|

یکی داستان است پر آب چشم

سهراب‌كشي

بهراد بهشتي . پژوهشگر


«رستم» پهلوان اسطوره‌ای ایران، در ماجرایی پر درد و دریغ فرزندش «سهراب» را که همه امید و آرزویش و تداوم وجودش بود و در پهلوانی و دلاوری دست‌کمی از پدر نداشت، ناشناخته و ندانسته قربانی غرور خود می‌کند و به دست خویش می‌کشد؛ و این تراژدی غمبار در ذهن و جان ایرانی به یکی از ماندگارترین و مؤثرترین اساطیر بدل می‌شود و نمادی گویا از اینکه چگونه در این بوم کهن همواره «آینده» به دست «گذشته» قربانی می‌شود و استعدادهای درخشان در مهی از ناشناختگی و بی‌مهری می‌سوزد و چرخ تاریخ به کندی و آهستگی می‌چرخد و گاه با عقبگردهایی دل‌آزار و جبران‌ناپذیر روبه‌رو می‌شود.
یکی از نیازهای اساسی جامعه‌ بشری برای تداوم رشد، توسعه و بالندگی و توجه جدی به دو مقوله «کادرسازی» و «جانشین‌پروری» است. مدیران هر جامعه و حکومت برای آنکه بتوانند آینده کشور خود را تضمین و برای تداوم توسعه پایدار آن تلاش کنند، باید بتوانند از «گسست بین‌نسلی» جلوگیری و در دوران توانمندی و حیات پدران، فرزندان را جانشین آنان کنند و تجارب خود را برای اداره کشور به نسل پسین انتقال دهند و از رفتارهایی که بین دو نسل در عرصه مدیریتی و حکمرانی، گسست به وجود می‌آورد، پرهیز کنند.
در دوران معاصر، ایرانیان یک ‌بار به صورت ویژه در آغاز انقلاب اسلامی شاهد پدیده گسست نسلی به شکلی فراگیر بودند. انقلاب، چنان که طبع همه انقلاب‌هاست، موجب شد در تحولی بنیادین فرزندانِ به‌حاشیه‌رفته و جوانان عقب نگاه‌داشته‌شده با انتظاراتی انباشته بر پدرانِ همواره‌مدیر و مسلط خود بشورند و همه مدیران پرسابقه و باتجربه پیشین را کنار بگذارند و خود جانشین آنان و زمامداران کشور شدند. ویژگی بارز این دسته از مدیران تازه از راه رسیده، شور و هیجان و تعهد انقلابی و ایدئولوژیک آنان بود که توانسته بودند از زیر تیغ پسرکشی پدران، جان سالم به در برند و این تراژدی را برعکس کنند.
انقلاب اسلامی ایران، مانند سایر انقلاب‌ها با طبقه و نسلی از این‌گونه مدیران جوان و ناآزموده روبه‌رو بود که نرم‌نرمک در عرصه‌های جنگ و مدیریت کلان کشور با آزمون و خطا توانستند تجربه‌هایی به دست آورند و سطح مدیریتی کشور را البته با هزینه‌هایی ارتقا بخشند. اما همین مدیران انقلابی و جوان آن روزگار، که امروز پای به سنین میان‌سالی و کهن‌سالی گذاشته‌اند، متأسفانه گام در گام پیشینیان خود نهادند و نتوانستند یا نخواستند سهراب‌های جوان خویش را بشناسند و آنان را در روندی آرام و منطقی، گران‌بار از تجربیات و جانشین خویش کنند. کادرسازی و جانشین‌پروری به‌عنوان وظیفه‌ای مهم که نمی‌توان از آن چشم‌ پوشید، در طاق نسیان نهاده شد. رستم‌های زمانه ما، سهراب‌های رشید و دلاور خود را نمی‌شناسند، درحالی‌که جوانان امروزی با پدران دهه انقلاب خود تفاوت‌های زیادی دارند. آنان نسبت به پدرانشان از دانشی به‌روزتر و خلاقیتی افزون‌تر برخوردارند، قدرت خطرپذیری بیشتری دارند و با آگاهی‌های گسترده از جهان پیرامونشان که به برکت گسترش عرصه رسانه‌ای و تنوع ابزارهای اطلاع‌رسانی فراهم شده، جهانی‌تر می‌اندیشند و قادر به ارتباط و تعاملی مؤثرتر با ساختارها و نهادهای بین‌المللی هستند. آنان همچنین این مزیت‌ را دارند که شورشی فکر نمی‌کنند و قصد به‌هم‌ریختن ساختارها را ندارند و ازاین‌رو می‌توانند به شکلی مسالمت‌آمیز از تجربه‌های مدیران انقلابی بهره‌مند شوند اما متأسفانه پدران، غافل از این همه توانمندی و استعداد، به بهانه‌هایی چند پسرانشان را به سراپرده‌های مدیریت راه نمی‌دهند.
