|

رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران در گفت‌وگو با «شرق»:

رسوخ عقلانیت

دین در ساختارهای شکل‌دهنده جامعه امروز ایران، در همه سطوح، از سطح حکومت سیاسی گرفته تا سطح بدنه اجتماعی، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. در این شرایط میزان و چگونگی دینداری جوانان از جمله پدیده‌هایی است که در تلاقی با میل آنها به تأویل‌های خودخواسته و تردیدشان در نظام‌های معرفتی مواجه است و همین منجر به شروع تغییر در باورهای این قشر از جامعه می‌شود. از سوی دیگر وضعیت فرهنگی امروزه در سطح جهانی به سوی نسبی‌شدن ارزش‌ها پیش می‌رود. قاعدتا در این فضا عرصه بر نگاه سنتی به باورها تنگ آمده و همین امر این باور را در همگان به وجود آورده است که از میزان دینداری جوانان این مرز و بوم کاسته شده است. سیدحسین سراج‌زاده، رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران، معتقد است پایبندی به دین در جنبه‌های اخلاقی کاهش زیادی پیدا نکرده است و آنچه در سطح جامعه دیده می‌شود، پایبندی اخلاقی و معنوی در صورت‌ها و انواع متفاوت است. در این گفت‌وگو سراج‌زاده با اشاره به اینکه در سال‌های اخیر تا حدی میزان پایبندی دینی جوانان کاهش پیدا کرده است، این کاهش را در ابعاد مختلف دین یکسان نمی‌داند. وی در برخی ابعاد دینداری جوانان را با کاهش خفیفی تعریف کرده و در برخی ابعاد کاهش بیشتری مطرح می‌کند.

‌ دیدگاه شما در زمینه بحران باورها در میان جوانان چیست؟
به‌کاربردن کلمه بحران چندان مناسب نیست. به‌نظر من مطابق شواهدی که وجود دارد، ما با بحران هویت مذهبی روبه‌رو نیستیم. البته اینکه وضعیت و شرایط را نسبت به هر موضوعی بحرانی بدانیم یا خیر، بستگی به این مسئله دارد که چه تحلیلی از اوضاع و شرایط داشته باشیم. در ارتباط با موضوع دینداری و گرایش‌های دینی من گمان می‌کنم با وضعیتی مواجه هستیم که گرایش به صورت‌های سنتی کم شده و تحلیل‌های تازه‌ای از دین مطرح شده است که به‌صورت ویژه روی جنبه‌های خاصی از دینداری صورت می‌گیرد. در واقع ما در موضوع دینداری با تغییراتی روبه‌رو هستیم اما اینکه این تغییرات را با عنوان بحران طرح کنیم، چندان موضوعیت ندارد. عمدتا کسانی بحث بحران را مطرح می‌کنند که می‌خواهند صورت‌های خاص سنتی دینی یا صورت‌های ایدئولوژیک دین را به‌عنوان صورت‌های منحصر‌به‌فرد مطرح کنند. در واقع این افراد اعتقادشان بر این است که تقریبا همه مردم و ازجمله جوانان در چارچوب همان صورت‌های دینی که آنها تعریف می‌کنند، باید باورهایشان تنظیم شود و رفتارهایشان هماهنگ با الگوهای آنها باشد. معمولا این‌گونه جریان‌ها وضعیت را بحرانی می‌دانند. درواقع گرایش به آن سبكي که آنها مطرح می‌کنند، به مقدار اندکی درخورتوجه است و به‌همین‌دلیل بحث بحران هویت مذهبی را مطرح می‌کنند. این در حالی است که اگر پایبندی‌های دینی مردم و از جمله جوانان را در نظر بگیریم با شکل‌ها و صورت‌های متفاوت و ترکیب‌های تازه‌ای روبه‌رو هستیم. واقعیت این است که من قبول ندارم با وضعیت بحران روبه‌رو باشیم.
