هویت دستنایافتنی
ناصر فکوهی . مدیر مؤسسه انسانشناسی و فرهنگ
یکی از مهمترین مشکلات در جهان پسامدرن، تناقضی است که در موضوع هویت با آن روبهرو هستیم: از یک سو قدرتهای هرچهمتمرکزتر به یکدستکردن اندیشهها و در محتوا نیاز دارند که با لایههایی سطحی از دموکراسی و حاکمیت مردمی همراه باشد و این را در بازآفرینی و دامنزدن به هویتهای نوساختهای مییابند که در فرایندهای اسطورهای، مثل ملیگراییها یا معنویگراییهای جدید ساخته میشود. اما از سوی دیگر، با شفافیت بیش از اندازه جهانی روبهرو هستیم که در آن حوزه خصوصی، درون حوزه عمومی جهان الکترونیک، فرو میپاشد؛ امواج پیچاپیچ و جریانهای پرقدرت اطلاعات ضدونقیضی که ساختن چنین هویتهایی را ناپایدار یا بهشدت خطرناک میکنند.
مشکل، اما، برای کشورهای جهان سوم که در آنها هویتسازی مدرن، از خلال دولتسازی و ملتسازیهای جدید، مطرح شده است، دوچندان است. از جمله کشور ما که حتی پیش از دوران مدرن، با مشکلاتی اساسی در تعیین یک یا حتی چند هویت محدود مواجه بوده و این مشکلات پس از مدرنیته و تمایل بیمارگونهاش به ایجاد هویت واحد، دوچندان شدهاند. چگونه میتوان تصور کرد در پهنهای با مردمانی که بیولوژی، اقلیم، زبان، فرهنگ، طبیعت، سبک زندگی، عقاید، باورها و... آنها بیش از هر چیز در تفاوت تعریف میشود تا در شباهت، از «یک» هویت سخن گفت؟ و در این میان، سخنگفتن از هویت «جوانان» به معنای یک هویت واحد و ملموس و قابل دستیابی، باز هم مضحکتر مینماید. بوردیو میگفت: «جوانی، واژهای بیش نیست» زیرا این هویت، شاید بیشتر از هر هویت دیگری، در زمان و در مکان ناپایدار و اسطورهای است و وقتی از ایران سخن میگوییم، این ناپایداری با سبک زندگی، با سرمایههای اقتصادی به شدت متفاوت، با سرمایههای فرهنگی و نمادین به شدت در تناقض، تکمیل میشود.
بنابراین، باید ببینیم آیا اصولا چنین هویتی تعریفشدنی هست یا حتی میتواند قابل تبیین نظری به مثابه یک «فرض» باشد؟ و افزون بر این اگر هم چنین باشد - که جز در تخیل چنین نیست- چه هدف، کارکرد، اندیشه و کُنشی از این امر قابل زاییدهشدن است؟ پاسخ در هر دو مورد به باور ما منفی است: اولا هویتی قابل تبیین نیست و ثانیا، به فرض هم که با زور قدرت و ثروت، هویتی را بر پا کنیم، هیچ نتیجه و اثری از آن متصور نیست. اما آیا این گفتمان ما را به یک نیهیلیسم سترون نمیکشاند یا به نوعی کلبیمنشی (cynism) که از آن شاید هیچ چیز جز نوعی رضایتمندی سطحی روشنفکرمآبانه بیرون نیاید؟ هدف من از نوشتن این یادداشت کوتاه، فراتررفتن از این لایه سطحی و بیفایده است، بیآنکه فرض اول را زیر سئوال ببرم: یعنی بیآنکه نبود امکانِ هویتی «واحد» و حاصلنداشتنِ رسیدن به چنین هویتی را نفی کنم، بر این باور هستم که میتوان و باید بهگونهای هویتهایی متکثر برای جوانی در کشوری مانند ایران به دست آورد و به آنها تحقق بخشید.
