|

نهادهای مردمی؛ شاه‌کلید الگوهای مشارکتی جوانان

بازوي مشاركتي

اعظم پویان . روزنامه‌نگار


یکی از شاخص‌های پویایی جامعه، میزان مشارکت اجتماعی است. در جوامعی که مشارکت اجتماعی در آنها بالا باشد، می‌توان بر مسئولیت‌پذیری اعضای آن جامعه حساب کرد و همین مسئله قدرت مطالبه‌گری مردم از مسئولان آن کشور را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر بسیاری از محققان معتقد هستند مشارکت جوانان کلید توسعه در کشورهای جهان سوم است.
مشارکت جوانان ابعاد مختلفی دارد. از عوامل تأثیرگذار بر مشارکت جوانان در سطح فردی، ویژگی‌های شخصیتی و علایق جوان است. در سطح اجتماعی نقش مهم دیگری که بسیار تأثیرگذار است، همراهی با دوستان و حضور در جمع همسالان است. همراهی با دوستان می‌تواند بر مشارکت‌پذیری جوان در جامعه اثرگذار باشد و درنهایت در سطح ساختاری که برآمده از یک سیستم است؛ مانند مدرسه، سازمان‌های اجتماعی و حتی کشوری که جوان در آن زندگی می‌کند، تعیین می‌کند که سطح مشارکت جوانان در جامعه بالا یا پایین باشد. از عوامل فردی و روابط با دیگران که بگذریم، آنچه می‌تواند یک جوان را به حس مشارکت اجتماعی در فضای جامعه ترغیب کند، نظامی است که در آن تحصیل، کار و به‌طورکلی زندگی می‌کند. در این سطح، سیاست‌گذاری‌ها بسیار مهم و تأثیرگذار هستند.
اگر بخواهیم تقسیم سه‌گانه‌ای میان فرد، جامعه و دولت داشته باشیم، مشارکت‌های اجتماعی که آمادگی فرد برای فعالیت‌های داوطلبانه را نشان می‌دهد، متعلق به فضای مدنی جامعه یا به عبارتی جامعه مدنی است، در واقع میزان مشارکت جوانان در یک جامعه رابط میان فرد و دولت است. مشارکت اجتماعی حدفاصلی است تا هژمونی دولت بر فرد غالب نشود و آن زبان گویای فرد برای مطالبه‌گری از دولت باشد.
در کشورهای صنعتی که زودتر به توسعه دست یافتند، تغییر فرهنگ جوانان، نیرو و محرکی برای توسعه صنعتی شده است. برای مثال فرهنگ صنعتی کشور ژاپن باعث شده ویژگی‌های فردگرایی و مشارکت‌جویی تقویت شود.
در کشور ایران جوانان با حضور در سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در زمینه محیط زیست، بهداشت و آموزش، مشارکت داوطلبانه نسبتا خوبی دارند. با وجود اینکه جوانان با حضور در فعالیت‌های خیریه و داوطلبانه نشان داده‌اند که در سطح فردی و اجتماعی تمایل به مشارکت اجتماعی فعال در عرصه‌های مختلف دارند اما، در سطح ساختاری بستر لازم فراهم نشده است که اگر این‌طور بود، در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها حداقل توجهی به توانمندسازی جوانان و افزایش سطح آموزش‌های اجتماعی آنان در زمینه افزایش مهارت‌های زندگی دیده می‌شد.