‌ ارزیابی شما از رابطه عوامل تأثیرگذار اجتماعی بر نگاه دینی جوانان چیست؟
براساس بحث‌هایی که جامعه‌شناسان درباره شکل‌گیری هویت‌های دینی و باورهای دینی مطرح کرده‌اند که چندان هم تعارضی با سنت و تاریخ ادیان نداردف بخش درخور‌توجهی از مردم وجود دارند که با معنویت و معانی و مفاهیم اخلاقی و دینی روبه‌رو شده و متأثر از شرایط و افراد، صورت‌های متنوعی پیدا می‌کنند. این صورت‌های متنوع عمدتا تحت‌تأثیر میزان عقلانیت جوامع هستند. همچنین متأثر از نیازهایی که در دوره‌ای اقشار و طبقات مختلف و جوامع دارند. «ماکس وبر» می‌گوید دینداری آدم‌ها به‌صورت عادی متفاوت است. یعنی دینداری دهقانان، نظامیان، بازرگانان و...؛ دینداری هرکدام براساس سطح عقلانیتشان و نیازهای اجتماعی ویژه خودشان متفاوت و متنوع است. ناگفته نماند این بحث در بین علمای دینی ما هم مطرح شده است. برای مثال آقای مطهری مطرح می‌کنند فرد روستایی که در فضای روستا زندگی می‌کند و شهرنشینی که در فضای شهری زندگی می‌کند، فهمشان از دین متفاوت است. به‌همین‌دلیل وقتی به سراغ عوامل شکل‌دهنده هویت دینی می‌رویم، بخشی از آن تحت‌تأثیر عوامل جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد. درواقع اینکه در چه بستری جامعه‌پذیری دینی صورت می‌گیرد، بر اینکه این هویت به چه صورتی قوام یابد، تأثیر دارد. در واقع تا حدودی متأثر از بحث عقلانیت جوامع است. ما در جوامع مدرن به نوعی با شرایطی روبه‌رو هستیم که عقلانی بودن یا نبودن مسائل هم اهمیت پیدا می‌کند. به همین دلیل برخی از شکل‌های دینداری سنتی مورد پرسش قرار گرفته است.
‌ این مورد پرسش‌ قرارگرفتن می‌تواند نشانه‌ای بر کاهش علایق دینی باشد؟
درست است که در این شرایط برخی از سنت‌ها و مناسک که در جوامع سنتی بسیار عادی ارزیابی می‌شود، امروزه مورد پرسش قرار گرفته است اما این مورد پرسش قرارگرفتن به این معنی نیست که علایق دینی و پایبندی‌هایی که افراد در دین دارند، کم شده است. البته با توجه به اقتضائات جوامع جدید، رسوخ عقلانیت ممکن است در چارچوب‌هایی به معنای فاصله‌گرفتن از دین باشد ولی میزان آن خیلی زیاد نیست که بگوییم با یک اوضاع بحرانی روبه‌رو هستیم. در واقع عواملی که عمدتا بر کیفیت دینی و صورت‌بندی باورهای دینی افراد تأثیرگذار است، عبارت‌اند از فرایند جامعه‌پذیری افراد، سطح عقلانیت و زندگی افراد از پدیده‌ها و همه اینها بر دیدگاه دینی مؤثر است.
‌ آیا واقعا گرایش به مذهب میان جوانان کم شده است؟
اگر بخواهیم براساس تحقیقات پاسخ دهیم، پیمایش‌هایی که در سطح ملی و در بین جوانان انجام شده است، نشان می‌دهد که تا حدی میزان پایبندی دینی در سال‌های اخیر کاهش پیدا کرده است. این کاهش در ابعاد مختلف دین یکسان نیست و متفاوت است. برای مثال در مهم‌ترین باورهای دینی مانند اعتقاد به خدا، جهان پس از مرگ و نبوت که جزء اصول دین هستند، با کاهش زیادی روبه‌رو نیستیم و این موارد با کاهش بسیار خفیفی روبه‌روست ولی در ارتباط با ابعاد مناسک دینی و بخشی که اصطلاحا به آن گفته می‌شود بعد «پیامدی دین» و در قالب رعایت برخی از احکام فقهی در زندگی اجتماعی تبلور دارد، می‌توان گفت تا حدودی با کاهش روبه‌رو هستیم.