این «باید» را میتوان به گونههای مختلف از نگاه اجتماعی توضیح داد. اما یک توضیح ساده و کاملا روشن، آن است که کشور ما، کشوری «جوان» از لحاظ سن بیولوژیکِ اکثریت بزرگ ساکنانش است، بنابراین، حتی اگر همه ملاحظات فرهنگی را کنار بگذاریم، باز هم به گسترهای از نیازها، کنشها و واکنشهای بیولوژیک میرسیم که یک یگانگی یا نزدیکی را میان این ساکنان میسازد. افزون بر این کشور ما، با این جمعیت، چشماندازی را پیشروی خود دارد که در آن جوانان بسیاری باید جوانان بسیار دیگری را در دورانی طولانی در حد نیمقرن بپذیرند و با یکدیگر همزیستی داشته باشند. البته این تنها انتخاب نیست، اما عقلانیترین انتخاب است. انتخابی که باید آن را «انتخابِ همگرایانه» نامید و باید با بردباری و تحمل و درک دیگری و پذیرش دیگری و قائلشدن حق وجود برای دیگری همراه باشد. اما تنها انتخاب نیست زیرا، در برابر خود انتخاب خشونتآمیزِ طرد را دارد، یعنی درکنکردن دیگری، بیرونراندن دیگری از حوزههای اجتماعی، بهحاشیهراندن و بهانفعالکشیدن و نادیدهانگاشتنش. حرف ما، تنها یک چیز است: اینکه پیش از هر کسی، خود جوانان باید درک کنند که جز در تفاوت و همسازی با
یکدیگر، جز در سازشدادن به سلایق و عقاید و سبکهای زندگی گوناگون، نه «خود» میتوانند موجودیت داشته باشند و نه هیچ «دیگری» دیگری. اگر این نکته خوب فهمیده و درونی شود، نسل پیشین که هنوز تلاش دارند درون جهانی ذهنی و ازمیانرفته، هویت یکدست و ناممکنی را ممکن کنند، چندان تأثیری نداشته و میتوان امیدوار بود که به سوی یک همگرایی سازنده برویم. اما در غیر این صورت باید در انتظار هر مسئلهای بود. وقتی جامعهای جوان، راههای جوانی را بر خود ببندد و به جای نگاه به آینده به گذشته بنگرد، وقتی جامعهای که از توانی بالا برای ساختن آیندهای بر اساس سخاوتمندی، گشادهرویی، تکثر، فراوانی، گوناگونی و حس زندگی برخوردار است، مرگ، نیستی، طرد، انحصار و تنگنظری را پیشه کند و به جای راههای باز و گشاده و سرسبزی که میتواند در برابر خود داشته باشد، کورهراههای سترون و بیحاصل و بنبست را پیش بگیرد، نباید انتظار داشته باشد که در مردابی عمیق و هراسناک غرق نشود.
یکی از مهمترین مشکلات در جهان پسامدرن، تناقضی است که در موضوع هویت با آن روبهرو هستیم: از یک سو قدرتهای هرچهمتمرکزتر به یکدستکردن اندیشهها و در محتوا نیاز دارند که با لایههایی سطحی از دموکراسی و حاکمیت مردمی همراه باشد و این را در بازآفرینی و دامنزدن به هویتهای نوساختهای مییابند که در فرایندهای اسطورهای، مثل ملیگراییها یا معنویگراییهای جدید ساخته میشود. اما از سوی دیگر، با شفافیت بیش از اندازه جهانی روبهرو هستیم که در آن حوزه خصوصی، درون حوزه عمومی جهان الکترونیک، فرو میپاشد؛ امواج پیچاپیچ و جریانهای پرقدرت اطلاعات ضدونقیضی که ساختن چنین هویتهایی را ناپایدار یا بهشدت خطرناک میکنند.
مشکل، اما، برای کشورهای جهان سوم که در آنها هویتسازی مدرن، از خلال دولتسازی و ملتسازیهای جدید، مطرح شده است، دوچندان است. از جمله کشور ما که حتی پیش از دوران مدرن، با مشکلاتی اساسی در تعیین یک یا حتی چند هویت محدود مواجه بوده و این مشکلات پس از مدرنیته و تمایل بیمارگونهاش به ایجاد هویت واحد، دوچندان شدهاند. چگونه میتوان تصور کرد در پهنهای با مردمانی که بیولوژی، اقلیم، زبان، فرهنگ، طبیعت، سبک زندگی، عقاید، باورها و... آنها بیش از هر چیز در تفاوت تعریف میشود تا در شباهت، از «یک» هویت سخن گفت؟ و در این میان، سخنگفتن از هویت «جوانان» به معنای یک هویت واحد و ملموس و قابل دستیابی، باز هم مضحکتر مینماید. بوردیو میگفت: «جوانی، واژهای بیش نیست» زیرا این هویت، شاید بیشتر از هر هویت دیگری، در زمان و در مکان ناپایدار و اسطورهای است و وقتی از ایران سخن میگوییم، این ناپایداری با سبک زندگی، با سرمایههای اقتصادی به شدت متفاوت، با سرمایههای فرهنگی و نمادین به شدت در تناقض، تکمیل میشود.
