|

زنان و سرمایه اجتماعی

مهرنوش اسدي.روزنامه‌نگار

دستیابی به توسعه پایدار امروزه یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های سیاست‌گذاران در اکثر کشور‌های جهان و به ‌تبع آن کشور ما ایران است، امری که دستیابی به آن سال‌هاست در برنامه‌های کلان دولت‌های ما پس از پایان جنگ تحمیلی گنجانده شده است و با وجود پیشرفت‌های صورت‌گرفته به نظر می‌رسد کماکان کشور در دستیابی به شاخصه‌های توسعه چندان موفق نبوده است و با اهداف مطرح‌شده در برنامه‌های توسعه فاصله زیادی دارد. بی‌شک صاحب‌نظران بسیاری در این حیطه از دلایل متفاوت و گاه مشابهی صحبت کرده‌اند اما آنچه در این گفتار به آن توجه شده و یکی از دغدغه‌های صاحب‌نظران در حیطه توسعه است؛ مسئله توسعه انسانی و توانمند‌سازی به‌خصوص در پایگاه زنان است. تحقیقات بانک جهانی نشان می‌دهد ۶۵ درصد ثروت یک کشور را سرمایه انسانی آن تشکیل می‌دهد که نیمی از آن را قاعدتا باید زنان تشکیل دهند. به همین واسطه یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های محققان در حیطه توسعه، مسئله توانمند‌سازی زنان به‌عنوان یکی از نیروهای اصلی در دستیابی به توسعه است. توانمندسازی زنان، که توانمندسازی جنسیتی نیز نامیده می‌شود، تبدیل به یکی از موضوعات مهم مورد بحث در دو زمینه توسعه و اقتصاد شده است. تمامی جوامع، مشاغل، انجمن‌ها و احزاب از پیاده‌سازی برنامه‌ها و سیاست‌هایی که نظریه توانمندسازی زنان را اتخاذ می‌کنند، منفعت می‌برند. توانمندسازی جنسیتی میزان مشارکت سیاسی و اقتصادی زنان را در یک جامعه مفروض نشان می‌دهد. میزان این مشارکت از طریق پیگیری «سهم صندلی‌های تصاحب‌شده از سوی زنان در پارلمان، تعداد قانون‌گذاران زن، مقامات و مدیران ارشد و کارمندان فنی و حرفه‌ای زن و اختلاف درآمد کسب‌شده زنان که نشانگر استقلال مالی‌شان است» تعیین می‌شود. سپس، براساس اطلاعات به‌دست‌آمده کشورها رتبه‌بندی می‌شوند. مقیاس‌های دیگری که اهمیت مشارکت و تساوی زنان را در نظر می‌گیرند، شامل این مواردند: شاخص تساوی جنسیتی و شاخص توسعه وابسته به جنسیت.
مطالعات صاحب‌نظران اجتماعی نشان داده است دستیابی به توسعه پایدار بدون مشارکت فعال زنان در تمامی عرصه‌ها اعم از خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی امکان‌پذیر نیست. در بسیاری از کشورهای جهان سوم، راهبردهایی برای مشارکت عملی زنان در توسعه و برطرف‌شدن موانع اتخاذ شد. یکی از این راهبردها توانمند‌سازی زنان با تأکید بر این نکته است که مشارکت زنان صرفا به مفهوم بهره‌مندی آنان از مزایا و نتایج برنامه‌های توسعه نیست بلکه آنان باید در اجرای برنامه‌ها و طرح‌های توسعه مشارکت فعالانه داشته باشند.
آمارها نشانگر این موضوع است؛ جوامعی که بر توانمندسازی زنان تأکید دارند، از نظر رشد اقتصادی، اشتغال، کاهش فقر و توزیع درآمد، عملکرد بهتری دارند. به همین واسطه باید گفت یکی از اساسی‌ترین مسائلی که باید به آن توجه ویژه داشته باشیم، مسئله توانمندسازی زنان و بهره‌گیری از توانایی‌های آنان در امور است. البته در این مورد شعارها و حرف‌های بسیاری گفته شده اما به نظر می‌رسد در وادی عمل جایگاه چندانی به آن داده نشده است چراکه با نگاهی گذرا به آمار و ارقام به‌خوبی متوجه این امر می‌شویم.