در میان دولت‌های جمهوری اسلامی، شاید دولت احمدی‌نژاد از این جهت، استثنائی به شمار می‌رود. او البته در شعار سودای این را داشت که چرخه بسته مدیریتی کشور را بشکند و با طرح‌هایی مانند «مشاوران جوان» مدیرانی نو را در این چرخه جایگزین کند. اما این سیاست او نیز مانند بسیاری دیگر از سیاست‌هایش آن‌چنان با بی‌برنامگی و بی‌توجهی به موازین علمی و سلسله‌مراتب مدیریتی همراه بود که از قضا سرکنگبین صفرا فزود و جز خرابی و ویرانی به بار نیاورد.
اما چرا همچنان در ساختار مدیریتی کشور، به جانشین‌پروری و به‌کارگیری نسل جوان کشور اهمیتی داده نمی‌شود؟
شاید به دلیل تجارب تلخ و ویرانگر دولت احمدی‌نژاد و خسارت‌های ناشی از پیاده‌کردن الگوهای نادرست و غیرعلمی در دولت او بود که در دولت یازدهم این سیاست و شعار درست احمدی‌نژاد، مانند انبوهی از سیاست‌ها و شعارهای نادرست او کنار نهاده شد و توجه به جوانان کمتر محلی از اعراب یافت.
اما مهم‌تر از این عامل و شاید مهم‌ترین عامل این پدیده چیزی جز «بی‌اعتمادی» به جوانان و نادیده یا دست‌کم‌گرفتن آنان و توانمندی‌شان نیست. رستم‌های عرصه مدیریتی ما، سهراب‌هایشان را به درستی نمی‌شناسند و به آنان اعتماد نمی‌کنند، شاید بی‌تجربگی اول انقلاب خود را در ناصیه جوانانشان می‌بینند و از آن می‌هراسند، غافل از اینکه این پسران در مکتب همین پدران آموزش دیده‌اند و خوب و بد آنان، خواه‌ناخواه به حساب پدرانشان گذاشته می‌شود. پدران نمی‌توانند از زیر بار کاستی‌های پسران شانه مسئولیت خالی کنند اما می‌توانند در کنار آنان بایستند و مانند مشاورانی دلسوز تجارب خود را به آنان منتقل کنند. این تجارب ارزشمند پدرانه می‌تواند در کنار استعدادهای شگرف، توانمندی جدی، دانش به‌روز، خلاقیت و خطرپذیری ستودنی جوانان، نسلی از مدیران پرانرژی و توانمند را به سرمایه مدیریتی کشور بیفزاید و از بسیاری هزینه‌ها بکاهد. این پسران با پدران انقلابی خویش فرق‌های فراوان و بنیادی دارند. روز و روزگار دگرگون شده و جوانان امروزی، فرزند زمان خویشتن هستند. جوانان امروزی در کنار دانش، تخصص، شور و هیجان جوانی از خردمندی، عقلانیت و مسالمت‌جویی برخوردارند و می‌توانند بار این کشور را به مقصد برسانند.
