|

جوانان و ارزش‌های انقلاب

سيدمحمود حسيني. فعال سياسي


نسل اول انقلاب که جوانی و نوجوانی‌اش به دهه 40 و اوایل دهه 50 شمسی برمی‌گردد، تبلور و مظهر ارزش‌های انقلاب است. این نسل در مقطعی از تاریخ کشور و در شرایطی زیست می‌کرد که حکومت و شخص شاه سرمست از باده قدرت و با ادعای رسیدن به تمدن بزرگ می‌خواست ارزش‌های مطلوب خود را که بر غرب‌گرایی افراطی و باستان‌گرایی اغراق‌آمیز مبتنی بود، آمرانه و اقتدارگرایانه به جامعه تحمیل کند. اما نسل انقلاب که این ارزش‌های تحمیلی را برنمی‌تافت، در مدار دیگری به دور از چشم شاه و دستگاه‌های اطلاعاتی‌اش به‌گونه‌ای رشد کرد و بالید که برخلاف خواست شاه و سران چشمگیرش به افق‌های دیگری چشم دوخت و به ارزش‌های بنیادین و البته متفاوتی گرایش پیدا کرد. در طول انقلاب، مردم و نخبگان با رجوع به فرهنگ و سنن خویش به ستیز با مظاهر فرهنگ بیگانه و با اتکا به برداشت جدید از اسلام به مبارزه با ظلم و سلطه‌گری و هم‌زمان به مبارزه با جهل و خرافه پرداختند.
در این رویکرد جدید ارزش‌هایی مانند برابری، آزادی، استقلال و آبادی و پیشرفت البته همراه با بازگشت به ارزش‌های دینی و ملی، گفتمان طبقه متوسط و قشر جوان را ساخت. ارزش‌ها و آرمان‌هایی که در تار و پود وجود نسل انقلاب تنیده و محکم شد. این گفتمان که به آرمان مشترک تبدیل شده بود، آشکارا با ارزش‌ها و نمادهای رسمی در تقابل بود اما رژیم شاه که مثل همه حکومت‌های فردی و استبدادی به سر می‌برد، آنچه را زیر پوست جامعه می‌گذشت، ندید.
مردم از حکومت فردی و فضای اختناق دوران پساکودتا که وحشت عام ایجاد کرده بود، به فغان آمده، آزادی را طلب می‌کردند. این‌گونه بود که در انقلاب، آزادی یک ارزش مهم شد.
جامعه از ظلم، فساد، تبعیض و نابرابری به ستوه آمده، عدالت و برابری را آرزو می‌کردند. به‌این‌ترتیب برابری یک ارزش کلیدی در انقلاب شد.
غرب‌گرایی و باستان‌گرایی افراطی و ضدیت با ارزش‌ها و سنت‌های ملی و مذهبی نه‌فقط متدینان و روحانیان بلکه روشنفکران و غالب مردم را نگران کرد و آنها را به عکس‌العمل واداشت و اتفاقا نسل جوان به ایمان دینی پناه برد و جامعه به دینداری با رویکرد نوگرایانه و حماسی گرایش پیدا کرد و نمادهای دینی یک ارزش انقلابی شد.
کارهایی که شاه برای تجدد و پیشرفت کشور کرد مانند توسعه صنعتی یا اخذ مظاهر علم و تمدن جدید و گسترش دانشگاه‌ها، می‌توانست جزء نقاط قوت حکومت او باشد اما چون نیاز محیط و جامعه در نظر گرفته نمی‌شد و با تدبیر و همه‌جانبه‌نگری همراه نبود، در مواردی ناهنجاری‌هایی به همراه داشت. بنابراین معترضان توسعه او را ابتر دانستند و خواهان پیشرفت و توسعه همه‌جانبه بودند.
وابستگی حکومت شاه به قدرت‌های بیگانه به ویژه آمریکا و اسرائیل و دادن امتیازات نفتی و غیرنفتی، استقلال سیاسی و اقتصادی کشور را مخدوش کرده بود و مردم از آن رنج می‌بردند و به حکومت بی‌اعتماد شده بودند. بنابراین یکی از خواسته‌های اساسی و دیرپای ملت ایران که به یک ارزش و آرمان تاریخی بدل شد، استقلال‌خواهی بود.
این خواسته‌ها فراتر از یک برهه زمانی خاص است. با نگاه به تاریخ 150ساله ایران در می‌یابیم اینها خواسته‌ها و آرمان‌های تاریخی ملت ایران است که با گذر زمان، سیر تکاملی پیموده است.
