت اجتماعی میگیرند، شخصیتهای مستقل از شخصیت خانواده بسازیم، آنها را به شخصیت مستقل خود باورمند و گزاره «من میتوانم» را برای آنها درونی کنیم.
باید با راهاندازی اتاقهای فکر، جوانان را وادار به فکرکردن و برونریزی افکار و نوآوریهای خود و بهاینوسیله شکوفاشدن استعدادهایشان کنیم. خوشبختانه در اتاقهای بازرگانی درحالحاضر معاونتهای جوانان بعضا چندین برابر معاونتهای دیگر کار میکنند و زمینهساز برگزاری ایده بازارهایی میشوند که اگر جدی گرفته شود، حتی میتواند به حل برخی معضلات ملی کمکی شایان کند.
زمانی در نیمه دوم دهه 70، سازمان ملی جوانان در این زمینه فعالیتهای درخشانی داشت که ما و خیلی از شخصیتهای تأثیرگذار امروزی برونداد همان دوران درخشان هستند. در آن دوران نهادهای مدنی فراوانی ذیل این سازمان به هویتیابی جوانان کمک شایانی کردند و موتور محرکه خوبی برای پویایی جوانان شدند.
از طرف دیگر بزرگترین مانع برای حضور و کنشگری اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جوانان را امروز اعتمادبهنفس جوانان میدانم. متأسفانه زمانی که نرخ بیکاری جوانان در ایران 29.4 درصد است، درحالیکه نرخ بیکاری کل در جامعه 12.2 است، ما شاهد سرخوردگی جوانانی هستیم که اعتمادبهنفس آنها نیز دستخوش آسیب شده است. آنها احساس میکنند همه راهها به بنبست میرسد و این باور بنیادیترین مانع برای حضور و کنشگری جوانان است. اما علاوه بر اعتمادبهنفسنداشتن جوانان، دچار معضل بیاعتمادی به جوانان نیز هستیم و این یکی از موانع بسیار جدی برای کنشگری جوانان است. در حقیقت تحرک بیننسلی در سیاست، اجتماع و اقتصاد ما دچار انسداد شده است و مادامی که نهادها حاضر به اعتماد به جوانان و پرداختن بهای اعتماد نباشند، کنشگری جوانان در بنبست قرار خواهد داشت.
چندیپیش در یکی از روزنامههای کثیرالانتشار مقالهای در تحلیل اجتماعی یک فاجعه و هشدارهای پس از آن به رشته تحریر درآوردم و دقیقا بر دغدغه وابستگی جوانان به خانواده و تبعات این وابستگی انگشت تأکید گذاشتم. اما هنگامی که این مسئله مطرح میشود، فاجعهنگریستن «مسئله وابستگی جوانان» را پربیراه نمیبینم.
همانگونه که شاید در خبرها خوانده باشید، چندیقبل، یک جوان 20ساله برای رهایی از خدمت سربازی پدر 60سالهاش را هدف گلوله قرار داد. ضارب که به وسیله نیروی انتظامی الیگودرز دستگیر شده بود، در بازجوییها اعتراف کرد که هدفش از شلیک گلوله به سمت پدر، مصدومکردن وی برای معافیت از خدمت سربازی یا انتقال به شهر الیگودرز بوده است. حقیقت آن است که در این خبر هم انگیخته (یعنی هدف گلوله قراردادن پدر 60ساله) و هم انگیزه (یعنی رهایی از خدمت سربازی) قابل بررسی و آسیبشناسی بود، اما نفس این جنایت حکایت از استیصال و درعینحال وابستگی بیش از حد یک جوان 20ساله به خانواده داشت که برای رهایی از خدمت بهعنوان یک معضل زندگیاش در مقابل پدر خود دست به اسلحه برده بود. این وابستگی اگرچه در این مورد خود را به شکل حاد نشان داده بود اما در هر صورت زنگهای هشدار اجتماعی را برای ما به صدا درآورده و باید آن را جدی بگیریم. باید گفت نسلهای امروز به سبب نقصهای نظام تربیتی ما و کاستیهای روند جامعهپذیری در معرض خودشیفتگی هستند، زیرا توجه به آنها بسیار زیاد است. از نگاه آنها بزرگتر کسی است که آنها را تکریم کند و به آنها سرویس دهد و گره از
کارهایشان بگشاید. بههمیندلیل است که بر مبنای خودشیفتگی بهصورت کاذب مطالبهگری میکنند و به تدریج این الگو برای آنها شکل میگیرد که دیگران موظفاند مشکل مرا حل کنند و گاه این مطالبهگری کاذب منجر به آسیبهای اجتماعی میشود. در حادثه تلخ فوق نیز رد پای این مطالبهگری کاذب را میبینید، جایی که پدر 60ساله موظف است به رهایی پسرش از خدمت حتی با بهخطرافتادن جانش کمک کند. حقیقت تلخ آن است که بخشی از آمار بالای بیکاری نیز ناشی از همین مطالبهگری کاذب است و این الگو که دیگران باید مشکل مرا حل کنند.