درعین‌حال فراموش نکنیم که در کشور‌های توسعه‌یافته، جابه‌جایی و جایگزینی عمودی نخبگان در سازمان‌های حزبی محقق می‌شود، به این معنا که حضور احزاب متنفذ و ریشه‌دار در ساختار سیاسی کشور سبب می‌شود به شکلی کاملا طبیعی تجارب نسل‌های گذشته به آیندگان انتقال یابد و با دست‌به‌دست‌شدن قدرت و حکومت در میان احزاب و در انتخابات‌های ادواری، لایه‌های بعدی جایگزین و جانشین لایه‌های قبلی شوند. متأسفانه در کشور ما دولت‌ها ساختار حزبی ندارند و به احزاب کارآمد و مؤثر به دلایل مختلف مجال شکل‌گیری داده نشده و از این رو فرهنگ تحزب و سازمان‌یابی و تحرک عمودی نخبگان نهادینه نشده و همین عامل نیز مزید بر علت برای حذف جوانان از سازوکارهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری شده است. در‌هرحال، اگر نظام جمهوری اسلامی ایران بخواهد آینده‌ای روشن و فردایی بهتر برای خود رقم بزند، چاره‌ای ندارد جز اینکه به نسل جوان اعتماد کند و درهای بسته عرصه مدیریتی را برای آنان بگشاید تا با برنامه‌ریزی، مدیران جوان بتوانند پله‌ها و سلسله‌مراتب مدیریتی را یکی پس از دیگری بپیمایند و جایگزین پدران در مناصب عالی مدیریتی شوند. مسیر توسعه پایدار در ایران، جز نوسازی ناوگان مدیریتی کشور راه دیگری پیش‌روی خود ندارد. تردید نکنیم که جوانان امروز می‌توانند جانشینان بسیار بهتر و شایسته‌تری برای پدران خود باشند. سهراب‌های خویش را دریابیم.


«رستم» پهلوان اسطوره‌ای ایران، در ماجرایی پر درد و دریغ فرزندش «سهراب» را که همه امید و آرزویش و تداوم وجودش بود و در پهلوانی و دلاوری دست‌کمی از پدر نداشت، ناشناخته و ندانسته قربانی غرور خود می‌کند و به دست خویش می‌کشد؛ و این تراژدی غمبار در ذهن و جان ایرانی به یکی از ماندگارترین و مؤثرترین اساطیر بدل می‌شود و نمادی گویا از اینکه چگونه در این بوم کهن همواره «آینده» به دست «گذشته» قربانی می‌شود و استعدادهای درخشان در مهی از ناشناختگی و بی‌مهری می‌سوزد و چرخ تاریخ به کندی و آهستگی می‌چرخد و گاه با عقبگردهایی دل‌آزار و جبران‌ناپذیر روبه‌رو می‌شود.
یکی از نیازهای اساسی جامعه‌ بشری برای تداوم رشد، توسعه و بالندگی و توجه جدی به دو مقوله «کادرسازی» و «جانشین‌پروری» است. مدیران هر جامعه و حکومت برای آنکه بتوانند آینده کشور خود را تضمین و برای تداوم توسعه پایدار آن تلاش کنند، باید بتوانند از «گسست بین‌نسلی» جلوگیری و در دوران توانمندی و حیات پدران، فرزندان را جانشین آنان کنند و تجارب خود را برای اداره کشور به نسل پسین انتقال دهند و از رفتارهایی که بین دو نسل در عرصه مدیریتی و حکمرانی، گسست به وجود می‌آورد، پرهیز کنند.
