|

جوانان و ارزش‌های جنگ

ناکامي در انتقال ارزش‌ها

با غلامعلی رجایی بهتر است از فرهنگ و جنگ و ارزش‌های آن نشست و ساعت‌ها گفت‌وگو کرد. انتقال ارزش‌های جنگ، چالش‌ها و راهکار‌های آن در راستای نهادینه‌کردن آن برای نسلی که تنها از دریچه قاب تلویزیون شاهد آن بوده‌اند و تنها روایت رسمی ما از جنگ را درک کرده‌اند، همه از موضوعاتی است که پیرامون آن با وی به گفت‌وگو نشسته‌ایم. به اعتقاد او هر چیزی و هر ارزشی باید منتقدی داشته باشد و منتقد هم خودش باید در تولید نقش داشته باشد ولی لزوما نباید در توزیع آثار باشد... . حتی خود کسانی که در جنگ بودند، به این قضیه انتقاد دارند. کسانی که شاید حضور چندان فعالی هم در عرصه جنگ نداشتند، امروز داعیه‌دار دفاع مقدس هستند، بدون اینکه حامل آن ارزش‌ها بوده باشند. مثلا گروه‌های تندرو، کسانی که حتی به آقای هاشمی حمله می‌کردند و ایشان را مورد انتقاد قرار می‌دادند.

‌ دیدگاه کلی جناب‌عالی راجع به رابطه جوانان و ارزش‌های دفاع مقدس چیست؟
این یک واقعیت است که ما باید یک نگاه جمعیتی به جنگ داشته باشیم. در دوران دفاع مقدس بدنه اصلی جنگ را چه فرماندهان و چه نیروهای عملیاتی، جوانان تشکیل می‌دادند؛ باید بگویم جوانان مظهر ماجراجویی، شجاعت و بی‌باکی هستند. دراین‌باره حضرت امام (ره) تعبیر زیبایی دارند: «جوان به ملکوت نزدیک‌تر است». اصولا هرچه انسان سنش بیشتر شود، گناهانش بیشتر و از معنویت دورتر می‌شود، بنابراین جوان مانند یک آینه بی‌غباری است که همه چیز را نشان می‌دهد و این بود که راحت جدا می‌شدند، چون تعلقات دنیوی نداشتند و عاشقانه به استقبال شهادت می‌رفتند. همین دم گرم و مسیحایی امام بود که به جانشان می‌نشست؛ امام هم خودش یک آدم عالم و عامل بود و با روش‌های بسیار ماهرانه و خالصانه جهت می‌داد که نماز شب بخوانید و هم می‌گفت که من در مقابل اینها کاره‌ای نیستم، یا به بزرگان می‌گفت: شما 50، 60 سال عبادت کردید، خدا قبول کند ولی وصیت‌نامه یکی از این جوانان را بخوانید، برابری می‌کند با همه آن سال‌ها عبادت، در نتیجه همین‌ها، همه این جوانان تشویق می‌شدند وصیت‌نامه عرفانی بنویسند. در همین مورد باید بگویم، شما از بعضی شهدای ما سواد بالایی نمی‌بینید، بنابراین اشکالات ادبی هم گاه در آنها دیده می‌شود ولی وقتی انسان این وصیت‌نامه‌ها را می‌خواند، می‌گوید چه عارفی این حرف‌ها را نوشته است، این در حالی بود که اکثرا نهایتا یا دانش‌آموز یا دانشجو بودند و سواد فقهی و عرفانی و معرفتی‌شان قطعا آن‌قدر نبود که این‌گونه بنویسند ولی چون خطر همواره نزدیک است و مرگ را در یک‌قدمی خودشان می‌دیدند، آن‌قدر روح پاک می‌شد که این نوشته‌ها را وقتی می‌خوانیم می‌بینیم ‌دارای بینش عمیقی بودند که در جایی کمتر می‌توان آن را پیدا کرد. من یادم است اول جنگ کنار سنگرها در آبادان خط یا شیر