از طرف دیگر توجه زیاد به نسل امروز بعضا استقلال شخصیت آنها را هدف گرفته و علاوه بر اینکه آن را تخریب میکند و خلاقیت افراد و اعتمادبهنفس آنها را در مواجهه با بحرانها یا بزنگاههای پیشرو پایین میآورد، از لحاظ روانشناختی آنها را دچار «درماندگی آموخته» میکند و این استیصال و انسداد را ما با شلیک به پدر در این قضیه میبینیم. از دیگر سو این وابستگی، بلوغ اجتماعی جوانان ما را نیز به تأخیر انداخته است و نشانههای آن را در افزایش سن ازدواج دختران و پسران یا حتی افزایش تجرد میبینیم، چراکه ازدواج بهعنوان بلوغ اجتماعی قلمداد میشود که در آن افراد حاضر به پذیرش مسئولیت اجتماعی میشوند. اما درحالحاضر شاهد چهار میلیون مجرد بالای 30 سال هستیم. این در حالی است که ما 12 میلیون جوان در سن ازدواج نیز داریم. خروجی همه این آمارها برای جامعه جوان ما هشداردهنده است.
چه باید کرد؟
در باب اینکه چه باید کرد و برای افزایش نقشآفرینی جوانان در عرصههای اجتماعی چگونه میتوان برنامهریزی و سیاستگذاری کرد، باید بگویم پیش و بیش از هر چیز ما نیاز به هویتیابی جوانان داریم. اینکه مشارکت جوانان، توانمندیها و پتانسیلهای آنان را از 18سالگی کانالیزه کنیم و از آنها به واسطه هویتی که از مشارکت اجتماعی میگیرند، شخصیتهای مستقل از شخصیت خانواده بسازیم، آنها را به شخصیت مستقل خود باورمند و گزاره «من میتوانم» را برای آنها درونی کنیم.
باید با راهاندازی اتاقهای فکر، جوانان را وادار به فکرکردن و برونریزی افکار و نوآوریهای خود و بهاینوسیله شکوفاشدن استعدادهایشان کنیم. خوشبختانه در اتاقهای بازرگانی درحالحاضر معاونتهای جوانان بعضا چندین برابر معاونتهای دیگر کار میکنند و زمینهساز برگزاری ایده بازارهایی میشوند که اگر جدی گرفته شود، حتی میتواند به حل برخی معضلات ملی کمکی شایان کند.
زمانی در نیمه دوم دهه 70، سازمان ملی جوانان در این زمینه فعالیتهای درخشانی داشت که ما و خیلی از شخصیتهای تأثیرگذار امروزی برونداد همان دوران درخشان هستند. در آن دوران نهادهای مدنی فراوانی ذیل این سازمان به هویتیابی جوانان کمک شایانی کردند و موتور محرکه خوبی برای پویایی جوانان شدند.
از طرف دیگر بزرگترین مانع برای حضور و کنشگری اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جوانان را امروز اعتمادبهنفس جوانان میدانم. متأسفانه زمانی که نرخ بیکاری جوانان در ایران 29.4 درصد است، درحالیکه نرخ بیکاری کل در جامعه 12.2 است، ما شاهد سرخوردگی جوانانی هستیم که اعتمادبهنفس آنها نیز دستخوش آسیب شده است. آنها احساس میکنند همه راهها به بنبست میرسد و این باور بنیادیترین مانع برای حضور و کنشگری جوانان است. اما علاوه بر اعتمادبهنفسنداشتن جوانان، دچار معضل بیاعتمادی به جوانان نیز هستیم و این یکی از موانع بسیار جدی برای کنشگری جوانان است. در حقیقت تحرک بیننسلی در سیاست، اجتماع و اقتصاد ما دچار انسداد شده است و مادامی که نهادها حاضر به اعتماد به جوانان و پرداختن بهای اعتماد نباشند، کنشگری جوانان در بنبست قرار خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.