بنابراین، باید ببینیم آیا اصولا چنین هویتی تعریفشدنی هست یا حتی میتواند قابل تبیین نظری به مثابه یک «فرض» باشد؟ و افزون بر این اگر هم چنین باشد - که جز در تخیل چنین نیست- چه هدف، کارکرد، اندیشه و کُنشی از این امر قابل زاییدهشدن است؟ پاسخ در هر دو مورد به باور ما منفی است: اولا هویتی قابل تبیین نیست و ثانیا، به فرض هم که با زور قدرت و ثروت، هویتی را بر پا کنیم، هیچ نتیجه و اثری از آن متصور نیست. اما آیا این گفتمان ما را به یک نیهیلیسم سترون نمیکشاند یا به نوعی کلبیمنشی (cynism) که از آن شاید هیچ چیز جز نوعی رضایتمندی سطحی روشنفکرمآبانه بیرون نیاید؟ هدف من از نوشتن این یادداشت کوتاه، فراتررفتن از این لایه سطحی و بیفایده است، بیآنکه فرض اول را زیر سئوال ببرم: یعنی بیآنکه نبود امکانِ هویتی «واحد» و حاصلنداشتنِ رسیدن به چنین هویتی را نفی کنم، بر این باور هستم که میتوان و باید بهگونهای هویتهایی متکثر برای جوانی در کشوری مانند ایران به دست آورد و به آنها تحقق بخشید.
این «باید» را میتوان به گونههای مختلف از نگاه اجتماعی توضیح داد. اما یک توضیح ساده و کاملا روشن، آن است که کشور ما، کشوری «جوان» از لحاظ سن بیولوژیکِ اکثریت بزرگ ساکنانش است، بنابراین، حتی اگر همه ملاحظات فرهنگی را کنار بگذاریم، باز هم به گسترهای از نیازها، کنشها و واکنشهای بیولوژیک میرسیم که یک یگانگی یا نزدیکی را میان این ساکنان میسازد. افزون بر این کشور ما، با این جمعیت، چشماندازی را پیشروی خود دارد که در آن جوانان بسیاری باید جوانان بسیار دیگری را در دورانی طولانی در حد نیمقرن بپذیرند و با یکدیگر همزیستی داشته باشند. البته این تنها انتخاب نیست، اما عقلانیترین انتخاب است. انتخابی که باید آن را «انتخابِ همگرایانه» نامید و باید با بردباری و تحمل و درک دیگری و پذیرش دیگری و قائلشدن حق وجود برای دیگری همراه باشد. اما تنها انتخاب نیست زیرا، در برابر خود انتخاب خشونتآمیزِ طرد را دارد، یعنی درکنکردن دیگری، بیرونراندن دیگری از حوزههای اجتماعی، بهحاشیهراندن و بهانفعالکشیدن و نادیدهانگاشتنش. حرف ما، تنها یک چیز است: اینکه پیش از هر کسی، خود جوانان باید درک کنند که جز در تفاوت و همسازی با
یکدیگر، جز در سازشدادن به سلایق و عقاید و سبکهای زندگی گوناگون، نه «خود» میتوانند موجودیت داشته باشند و نه هیچ «دیگری» دیگری. اگر این نکته خوب فهمیده و درونی شود، نسل پیشین که هنوز تلاش دارند درون جهانی ذهنی و ازمیانرفته، هویت یکدست و ناممکنی را ممکن کنند، چندان تأثیری نداشته و میتوان امیدوار بود که به سوی یک همگرایی سازنده برویم. اما در غیر این صورت باید در انتظار هر مسئلهای بود. وقتی جامعهای جوان، راههای جوانی را بر خود ببندد و به جای نگاه به آینده به گذشته بنگرد، وقتی جامعهای که از توانی بالا برای ساختن آیندهای بر اساس سخاوتمندی، گشادهرویی، تکثر، فراوانی، گوناگونی و حس زندگی برخوردار است، مرگ، نیستی، طرد، انحصار و تنگنظری را پیشه کند و به جای راههای باز و گشاده و سرسبزی که میتواند در برابر خود داشته باشد، کورهراههای سترون و بیحاصل و بنبست را پیش بگیرد، نباید انتظار داشته باشد که در مردابی عمیق و هراسناک غرق نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.