از سوی دیگر اگر انواع دین را مطرح کنیم با تغییرهای ایدئولوژیک فقهی و سیاسی دین روبه‌رو هستیم که در آن صورت هم پایبندی به آنها کاهش پیدا کرده است و ما با ترکیب‌های تازه‌ای روبه‌رو هستیم. برای مثال جوانانی که به باورهایی مثل توحید و نبوت اعتقاد دارند و البته گاهی محتوای باورهایشان دقیقا منطبق بر باورهای سنتی دینی و رسمی نیست اما، درعین‌حال به این اصول در شکل‌های مختلف باور دارند. درواقع پایبندی به شکل‌های ایدئولوژیک و صورت‌بندی‌های سنتی عمدتا فقه‌محور تا حدودی کمتر از گذشته شده است.
در جمع‌بندی می‌توان گفت در ارتباط با دین اگر جنبه‌های اخلاقی مد نظر باشد، به نظر می‌رسد که پایبندی جوانان چندان کاهش پیدا نکرده است اما پایبندی‌های اخلاقی و معنوی صورت‌‌های متفاوت و انواع متفاوت‌تری نسبت به گذشته پیدا کرده است.

دین در ساختارهای شکل‌دهنده جامعه امروز ایران، در همه سطوح، از سطح حکومت سیاسی گرفته تا سطح بدنه اجتماعی، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. در این شرایط میزان و چگونگی دینداری جوانان از جمله پدیده‌هایی است که در تلاقی با میل آنها به تأویل‌های خودخواسته و تردیدشان در نظام‌های معرفتی مواجه است و همین منجر به شروع تغییر در باورهای این قشر از جامعه می‌شود. از سوی دیگر وضعیت فرهنگی امروزه در سطح جهانی به سوی نسبی‌شدن ارزش‌ها پیش می‌رود. قاعدتا در این فضا عرصه بر نگاه سنتی به باورها تنگ آمده و همین امر این باور را در همگان به وجود آورده است که از میزان دینداری جوانان این مرز و بوم کاسته شده است. سیدحسین سراج‌زاده، رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران، معتقد است پایبندی به دین در جنبه‌های اخلاقی کاهش زیادی پیدا نکرده است و آنچه در سطح جامعه دیده می‌شود، پایبندی اخلاقی و معنوی در صورت‌ها و انواع متفاوت است. در این گفت‌وگو سراج‌زاده با اشاره به اینکه در سال‌های اخیر تا حدی میزان پایبندی دینی جوانان کاهش پیدا کرده است، این کاهش را در ابعاد مختلف دین یکسان نمی‌داند. وی در برخی ابعاد دینداری جوانان را با کاهش خفیفی تعریف کرده و در برخی ابعاد کاهش بیشتری مطرح می‌کند.

‌ دیدگاه شما در زمینه بحران باورها در میان جوانان چیست؟
به‌کاربردن کلمه بحران چندان مناسب نیست. به‌نظر من مطابق شواهدی که وجود دارد، ما با بحران هویت مذهبی روبه‌رو نیستیم. البته اینکه وضعیت و شرایط را نسبت به هر موضوعی بحرانی بدانیم یا خیر، بستگی به این مسئله دارد که چه تحلیلی از اوضاع و شرایط داشته باشیم. در ارتباط با موضوع دینداری و گرایش‌های دینی من گمان می‌کنم با وضعیتی مواجه هستیم که گرایش به صورت‌های سنتی کم شده و تحلیل‌های تازه‌ای از دین مطرح شده است که به‌صورت ویژه روی جنبه‌های خاصی از دینداری صورت می‌گیرد. در واقع ما در موضوع دینداری با تغییراتی روبه‌رو هستیم اما اینکه این تغییرات را با عنوان بحران طرح کنیم، چندان موضوعیت ندارد. عمدتا کسانی بحث بحران را مطرح می‌کنند که می‌خواهند صورت‌های خاص سنتی دینی یا صورت‌های ایدئولوژیک دین را به‌عنوان صورت‌های منحصر‌به‌فرد مطرح کنند. در واقع این افراد اعتقادشان بر این است که تقریبا همه مردم و ازجمله جوانان در چارچوب همان صورت‌های دینی که آنها تعریف می‌کنند، باید باورهایشان تنظیم شود و رفتارهایشان هماهنگ با الگوهای آنها باشد. معمولا این‌گونه جریان‌ها وضعیت را بحرانی می‌دانند. درواقع گرایش به آن سبكي که آنها مطرح می‌کنند، به مقدار اندکی درخورتوجه است و به‌همین‌دلیل بحث بحران هویت مذهبی را مطرح می‌کنند. این در حالی است که اگر پایبندی‌های دینی مردم و از جمله جوانان را در نظر بگیریم با شکل‌ها و صورت‌های متفاوت و ترکیب‌های تازه‌ای روبه‌رو هستیم. واقعیت این است که من قبول ندارم با وضعیت بحران روبه‌رو باشیم.