تابوت بود که هرکسی که شهید می‌شد، می‌گذاشتند در تابوت و او را می‌بردند. وقتی تابوت آنجا بود، دیگر طرف پشت سر برایش وجود ندارد، این جوان چشم و زبان گناه ندارد، بنابراین من خودم موردی را شاهد بودم که در خط جُفیر مسابقه این جوانان به مکروه رسیده بود، اصلا مکروه می‌گرفتند؛ مثلا در شب نباید آب را سر پا می‌خوردی و می‌نشستی و برعکس که من خودم شاهد بودم، دیگر گناه و معصیت که جای خودش را دارد. من بحث را جمع کنم، جوان فطرتا به ملکوت نزدیک‌تر است؛ بر اساس عهدی که با خدا بسته است از ازل، آلودگی دنیوی ممکن نیست در چنین کسی ایجاد شود، اگرچه آنها غالبا مجرد بودند یا تازه ازدواج کرده بودند یا تازه اولاددار شده بودند. نگاهی که امام به اینها و به نیروهای مسلح می‌داد، اینکه صادقانه می‌گفت: شهادت آمال انبیای الهی بوده و خدا کند من در کنار شهدای جنگ پذیرفته شوم، باغ سبزی نشان می‌داد که آنها تعلق‌ خاطر دنیا و مباح را هم ترک می‌کردند؛ بنابراین تصور من این است که بهترین حامل‌ها جوانان بودند؛ به دلیل فطرت الهی‌شان و البته جغرافیای پرخطر و پرآتش جنگ که اگر ذره‌ای تعلق و وابستگی باشد، آن را هم مانند طلایی که در کوره می‌فرستند، خالص می‌کرد. آنها خالص بودند. برای همین آنها آماده رفتن بودند، بارها من نوشتم و شنیدم که مرگ خودشان را پیش‌بینی می‌کردند، ساعت مرگ خودشان را، محل شهادتشان را مشخص می‌کردند؛ این ارزش‌ها چنان در آنها متبلور بود که چشم فرد به آینده بعد از خودش باز می‌شود و گمان من این است که این، هم هنر امام بود و هم خدا در این مقطع جوانانی را به امام داد که توانستند حامل آن معرفتی باشند که در جنگ کسب می‌شد و جایی دیگر نمی‌شد آن را پیدا کرد. می‌خواهم بگویم معرفتی که در جنگ نصیب جوانان می‌شد، در بازسازی امکان ندارد پیدا کنیم.
‌ فکر نمی‌کنید عده‌ای به‌ویژه در سال‌های گذشته، جنگ و ارزش‌های آن را منحصر کرده‌اند به جمعی و این باعث شده است که نسل جوان چندان نتواند ارتباط خوبی با این قضیه برقرار کند؟
به نظر من هر چیزی و هر ارزشی باید منتقدی داشته باشد و منتقد هم خودش باید در تولید نقش داشته باشد ولی لزوما نباید در توزیع آثار باشد... . حتی خود کسانی که در جنگ بودند، به این قضیه انتقاد دارند. فضای عمومی رسانه‌ای کشور در اختیار تیپ‌های منتقد نحوه انتقال فرهنگ جنگ نیست.
‌ به نظر شما برای انتقال صحیح ارزش‌های جنگ چه کنیم؟ به‌عنوان کسی که در بدنه فرهنگی جنگ هم حضور فعالی داشته است؟