در دوران معاصر، ایرانیان یک ‌بار به صورت ویژه در آغاز انقلاب اسلامی شاهد پدیده گسست نسلی به شکلی فراگیر بودند. انقلاب، چنان که طبع همه انقلاب‌هاست، موجب شد در تحولی بنیادین فرزندانِ به‌حاشیه‌رفته و جوانان عقب نگاه‌داشته‌شده با انتظاراتی انباشته بر پدرانِ همواره‌مدیر و مسلط خود بشورند و همه مدیران پرسابقه و باتجربه پیشین را کنار بگذارند و خود جانشین آنان و زمامداران کشور شدند. ویژگی بارز این دسته از مدیران تازه از راه رسیده، شور و هیجان و تعهد انقلابی و ایدئولوژیک آنان بود که توانسته بودند از زیر تیغ پسرکشی پدران، جان سالم به در برند و این تراژدی را برعکس کنند.
انقلاب اسلامی ایران، مانند سایر انقلاب‌ها با طبقه و نسلی از این‌گونه مدیران جوان و ناآزموده روبه‌رو بود که نرم‌نرمک در عرصه‌های جنگ و مدیریت کلان کشور با آزمون و خطا توانستند تجربه‌هایی به دست آورند و سطح مدیریتی کشور را البته با هزینه‌هایی ارتقا بخشند. اما همین مدیران انقلابی و جوان آن روزگار، که امروز پای به سنین میان‌سالی و کهن‌سالی گذاشته‌اند، متأسفانه گام در گام پیشینیان خود نهادند و نتوانستند یا نخواستند سهراب‌های جوان خویش را بشناسند و آنان را در روندی آرام و منطقی، گران‌بار از تجربیات و جانشین خویش کنند. کادرسازی و جانشین‌پروری به‌عنوان وظیفه‌ای مهم که نمی‌توان از آن چشم‌ پوشید، در طاق نسیان نهاده شد. رستم‌های زمانه ما، سهراب‌های رشید و دلاور خود را نمی‌شناسند، درحالی‌که جوانان امروزی با پدران دهه انقلاب خود تفاوت‌های زیادی دارند. آنان نسبت به پدرانشان از دانشی به‌روزتر و خلاقیتی افزون‌تر برخوردارند، قدرت خطرپذیری بیشتری دارند و با آگاهی‌های گسترده از جهان پیرامونشان که به برکت گسترش عرصه رسانه‌ای و تنوع ابزارهای اطلاع‌رسانی فراهم شده، جهانی‌تر می‌اندیشند و قادر به ارتباط و تعاملی مؤثرتر با ساختارها و نهادهای بین‌المللی هستند. آنان همچنین این مزیت‌ را دارند که شورشی فکر نمی‌کنند و قصد به‌هم‌ریختن ساختارها را ندارند و ازاین‌رو می‌توانند به شکلی مسالمت‌آمیز از تجربه‌های مدیران انقلابی بهره‌مند شوند اما متأسفانه پدران، غافل از این همه توانمندی و استعداد، به بهانه‌هایی چند پسرانشان را به سراپرده‌های مدیریت راه نمی‌دهند.
در میان دولت‌های جمهوری اسلامی، شاید دولت احمدی‌نژاد از این جهت، استثنائی به شمار می‌رود. او البته در شعار سودای این را داشت که چرخه بسته مدیریتی کشور را بشکند و با طرح‌هایی مانند «مشاوران جوان» مدیرانی نو را در این چرخه جایگزین کند. اما این سیاست او نیز مانند بسیاری دیگر از سیاست‌هایش آن‌چنان با بی‌برنامگی و بی‌توجهی به موازین علمی و سلسله‌مراتب مدیریتی همراه بود که از قضا سرکنگبین صفرا فزود و جز خرابی و ویرانی به بار نیاورد.
اما چرا همچنان در ساختار مدیریتی کشور، به جانشین‌پروری و به‌کارگیری نسل جوان کشور اهمیتی داده نمی‌شود؟
شاید به دلیل تجارب تلخ و ویرانگر دولت احمدی‌نژاد و خسارت‌های ناشی از پیاده‌کردن الگوهای نادرست و غیرعلمی در دولت او بود که در دولت یازدهم این سیاست و شعار درست احمدی‌نژاد، مانند انبوهی از سیاست‌ها و شعارهای نادرست او کنار نهاده شد و توجه به جوانان کمتر محلی از اعراب یافت.