آنچه در حوزه سیاست‌گذاری برای جوانان، مورد غفلت واقع شده است، کم‌توجهی به فعالیت‌های داوطلبانه جوانان است. در حوزه سیاست‌گذاری صحبت از نهادمندکردن فعالیت‌های جوانان می‌شود و برای برآوردن این خواسته اقدام به تأسیس وزارتخانه‌ای منسوب به جوانان می‌شود. نگاه دولتی به امر جوانان در شرایطی است که حتی نهادهای مدنی و مردمی نیز در کشور ایران در بستری که بسیار دولتی دیده می‌شود، قرار دارند. در کشور ایران گویی همه چیز دولتی است و حتی در بخش انتفاعی، بزرگ‌ترین صنایع آن در دست دولت است. در بخش خدمات نیز همین‌گونه است. شاید به دلیل پایگاه‌های نفتی است که دولت در دست دارد اما همین نگاه دولتی به امر جوان خود منشأ آسیب‌های بسیاری است. در این شرایط است که جوان دولت را یا خیلی تحمل نمی‌کند یا چندان نقشی برایش قائل نمی‌شود.
در این رویکرد همواره سیاست این است که سرمایه‌گذاری اجتماعی برای جوانان تدوین و اعمال شود. درحالی‌که باید به جای تمرکز بر هزینه‌های مرتبط با گروه‌های جمعیتی خاص مانند جوانان یا سالمندان، بستری فراهم شود تا این گروه‌های جمعیتی خاص به سمت توسعه مشارکت اقتصادی و اجتماعی هدایت شوند. کارکرد سازمان‌های مردم‌نهاد در جوامع مختلف دقیقا همین است. این سازمان‌ها در فرایند مشارکت عمومی می‌توانند نقش‌آفرینی کنند.
در مسیر الگوهای مشارکتی کشورهای توسعه‌یافته سازمان‌هایی که فعالیت‌های داوطلبانه مردم را پوشش می‌دهند، نقش پررنگی ایفا می‌کنند. از همین رو دولت‌ها نیز برای توجه به این نقش مهم به‌ جای برنامه‌ریزی برای این نهادها از آنها به‌عنوان بازوی مهمی در بازی‌گرفتن اعضای جامعه‌شان و از جمله جوانان، یاری می‌گیرند.
در جوامعی که نهادهای مردمی نقش فعالی دارند، میزان مسئولیت‌پذیری قشر جوان نیز بالا می‌رود. در این شرایط جوان خود را محق می‌داند تا از سیاست‌گذاران کشورش سؤال بپرسد و در سطحی بالاتر خود را محق می‌داند که بر آن بخشی از عملکرد آنها که بر سرنوشت و زندگی‌اش تأثیرگذار است، نظارت داشته باشد.
زمانی می‌توان از افزایش مشارکت اجتماعی جوانان در جامعه یاد کرد که برنامه‌ریزی حتی در سطح سیاست‌گذاری‌ها به وسیله خودشان انجام شود و دولت صرفا نقش تسهیل‌کننده و ناظر را داشته باشد.