برای انتقال فرهنگ جنگ یک راهکار وجود ندارد؛ هم یک‌سری راهکارها باید به ناقلان داده شود و هم به کسانی که باید به آنها انتقال داده شود. ما تا این خوراک را قابل خوردن برای نسل جوان نکنیم، آب در هاون می‌کوبیم، مثلا امام گفته است رهبر ما آن طفل 13ساله است که می‌رود زیر تانک، الان طفل 13ساله، تانک و نارنجک کجاست؟ کار من الان چیست؟ ما نباید دچار دگماتیسم شویم. هنر رهایی انسان از خودش؛ شهدا هنر رهایی داشتند، دلیل اینکه می‌گویم حرف خودشان شد، شما نیاز نیست با جوان‌ها زیاد حرف بزنید، من بارها گفته‌ام پیامبر (ص) خطبه‌هایشان 10، 12 خط بیشتر نمی‌شده، هم نامه‌ها و هم خطبه‌هایشان موجود است. پیامبر بیشتر از ما حرف داشته ولی زیاد حرف نمی‌زده؛ با عمل خودش نشان می‌داده. ما دو، سه فرمول این‌گونه استخراج کنیم و بگوییم شهدا حریف خودشان شدند، وقتی از این کار خودش خوشش نمی‌آمده، خودش را با چند کار تنبیه می‌کرده؛ در بعضی از این خاطرات وجود دارد. ما این فرمول‌ها را استخراج کنیم. ما این فرهنگ را آلوده به سیاست و سلیقه نکنیم، چه اصلاح‌طلب و چه اصولگرا، چه حزب‌اللهی و چه لیبرال؛ بدون هیچ رنگی آنچه را که بوده، انتقال دهیم. روایت تاریخ را بگوییم و بگذاریم خودشان برداشت کنند. پیرایه نبندیم؛ اگر شهیدی کراوات می‌بسته با همان منتشر کنیم، پیرایه نبندیم که این شهید مثلا ظاهر مذهبی داشته یا نداشته، قدیس نکنیم، شهدا نمازشان قضا می‌شده، شهیدی داشتیم که نمازش قضا می‌شده، این‌طور نبوده که فکر کنیم همه شهدا، نماز شب و مفاتیح می‌خواندند و در قبر می‌خوابیدند، نه این‌طور نبوده، این پیرایه‌بستن است و متأسفانه این قلم‌ها به دست کسانی افتاده که جنگ را ندیده‌اند. مدام پیازداغش را زیاد کردند، شهدا را کردند آدم‌هایی شسته‌و‌رُفته که نه نقصی داشتند و نه ضعفی؛ نه، شهدا ضعف‌های خودشان را می‌گفتند و می‌نوشتند.
پس نکته بعدی این است؛ کسانی بنویسند که اگر به تعبیر من تاریخ را در این قضیه نقاشی می‌کنند، یک چشم ناظری بگوید این حاشیه، این دیگر تاریخ نیست چون هنر بعضی‌ها این است که تاریخ را نقاشی و بزک کنند، این دیگر تاریخ نیست؛ یک چیز جعلی است که بزکش کردند؛ مانند یک چهره زیبا که اگر بارانی ببارد یا به حمام برود، تمام بزک‌هایش از بین می‌رود. بنابراین اگر خالص گفته شود، تأثیر خودش را خواهد گذاشت.

با غلامعلی رجایی بهتر است از فرهنگ و جنگ و ارزش‌های آن نشست و ساعت‌ها گفت‌وگو کرد. انتقال ارزش‌های جنگ، چالش‌ها و راهکار‌های آن در راستای نهادینه‌کردن آن برای نسلی که تنها از دریچه قاب تلویزیون شاهد آن بوده‌اند و تنها روایت رسمی ما از جنگ را درک کرده‌اند، همه از موضوعاتی است که پیرامون آن با وی به گفت‌وگو نشسته‌ایم. به اعتقاد او هر چیزی و هر ارزشی باید منتقدی داشته باشد و منتقد هم خودش باید در تولید نقش داشته باشد ولی لزوما نباید در توزیع آثار باشد... . حتی خود کسانی که در جنگ بودند، به این قضیه انتقاد دارند. کسانی که شاید حضور چندان فعالی هم در عرصه جنگ نداشتند، امروز داعیه‌دار دفاع مقدس هستند، بدون اینکه حامل آن ارزش‌ها بوده باشند. مثلا گروه‌های تندرو، کسانی که حتی به آقای هاشمی حمله می‌کردند و ایشان را مورد انتقاد قرار می‌دادند.