دوره‌ای در اصلاحات امیرکبیر، زمانی در جنبش تنباکو، مقطعی در انقلاب مشروطیت، یک زمان در نهضت ملی‌شدن نفت و بالاخره به نحو اتم‌ و اکمل در انقلاب اسلامی ظهور و تجلی یافته است. این ارزش‌ها به شکل زیبایی در قالب شعارها و سرودهای انقلاب نمود یافت. همین آرمان‌ها بود که آحاد ملت، اقشار و اقوام مختلف ایران را چونان رنگین‌کمانی زیبا با هم پیوند داد و به وحدت رساند که منجر به پیروزی ملت ایران شد.
با پیروزی انقلاب اسلامی این ارزش‌ها به فراموشی سپرده نشد. چون ریشه در فطرت انسانی داشت و متناسب با اوضاع زمانه و شرایط ایران معاصر بود، در روح و روان نسل‌های بعدی انقلاب نیز جریان یافت و در باور جامعه استمرار پیدا کرد. این ارزش‌ها با وجود تغییرات نسلی از میان جامعه رخت برنبسته و کنار گذاشته نشده اما متصلب و جامد و بدون دگرگونی در شکل هم نمانده است. در تطورات زمان و مکان، از یک سو ترتیب اولویت آن چرخیده و از سوی دیگر قرائت از این ارزش‌ها در هر برهه به اقتضای تغییرات نسلی و تحولات محیطی دستخوش تغییر شده است.
در دوران جنگ تحمیلی؛ بُعد استقلال‌طلبی و بیگانه‌ستیزی در مرکز گفتمان قرار گرفت و قرائت حماسی و جهادی از دین فربه شد. به موازات آن آرمان عدالت و برابری برجسته شد و رعایت حقوق اقشار محروم جامعه که اتفاقا بیشتر بار جنگ بر دوش آنها بود، مورد توجه جدی دولت قرار گرفت. البته به دلیل حمله دشمن و اشغال بخشی از خاک سرزمین و بسیج اکثر قوای حکومتی و نیروهای مردمی برای دفاع از تمامیت ارضی و اخراج دشمن از خاک میهن، ابعاد توسعه و آبادی و نیز آزادی تحت‌الشعاع جنگ قرار گرفت که پس از آن اختلافات داخلی و شورش‌های گروهک‌ها هم مزید بر علت شد. بدیهی است آزادی و آبادی ارزش‌هایی نبود که قابل فراموشی یا کنارگذاشتن باشد و لازمه حیات اجتماعی است.
در دوران پس از جنگ؛ بُعد آبادی و سازندگی به ویژه با وجود ویرانی‌های به‌وجود‌آمده از جنگ مورد توجه حاکمیت و جامعه واقع شد و به‌عنوان ارزش رایج در مرکز توجهات دولت قرار گرفت. روابط سازنده و تعامل با جهان ارتقا یافت و در قالب عزت، حکمت و مصلحت صورت‌بندی شد. در زمینه آزادی‌های اجتماعی و تا حدودی آزادی‌های فرهنگی گشایش‌هایی به وجود آمد تا اینکه در دوران اصلاحات آزادی به مثابه یکی از آرمان‌های انقلاب به‌جد مورد اقبال مردم واقع شد و در این مقطع در چارچوب دموکراسی و جامعه مدنی این خواسته با گسترش رسانه‌ها و تشکیل شوراها و نهادهای مدنی و مشارکت بیشتر مردم در امور، شکل عملی به خود گرفت. در این مرحله اقتضای شرایط ایجاب می‌کرد که از سوی علما و متفکران، تفسیر رحمانی از دین ارائه شود و چنین شد.
با گذشت چهار دهه از شکل‌گیری انقلاب اسلامی و تغییر نسل‌ها و رخ‌دادن تحولات گسترده داخلی و جهانی هنوز ارزش‌های انقلاب تازگی و جذابیت دارد و رفتار و کنش‌های روزمره مردم همچنان بر مبنای آرمان‌ها و ارزش‌های انقلاب سنجیده می‌شود. ارزش‌هایی که اگر عنصر زمان و مکان در آن لحاظ شود، اگر کرامت و اختیار انسان در مرکز آن باشد، کماکان مورد اقبال مردم و نسل‌های جدید خواهد بود. خوشبختانه نسل جوان از ارزش‌های انقلاب که ارزش‌های انسانی و جهانی است رو برنگردانده و با قرائت خود به آن گرایش دارد.
این معنی در اجتماع مردم از نسل‌های مختلف و اکثرا از نسل جدید انقلاب و با گرایش‌های متفاوت در 21 دی‌ماه که برای بدرقه مرحوم آیت‌الله هاشمی شرکت کرده بودند، به‌عینه مشهود بود و این نبود جز اینکه آقای هاشمی آگاه به زمان بود و روح زمانه را می‌شناخت و با همین نگاه ارزش‌های انقلاب را درک و قرائت می‌کرد. مسئولان و نسل اول انقلاب باید از این فرصت و تجربه استفاده کنند.