یکی از شاخص‌های پویایی جامعه، میزان مشارکت اجتماعی است. در جوامعی که مشارکت اجتماعی در آنها بالا باشد، می‌توان بر مسئولیت‌پذیری اعضای آن جامعه حساب کرد و همین مسئله قدرت مطالبه‌گری مردم از مسئولان آن کشور را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر بسیاری از محققان معتقد هستند مشارکت جوانان کلید توسعه در کشورهای جهان سوم است.
مشارکت جوانان ابعاد مختلفی دارد. از عوامل تأثیرگذار بر مشارکت جوانان در سطح فردی، ویژگی‌های شخصیتی و علایق جوان است. در سطح اجتماعی نقش مهم دیگری که بسیار تأثیرگذار است، همراهی با دوستان و حضور در جمع همسالان است. همراهی با دوستان می‌تواند بر مشارکت‌پذیری جوان در جامعه اثرگذار باشد و درنهایت در سطح ساختاری که برآمده از یک سیستم است؛ مانند مدرسه، سازمان‌های اجتماعی و حتی کشوری که جوان در آن زندگی می‌کند، تعیین می‌کند که سطح مشارکت جوانان در جامعه بالا یا پایین باشد. از عوامل فردی و روابط با دیگران که بگذریم، آنچه می‌تواند یک جوان را به حس مشارکت اجتماعی در فضای جامعه ترغیب کند، نظامی است که در آن تحصیل، کار و به‌طورکلی زندگی می‌کند. در این سطح، سیاست‌گذاری‌ها بسیار مهم و تأثیرگذار هستند.
اگر بخواهیم تقسیم سه‌گانه‌ای میان فرد، جامعه و دولت داشته باشیم، مشارکت‌های اجتماعی که آمادگی فرد برای فعالیت‌های داوطلبانه را نشان می‌دهد، متعلق به فضای مدنی جامعه یا به عبارتی جامعه مدنی است، در واقع میزان مشارکت جوانان در یک جامعه رابط میان فرد و دولت است. مشارکت اجتماعی حدفاصلی است تا هژمونی دولت بر فرد غالب نشود و آن زبان گویای فرد برای مطالبه‌گری از دولت باشد.
در کشورهای صنعتی که زودتر به توسعه دست یافتند، تغییر فرهنگ جوانان، نیرو و محرکی برای توسعه صنعتی شده است. برای مثال فرهنگ صنعتی کشور ژاپن باعث شده ویژگی‌های فردگرایی و مشارکت‌جویی تقویت شود.
در کشور ایران جوانان با حضور در سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در زمینه محیط زیست، بهداشت و آموزش، مشارکت داوطلبانه نسبتا خوبی دارند. با وجود اینکه جوانان با حضور در فعالیت‌های خیریه و داوطلبانه نشان داده‌اند که در سطح فردی و اجتماعی تمایل به مشارکت اجتماعی فعال در عرصه‌های مختلف دارند اما، در سطح ساختاری بستر لازم فراهم نشده است که اگر این‌طور بود، در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها حداقل توجهی به توانمندسازی جوانان و افزایش سطح آموزش‌های اجتماعی آنان در زمینه افزایش مهارت‌های زندگی دیده می‌شد.
آنچه در حوزه سیاست‌گذاری برای جوانان، مورد غفلت واقع شده است، کم‌توجهی به فعالیت‌های داوطلبانه جوانان است. در حوزه سیاست‌گذاری صحبت از نهادمندکردن فعالیت‌های جوانان می‌شود و برای برآوردن این خواسته اقدام به تأسیس وزارتخانه‌ای منسوب به جوانان می‌شود. نگاه دولتی به امر جوانان در شرایطی است که حتی نهادهای مدنی و مردمی نیز در کشور ایران در بستری که بسیار دولتی دیده می‌شود، قرار دارند. در کشور ایران گویی همه چیز دولتی است و حتی در بخش انتفاعی، بزرگ‌ترین صنایع آن در دست دولت است. در بخش خدمات نیز همین‌گونه است. شاید به دلیل پایگاه‌های نفتی است که دولت در دست دارد اما همین نگاه دولتی به امر جوان خود منشأ آسیب‌های بسیاری است. در این شرایط است که جوان دولت را یا خیلی تحمل نمی‌کند یا چندان نقشی برایش قائل نمی‌شود.
در این رویکرد همواره سیاست این است که سرمایه‌گذاری اجتماعی برای جوانان تدوین و اعمال شود. درحالی‌که باید به جای تمرکز بر هزینه‌های مرتبط با گروه‌های جمعیتی خاص مانند جوانان یا سالمندان، بستری فراهم شود تا این گروه‌های جمعیتی خاص به سمت توسعه مشارکت اقتصادی و اجتماعی هدایت شوند. کارکرد سازمان‌های مردم‌نهاد در جوامع مختلف دقیقا همین است. این سازمان‌ها در فرایند مشارکت عمومی می‌توانند نقش‌آفرینی کنند.
در مسیر الگوهای مشارکتی کشورهای توسعه‌یافته سازمان‌هایی که فعالیت‌های داوطلبانه مردم را پوشش می‌دهند، نقش پررنگی ایفا می‌کنند. از همین رو دولت‌ها نیز برای توجه به این نقش مهم به‌ جای برنامه‌ریزی برای این نهادها از آنها به‌عنوان بازوی مهمی در بازی‌گرفتن اعضای جامعه‌شان و از جمله جوانان، یاری می‌گیرند.
در جوامعی که نهادهای مردمی نقش فعالی دارند، میزان مسئولیت‌پذیری قشر جوان نیز بالا می‌رود. در این شرایط جوان خود را محق می‌داند تا از سیاست‌گذاران کشورش سؤال بپرسد و در سطحی بالاتر خود را محق می‌داند که بر آن بخشی از عملکرد آنها که بر سرنوشت و زندگی‌اش تأثیرگذار است، نظارت داشته باشد.
زمانی می‌توان از افزایش مشارکت اجتماعی جوانان در جامعه یاد کرد که برنامه‌ریزی حتی در سطح سیاست‌گذاری‌ها به وسیله خودشان انجام شود و دولت صرفا نقش تسهیل‌کننده و ناظر را داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.