در تحقیقاتی که روی عوامل مؤثر بر توانمندسازی زنان صورت گرفته، نشان داده شده است که افزایش سطح تحصیلات، بهبود وضع سلامت، برخورداری از حق مالکیت قانونی، رفع تبعیض از بازار کار و حذف باورهای سنتی در افزایش توانمندی زنان نقش مؤثری دارد. از میان این متغیرها، افزایش سطح تحصیلات بیشترین تأثیر مستقیم و سایر متغیرها تأثیر غیرمستقیم در توانمند‌سازی دارند. زنان دارای تحصیلات بالا از نظر بنیه مالی و حق مالکیت در سطح بالاتری قرار دارند. باورهای مربوط به نقش‌های جنسیتی که از زمان‌های دور در فرهنگ این مرزوبوم ریشه دوانده، یکی از اساسی‌ترین عواملی است که مانع حضور زنان در جامعه می‌شود. حذف کلیشه‌های جنسیتی از کتاب‌های درسی، تغییر نگرش در برنامه‌های رسانه‌ها و توجه بیشتر به پژوهش درباره مسائل و مشکلات زنان در حذف باورهای سنتی بسیار سودمند خواهد بود. اقدامات عملی بیشتر در این حوزه می‌تواند به جامعه در دستیابی به امر توسعه کمک شایانی کند. خوشبختانه پایگاه زنان در جامعه ایران در چند دهه اخیر تحولاتی را تجربه کرده که از دیدگاه‌های توسعه زمان خود تبعیت کرده است. توده زنان که غالبا در جامعه ایرانی در حاشیه مناسبات اجتماعی و سیاسی نگه داشته شده و نقششان در عرصه‌های اقتصادی نادیده گرفته شده‌اند، با افزایش سطح سواد و گسترش آموزش عالی به ارتقای توانمندی‌های خود دست یازیده و هم‌اکنون طالب سهم بیشتری از مدیریت خانواده و جامعه هستند و انتظار پایگاه‌ها و موقعیت‌های بالاتری را دارند. در 10 سال قبل و بعد از انقلاب اسلامی این آرزو متعلق به طبقه کوچکی از زنان (نخبگان) بود اما امروزه با حضور بیشتر زنان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی و پیوستن تعداد درخور‌توجهی از دختران طبقات اقتصادی پایین‌تر و سنتی‌تر جامعه به جمع نخبگان به یک خواست نسبتا گسترده تبدیل شده است. توجه به این خواست، توانمندسازی و بهره‌گیری از آن، ما را در بهره‌گیری از سرمایه انسانی خود به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر توسعه یاری خواهد کرد.

دستیابی به توسعه پایدار امروزه یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های سیاست‌گذاران در اکثر کشور‌های جهان و به ‌تبع آن کشور ما ایران است، امری که دستیابی به آن سال‌هاست در برنامه‌های کلان دولت‌های ما پس از پایان جنگ تحمیلی گنجانده شده است و با وجود پیشرفت‌های صورت‌گرفته به نظر می‌رسد کماکان کشور در دستیابی به شاخصه‌های توسعه چندان موفق نبوده است و با اهداف مطرح‌شده در برنامه‌های توسعه فاصله زیادی دارد. بی‌شک صاحب‌نظران بسیاری در این حیطه از دلایل متفاوت و گاه مشابهی صحبت کرده‌اند اما آنچه در این گفتار به آن توجه شده و یکی از دغدغه‌های صاحب‌نظران در حیطه توسعه است؛ مسئله توسعه انسانی و توانمند‌سازی به‌خصوص در پایگاه زنان است. تحقیقات بانک جهانی نشان می‌دهد ۶۵ درصد ثروت یک کشور را سرمایه انسانی آن تشکیل می‌دهد که نیمی از آن را قاعدتا باید زنان تشکیل دهند. به همین واسطه یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های محققان در حیطه توسعه، مسئله توانمند‌سازی زنان به‌عنوان یکی از نیروهای اصلی در دستیابی به توسعه است. توانمندسازی زنان، که توانمندسازی جنسیتی نیز نامیده می‌شود، تبدیل به یکی از موضوعات مهم مورد بحث در دو زمینه توسعه و اقتصاد شده است. تمامی جوامع، مشاغل، انجمن‌ها و احزاب از پیاده‌سازی برنامه‌ها و سیاست‌هایی که نظریه توانمندسازی زنان را اتخاذ می‌کنند، منفعت می‌برند. توانمندسازی جنسیتی میزان مشارکت سیاسی و اقتصادی زنان را در یک جامعه مفروض نشان می‌دهد. میزان این مشارکت از طریق پیگیری «سهم صندلی‌های تصاحب‌شده از سوی زنان در پارلمان، تعداد قانون‌گذاران زن، مقامات و مدیران ارشد و کارمندان فنی و حرفه‌ای زن و اختلاف درآمد کسب‌شده زنان که نشانگر استقلال مالی‌شان است» تعیین می‌شود. سپس، براساس اطلاعات به‌دست‌آمده کشورها رتبه‌بندی می‌شوند. مقیاس‌های دیگری که اهمیت مشارکت و تساوی زنان را در نظر می‌گیرند، شامل این مواردند: شاخص تساوی جنسیتی و شاخص توسعه وابسته به جنسیت.