نسل اول انقلاب که جوانی و نوجوانی‌اش به دهه 40 و اوایل دهه 50 شمسی برمی‌گردد، تبلور و مظهر ارزش‌های انقلاب است. این نسل در مقطعی از تاریخ کشور و در شرایطی زیست می‌کرد که حکومت و شخص شاه سرمست از باده قدرت و با ادعای رسیدن به تمدن بزرگ می‌خواست ارزش‌های مطلوب خود را که بر غرب‌گرایی افراطی و باستان‌گرایی اغراق‌آمیز مبتنی بود، آمرانه و اقتدارگرایانه به جامعه تحمیل کند. اما نسل انقلاب که این ارزش‌های تحمیلی را برنمی‌تافت، در مدار دیگری به دور از چشم شاه و دستگاه‌های اطلاعاتی‌اش به‌گونه‌ای رشد کرد و بالید که برخلاف خواست شاه و سران چشمگیرش به افق‌های دیگری چشم دوخت و به ارزش‌های بنیادین و البته متفاوتی گرایش پیدا کرد. در طول انقلاب، مردم و نخبگان با رجوع به فرهنگ و سنن خویش به ستیز با مظاهر فرهنگ بیگانه و با اتکا به برداشت جدید از اسلام به مبارزه با ظلم و سلطه‌گری و هم‌زمان به مبارزه با جهل و خرافه پرداختند.
در این رویکرد جدید ارزش‌هایی مانند برابری، آزادی، استقلال و آبادی و پیشرفت البته همراه با بازگشت به ارزش‌های دینی و ملی، گفتمان طبقه متوسط و قشر جوان را ساخت. ارزش‌ها و آرمان‌هایی که در تار و پود وجود نسل انقلاب تنیده و محکم شد. این گفتمان که به آرمان مشترک تبدیل شده بود، آشکارا با ارزش‌ها و نمادهای رسمی در تقابل بود اما رژیم شاه که مثل همه حکومت‌های فردی و استبدادی به سر می‌برد، آنچه را زیر پوست جامعه می‌گذشت، ندید.
مردم از حکومت فردی و فضای اختناق دوران پساکودتا که وحشت عام ایجاد کرده بود، به فغان آمده، آزادی را طلب می‌کردند. این‌گونه بود که در انقلاب، آزادی یک ارزش مهم شد.
جامعه از ظلم، فساد، تبعیض و نابرابری به ستوه آمده، عدالت و برابری را آرزو می‌کردند. به‌این‌ترتیب برابری یک ارزش کلیدی در انقلاب شد.
غرب‌گرایی و باستان‌گرایی افراطی و ضدیت با ارزش‌ها و سنت‌های ملی و مذهبی نه‌فقط متدینان و روحانیان بلکه روشنفکران و غالب مردم را نگران کرد و آنها را به عکس‌العمل واداشت و اتفاقا نسل جوان به ایمان دینی پناه برد و جامعه به دینداری با رویکرد نوگرایانه و حماسی گرایش پیدا کرد و نمادهای دینی یک ارزش انقلابی شد.
کارهایی که شاه برای تجدد و پیشرفت کشور کرد مانند توسعه صنعتی یا اخذ مظاهر علم و تمدن جدید و گسترش دانشگاه‌ها، می‌توانست جزء نقاط قوت حکومت او باشد اما چون نیاز محیط و جامعه در نظر گرفته نمی‌شد و با تدبیر و همه‌جانبه‌نگری همراه نبود، در مواردی ناهنجاری‌هایی به همراه داشت. بنابراین معترضان توسعه او را ابتر دانستند و خواهان پیشرفت و توسعه همه‌جانبه بودند.
وابستگی حکومت شاه به قدرت‌های بیگانه به ویژه آمریکا و اسرائیل و دادن امتیازات نفتی و غیرنفتی، استقلال سیاسی و اقتصادی کشور را مخدوش کرده بود و مردم از آن رنج می‌بردند و به حکومت بی‌اعتماد شده بودند. بنابراین یکی از خواسته‌های اساسی و دیرپای ملت ایران که به یک ارزش و آرمان تاریخی بدل شد، استقلال‌خواهی بود.
این خواسته‌ها فراتر از یک برهه زمانی خاص است. با نگاه به تاریخ 150ساله ایران در می‌یابیم اینها خواسته‌ها و آرمان‌های تاریخی ملت ایران است که با گذر زمان، سیر تکاملی پیموده است.