اما مهم‌تر از این عامل و شاید مهم‌ترین عامل این پدیده چیزی جز «بی‌اعتمادی» به جوانان و نادیده یا دست‌کم‌گرفتن آنان و توانمندی‌شان نیست. رستم‌های عرصه مدیریتی ما، سهراب‌هایشان را به درستی نمی‌شناسند و به آنان اعتماد نمی‌کنند، شاید بی‌تجربگی اول انقلاب خود را در ناصیه جوانانشان می‌بینند و از آن می‌هراسند، غافل از اینکه این پسران در مکتب همین پدران آموزش دیده‌اند و خوب و بد آنان، خواه‌ناخواه به حساب پدرانشان گذاشته می‌شود. پدران نمی‌توانند از زیر بار کاستی‌های پسران شانه مسئولیت خالی کنند اما می‌توانند در کنار آنان بایستند و مانند مشاورانی دلسوز تجارب خود را به آنان منتقل کنند. این تجارب ارزشمند پدرانه می‌تواند در کنار استعدادهای شگرف، توانمندی جدی، دانش به‌روز، خلاقیت و خطرپذیری ستودنی جوانان، نسلی از مدیران پرانرژی و توانمند را به سرمایه مدیریتی کشور بیفزاید و از بسیاری هزینه‌ها بکاهد. این پسران با پدران انقلابی خویش فرق‌های فراوان و بنیادی دارند. روز و روزگار دگرگون شده و جوانان امروزی، فرزند زمان خویشتن هستند. جوانان امروزی در کنار دانش، تخصص، شور و هیجان جوانی از خردمندی، عقلانیت و مسالمت‌جویی برخوردارند و می‌توانند بار این کشور را به مقصد برسانند.
درعین‌حال فراموش نکنیم که در کشور‌های توسعه‌یافته، جابه‌جایی و جایگزینی عمودی نخبگان در سازمان‌های حزبی محقق می‌شود، به این معنا که حضور احزاب متنفذ و ریشه‌دار در ساختار سیاسی کشور سبب می‌شود به شکلی کاملا طبیعی تجارب نسل‌های گذشته به آیندگان انتقال یابد و با دست‌به‌دست‌شدن قدرت و حکومت در میان احزاب و در انتخابات‌های ادواری، لایه‌های بعدی جایگزین و جانشین لایه‌های قبلی شوند. متأسفانه در کشور ما دولت‌ها ساختار حزبی ندارند و به احزاب کارآمد و مؤثر به دلایل مختلف مجال شکل‌گیری داده نشده و از این رو فرهنگ تحزب و سازمان‌یابی و تحرک عمودی نخبگان نهادینه نشده و همین عامل نیز مزید بر علت برای حذف جوانان از سازوکارهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری شده است. در‌هرحال، اگر نظام جمهوری اسلامی ایران بخواهد آینده‌ای روشن و فردایی بهتر برای خود رقم بزند، چاره‌ای ندارد جز اینکه به نسل جوان اعتماد کند و درهای بسته عرصه مدیریتی را برای آنان بگشاید تا با برنامه‌ریزی، مدیران جوان بتوانند پله‌ها و سلسله‌مراتب مدیریتی را یکی پس از دیگری بپیمایند و جایگزین پدران در مناصب عالی مدیریتی شوند. مسیر توسعه پایدار در ایران، جز نوسازی ناوگان مدیریتی کشور راه دیگری پیش‌روی خود ندارد. تردید نکنیم که جوانان امروز می‌توانند جانشینان بسیار بهتر و شایسته‌تری برای پدران خود باشند. سهراب‌های خویش را دریابیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.