مطالعات صاحب‌نظران اجتماعی نشان داده است دستیابی به توسعه پایدار بدون مشارکت فعال زنان در تمامی عرصه‌ها اعم از خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی امکان‌پذیر نیست. در بسیاری از کشورهای جهان سوم، راهبردهایی برای مشارکت عملی زنان در توسعه و برطرف‌شدن موانع اتخاذ شد. یکی از این راهبردها توانمند‌سازی زنان با تأکید بر این نکته است که مشارکت زنان صرفا به مفهوم بهره‌مندی آنان از مزایا و نتایج برنامه‌های توسعه نیست بلکه آنان باید در اجرای برنامه‌ها و طرح‌های توسعه مشارکت فعالانه داشته باشند.
آمارها نشانگر این موضوع است؛ جوامعی که بر توانمندسازی زنان تأکید دارند، از نظر رشد اقتصادی، اشتغال، کاهش فقر و توزیع درآمد، عملکرد بهتری دارند. به همین واسطه باید گفت یکی از اساسی‌ترین مسائلی که باید به آن توجه ویژه داشته باشیم، مسئله توانمندسازی زنان و بهره‌گیری از توانایی‌های آنان در امور است. البته در این مورد شعارها و حرف‌های بسیاری گفته شده اما به نظر می‌رسد در وادی عمل جایگاه چندانی به آن داده نشده است چراکه با نگاهی گذرا به آمار و ارقام به‌خوبی متوجه این امر می‌شویم.
در تحقیقاتی که روی عوامل مؤثر بر توانمندسازی زنان صورت گرفته، نشان داده شده است که افزایش سطح تحصیلات، بهبود وضع سلامت، برخورداری از حق مالکیت قانونی، رفع تبعیض از بازار کار و حذف باورهای سنتی در افزایش توانمندی زنان نقش مؤثری دارد. از میان این متغیرها، افزایش سطح تحصیلات بیشترین تأثیر مستقیم و سایر متغیرها تأثیر غیرمستقیم در توانمند‌سازی دارند. زنان دارای تحصیلات بالا از نظر بنیه مالی و حق مالکیت در سطح بالاتری قرار دارند. باورهای مربوط به نقش‌های جنسیتی که از زمان‌های دور در فرهنگ این مرزوبوم ریشه دوانده، یکی از اساسی‌ترین عواملی است که مانع حضور زنان در جامعه می‌شود. حذف کلیشه‌های جنسیتی از کتاب‌های درسی، تغییر نگرش در برنامه‌های رسانه‌ها و توجه بیشتر به پژوهش درباره مسائل و مشکلات زنان در حذف باورهای سنتی بسیار سودمند خواهد بود. اقدامات عملی بیشتر در این حوزه می‌تواند به جامعه در دستیابی به امر توسعه کمک شایانی کند. خوشبختانه پایگاه زنان در جامعه ایران در چند دهه اخیر تحولاتی را تجربه کرده که از دیدگاه‌های توسعه زمان خود تبعیت کرده است. توده زنان که غالبا در جامعه ایرانی در حاشیه مناسبات اجتماعی و سیاسی نگه داشته شده و نقششان در عرصه‌های اقتصادی نادیده گرفته شده‌اند، با افزایش سطح سواد و گسترش آموزش عالی به ارتقای توانمندی‌های خود دست یازیده و هم‌اکنون طالب سهم بیشتری از مدیریت خانواده و جامعه هستند و انتظار پایگاه‌ها و موقعیت‌های بالاتری را دارند. در 10 سال قبل و بعد از انقلاب اسلامی این آرزو متعلق به طبقه کوچکی از زنان (نخبگان) بود اما امروزه با حضور بیشتر زنان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی و پیوستن تعداد درخور‌توجهی از دختران طبقات اقتصادی پایین‌تر و سنتی‌تر جامعه به جمع نخبگان به یک خواست نسبتا گسترده تبدیل شده است. توجه به این خواست، توانمندسازی و بهره‌گیری از آن، ما را در بهره‌گیری از سرمایه انسانی خود به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر توسعه یاری خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.