دوره‌ای در اصلاحات امیرکبیر، زمانی در جنبش تنباکو، مقطعی در انقلاب مشروطیت، یک زمان در نهضت ملی‌شدن نفت و بالاخره به نحو اتم‌ و اکمل در انقلاب اسلامی ظهور و تجلی یافته است. این ارزش‌ها به شکل زیبایی در قالب شعارها و سرودهای انقلاب نمود یافت. همین آرمان‌ها بود که آحاد ملت، اقشار و اقوام مختلف ایران را چونان رنگین‌کمانی زیبا با هم پیوند داد و به وحدت رساند که منجر به پیروزی ملت ایران شد.
با پیروزی انقلاب اسلامی این ارزش‌ها به فراموشی سپرده نشد. چون ریشه در فطرت انسانی داشت و متناسب با اوضاع زمانه و شرایط ایران معاصر بود، در روح و روان نسل‌های بعدی انقلاب نیز جریان یافت و در باور جامعه استمرار پیدا کرد. این ارزش‌ها با وجود تغییرات نسلی از میان جامعه رخت برنبسته و کنار گذاشته نشده اما متصلب و جامد و بدون دگرگونی در شکل هم نمانده است. در تطورات زمان و مکان، از یک سو ترتیب اولویت آن چرخیده و از سوی دیگر قرائت از این ارزش‌ها در هر برهه به اقتضای تغییرات نسلی و تحولات محیطی دستخوش تغییر شده است.
در دوران جنگ تحمیلی؛ بُعد استقلال‌طلبی و بیگانه‌ستیزی در مرکز گفتمان قرار گرفت و قرائت حماسی و جهادی از دین فربه شد. به موازات آن آرمان عدالت و برابری برجسته شد و رعایت حقوق اقشار محروم جامعه که اتفاقا بیشتر بار جنگ بر دوش آنها بود، مورد توجه جدی دولت قرار گرفت. البته به دلیل حمله دشمن و اشغال بخشی از خاک سرزمین و بسیج اکثر قوای حکومتی و نیروهای مردمی برای دفاع از تمامیت ارضی و اخراج دشمن از خاک میهن، ابعاد توسعه و آبادی و نیز آزادی تحت‌الشعاع جنگ قرار گرفت که پس از آن اختلافات داخلی و شورش‌های گروهک‌ها هم مزید بر علت شد. بدیهی است آزادی و آبادی ارزش‌هایی نبود که قابل فراموشی یا کنارگذاشتن باشد و لازمه حیات اجتماعی است.
در دوران پس از جنگ؛ بُعد آبادی و سازندگی به ویژه با وجود ویرانی‌های به‌وجود‌آمده از جنگ مورد توجه حاکمیت و جامعه واقع شد و به‌عنوان ارزش رایج در مرکز توجهات دولت قرار گرفت. روابط سازنده و تعامل با جهان ارتقا یافت و در قالب عزت، حکمت و مصلحت صورت‌بندی شد. در زمینه آزادی‌های اجتماعی و تا حدودی آزادی‌های فرهنگی گشایش‌هایی به وجود آمد تا اینکه در دوران اصلاحات آزادی به مثابه یکی از آرمان‌های انقلاب به‌جد مورد اقبال مردم واقع شد و در این مقطع در چارچوب دموکراسی و جامعه مدنی این خواسته با گسترش رسانه‌ها و تشکیل شوراها و نهادهای مدنی و مشارکت بیشتر مردم در امور، شکل عملی به خود گرفت. در این مرحله اقتضای شرایط ایجاب می‌کرد که از سوی علما و متفکران، تفسیر رحمانی از دین ارائه شود و چنین شد.
با گذشت چهار دهه از شکل‌گیری انقلاب اسلامی و تغییر نسل‌ها و رخ‌دادن تحولات گسترده داخلی و جهانی هنوز ارزش‌های انقلاب تازگی و جذابیت دارد و رفتار و کنش‌های روزمره مردم همچنان بر مبنای آرمان‌ها و ارزش‌های انقلاب سنجیده می‌شود. ارزش‌هایی که اگر عنصر زمان و مکان در آن لحاظ شود، اگر کرامت و اختیار انسان در مرکز آن باشد، کماکان مورد اقبال مردم و نسل‌های جدید خواهد بود. خوشبختانه نسل جوان از ارزش‌های انقلاب که ارزش‌های انسانی و جهانی است رو برنگردانده و با قرائت خود به آن گرایش دارد.
این معنی در اجتماع مردم از نسل‌های مختلف و اکثرا از نسل جدید انقلاب و با گرایش‌های متفاوت در 21 دی‌ماه که برای بدرقه مرحوم آیت‌الله هاشمی شرکت کرده بودند، به‌عینه مشهود بود و این نبود جز اینکه آقای هاشمی آگاه به زمان بود و روح زمانه را می‌شناخت و با همین نگاه ارزش‌های انقلاب را درک و قرائت می‌کرد. مسئولان و نسل اول انقلاب باید از این فرصت و تجربه استفاده کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.