‌ دیدگاه کلی جناب‌عالی راجع به رابطه جوانان و ارزش‌های دفاع مقدس چیست؟
این یک واقعیت است که ما باید یک نگاه جمعیتی به جنگ داشته باشیم. در دوران دفاع مقدس بدنه اصلی جنگ را چه فرماندهان و چه نیروهای عملیاتی، جوانان تشکیل می‌دادند؛ باید بگویم جوانان مظهر ماجراجویی، شجاعت و بی‌باکی هستند. دراین‌باره حضرت امام (ره) تعبیر زیبایی دارند: «جوان به ملکوت نزدیک‌تر است». اصولا هرچه انسان سنش بیشتر شود، گناهانش بیشتر و از معنویت دورتر می‌شود، بنابراین جوان مانند یک آینه بی‌غباری است که همه چیز را نشان می‌دهد و این بود که راحت جدا می‌شدند، چون تعلقات دنیوی نداشتند و عاشقانه به استقبال شهادت می‌رفتند. همین دم گرم و مسیحایی امام بود که به جانشان می‌نشست؛ امام هم خودش یک آدم عالم و عامل بود و با روش‌های بسیار ماهرانه و خالصانه جهت می‌داد که نماز شب بخوانید و هم می‌گفت که من در مقابل اینها کاره‌ای نیستم، یا به بزرگان می‌گفت: شما 50، 60 سال عبادت کردید، خدا قبول کند ولی وصیت‌نامه یکی از این جوانان را بخوانید، برابری می‌کند با همه آن سال‌ها عبادت، در نتیجه همین‌ها، همه این جوانان تشویق می‌شدند وصیت‌نامه عرفانی بنویسند. در همین مورد باید بگویم، شما از بعضی شهدای ما سواد بالایی نمی‌بینید، بنابراین اشکالات ادبی هم گاه در آنها دیده می‌شود ولی وقتی انسان این وصیت‌نامه‌ها را می‌خواند، می‌گوید چه عارفی این حرف‌ها را نوشته است، این در حالی بود که اکثرا نهایتا یا دانش‌آموز یا دانشجو بودند و سواد فقهی و عرفانی و معرفتی‌شان قطعا آن‌قدر نبود که این‌گونه بنویسند ولی چون خطر همواره نزدیک است و مرگ را در یک‌قدمی خودشان می‌دیدند، آن‌قدر روح پاک می‌شد که این نوشته‌ها را وقتی می‌خوانیم می‌بینیم ‌دارای بینش عمیقی بودند که در جایی کمتر می‌توان آن را پیدا کرد. من یادم است اول جنگ کنار سنگرها در آبادان خط یا شیر تابوت بود که هرکسی که شهید می‌شد، می‌گذاشتند در تابوت و او را می‌بردند. وقتی تابوت آنجا بود، دیگر طرف پشت سر برایش وجود ندارد، این جوان چشم و زبان گناه ندارد، بنابراین من خودم موردی را شاهد بودم که در خط جُفیر مسابقه این جوانان به مکروه رسیده بود، اصلا مکروه می‌گرفتند؛ مثلا در شب نباید آب را سر پا می‌خوردی و می‌نشستی و برعکس که من خودم شاهد بودم، دیگر گناه و معصیت که جای خودش را دارد. من بحث را جمع کنم، جوان فطرتا به ملکوت نزدیک‌تر است؛ بر اساس عهدی که با خدا بسته است از ازل، آلودگی دنیوی ممکن نیست در چنین کسی ایجاد شود، اگرچه آنها غالبا مجرد بودند یا تازه ازدواج کرده بودند یا تازه اولاددار شده بودند. نگاهی که امام به اینها و به نیروهای مسلح می‌داد، اینکه صادقانه می‌گفت: شهادت آمال انبیای الهی بوده و خدا کند من در کنار شهدای جنگ پذیرفته شوم، باغ سبزی نشان می‌داد که آنها تعلق‌ خاطر دنیا و مباح را هم ترک می‌کردند؛ بنابراین تصور من این است که بهترین حامل‌ها جوانان بودند؛ به دلیل فطرت الهی‌شان و البته جغرافیای پرخطر و پرآتش جنگ که اگر ذره‌ای تعلق و وابستگی باشد، آن را هم مانند طلایی که در کوره می‌فرستند، خالص می‌کرد. آنها خالص بودند. برای همین آنها آماده رفتن بودند، بارها من نوشتم و شنیدم که مرگ خودشان را پیش‌بینی می‌کردند، ساعت مرگ خودشان را، محل شهادتشان را مشخص می‌کردند؛ این ارزش‌ها چنان در آنها متبلور بود که چشم فرد به آینده بعد از خودش باز می‌شود و گمان من این است که این، هم هنر امام بود و هم خدا در این مقطع جوانانی را به امام داد که توانستند حامل آن معرفتی باشند که در جنگ کسب می‌شد و جایی دیگر نمی‌شد آن را پیدا کرد. می‌خواهم بگویم معرفتی که در جنگ نصیب جوانان می‌شد، در بازسازی امکان ندارد پیدا کنیم.
‌ فکر نمی‌کنید عده‌ای به‌ویژه در سال‌های گذشته، جنگ و ارزش‌های آن را منحصر کرده‌اند به جمعی و این باعث شده است که نسل جوان چندان نتواند ارتباط خوبی با این قضیه برقرار کند؟
به نظر من هر چیزی و هر ارزشی باید منتقدی داشته باشد و منتقد هم خودش باید در تولید نقش داشته باشد ولی لزوما نباید در توزیع آثار باشد... . حتی خود کسانی که در جنگ بودند، به این قضیه انتقاد دارند. فضای عمومی رسانه‌ای کشور در اختیار تیپ‌های منتقد نحوه انتقال فرهنگ جنگ نیست.
‌ به نظر شما برای انتقال صحیح ارزش‌های جنگ چه کنیم؟ به‌عنوان کسی که در بدنه فرهنگی جنگ هم حضور فعالی داشته است؟
برای انتقال فرهنگ جنگ یک راهکار وجود ندارد؛ هم یک‌سری راهکارها باید به ناقلان داده شود و هم به کسانی که باید به آنها انتقال داده شود. ما تا این خوراک را قابل خوردن برای نسل جوان نکنیم، آب در هاون می‌کوبیم، مثلا امام گفته است رهبر ما آن طفل 13ساله است که می‌رود زیر تانک، الان طفل 13ساله، تانک و نارنجک کجاست؟ کار من الان چیست؟ ما نباید دچار دگماتیسم شویم. هنر رهایی انسان از خودش؛ شهدا هنر رهایی داشتند، دلیل اینکه می‌گویم حرف خودشان شد، شما نیاز نیست با جوان‌ها زیاد حرف بزنید، من بارها گفته‌ام پیامبر (ص) خطبه‌هایشان 10، 12 خط بیشتر نمی‌شده، هم نامه‌ها و هم خطبه‌هایشان موجود است. پیامبر بیشتر از ما حرف داشته ولی زیاد حرف نمی‌زده؛ با عمل خودش نشان می‌داده. ما دو، سه فرمول این‌گونه استخراج کنیم و بگوییم شهدا حریف خودشان شدند، وقتی از این کار خودش خوشش نمی‌آمده، خودش را با چند کار تنبیه می‌کرده؛ در بعضی از این خاطرات وجود دارد. ما این فرمول‌ها را استخراج کنیم. ما این فرهنگ را آلوده به سیاست و سلیقه نکنیم، چه اصلاح‌طلب و چه اصولگرا، چه حزب‌اللهی و چه لیبرال؛ بدون هیچ رنگی آنچه را که بوده، انتقال دهیم. روایت تاریخ را بگوییم و بگذاریم خودشان برداشت کنند. پیرایه نبندیم؛ اگر شهیدی کراوات می‌بسته با همان منتشر کنیم، پیرایه نبندیم که این شهید مثلا ظاهر مذهبی داشته یا نداشته، قدیس نکنیم، شهدا نمازشان قضا می‌شده، شهیدی داشتیم که نمازش قضا می‌شده، این‌طور نبوده که فکر کنیم همه شهدا، نماز شب و مفاتیح می‌خواندند و در قبر می‌خوابیدند، نه این‌طور نبوده، این پیرایه‌بستن است و متأسفانه این قلم‌ها به دست کسانی افتاده که جنگ را ندیده‌اند. مدام پیازداغش را زیاد کردند، شهدا را کردند آدم‌هایی شسته‌و‌رُفته که نه نقصی داشتند و نه ضعفی؛ نه، شهدا ضعف‌های خودشان را می‌گفتند و می‌نوشتند.
پس نکته بعدی این است؛ کسانی بنویسند که اگر به تعبیر من تاریخ را در این قضیه نقاشی می‌کنند، یک چشم ناظری بگوید این حاشیه، این دیگر تاریخ نیست چون هنر بعضی‌ها این است که تاریخ را نقاشی و بزک کنند، این دیگر تاریخ نیست؛ یک چیز جعلی است که بزکش کردند؛ مانند یک چهره زیبا که اگر بارانی ببارد یا به حمام برود، تمام بزک‌هایش از بین می‌رود. بنابراین اگر خالص گفته شود، تأثیر خودش را خواهد گذاشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.