‌ ارزیابی شما از رابطه عوامل تأثیرگذار اجتماعی بر نگاه دینی جوانان چیست؟
براساس بحث‌هایی که جامعه‌شناسان درباره شکل‌گیری هویت‌های دینی و باورهای دینی مطرح کرده‌اند که چندان هم تعارضی با سنت و تاریخ ادیان نداردف بخش درخور‌توجهی از مردم وجود دارند که با معنویت و معانی و مفاهیم اخلاقی و دینی روبه‌رو شده و متأثر از شرایط و افراد، صورت‌های متنوعی پیدا می‌کنند. این صورت‌های متنوع عمدتا تحت‌تأثیر میزان عقلانیت جوامع هستند. همچنین متأثر از نیازهایی که در دوره‌ای اقشار و طبقات مختلف و جوامع دارند. «ماکس وبر» می‌گوید دینداری آدم‌ها به‌صورت عادی متفاوت است. یعنی دینداری دهقانان، نظامیان، بازرگانان و...؛ دینداری هرکدام براساس سطح عقلانیتشان و نیازهای اجتماعی ویژه خودشان متفاوت و متنوع است. ناگفته نماند این بحث در بین علمای دینی ما هم مطرح شده است. برای مثال آقای مطهری مطرح می‌کنند فرد روستایی که در فضای روستا زندگی می‌کند و شهرنشینی که در فضای شهری زندگی می‌کند، فهمشان از دین متفاوت است. به‌همین‌دلیل وقتی به سراغ عوامل شکل‌دهنده هویت دینی می‌رویم، بخشی از آن تحت‌تأثیر عوامل جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد. درواقع اینکه در چه بستری جامعه‌پذیری دینی صورت می‌گیرد، بر اینکه این هویت به چه صورتی قوام یابد، تأثیر دارد. در واقع تا حدودی متأثر از بحث عقلانیت جوامع است. ما در جوامع مدرن به نوعی با شرایطی روبه‌رو هستیم که عقلانی بودن یا نبودن مسائل هم اهمیت پیدا می‌کند. به همین دلیل برخی از شکل‌های دینداری سنتی مورد پرسش قرار گرفته است.
‌ این مورد پرسش‌ قرارگرفتن می‌تواند نشانه‌ای بر کاهش علایق دینی باشد؟
درست است که در این شرایط برخی از سنت‌ها و مناسک که در جوامع سنتی بسیار عادی ارزیابی می‌شود، امروزه مورد پرسش قرار گرفته است اما این مورد پرسش قرارگرفتن به این معنی نیست که علایق دینی و پایبندی‌هایی که افراد در دین دارند، کم شده است. البته با توجه به اقتضائات جوامع جدید، رسوخ عقلانیت ممکن است در چارچوب‌هایی به معنای فاصله‌گرفتن از دین باشد ولی میزان آن خیلی زیاد نیست که بگوییم با یک اوضاع بحرانی روبه‌رو هستیم. در واقع عواملی که عمدتا بر کیفیت دینی و صورت‌بندی باورهای دینی افراد تأثیرگذار است، عبارت‌اند از فرایند جامعه‌پذیری افراد، سطح عقلانیت و زندگی افراد از پدیده‌ها و همه اینها بر دیدگاه دینی مؤثر است.
‌ آیا واقعا گرایش به مذهب میان جوانان کم شده است؟
اگر بخواهیم براساس تحقیقات پاسخ دهیم، پیمایش‌هایی که در سطح ملی و در بین جوانان انجام شده است، نشان می‌دهد که تا حدی میزان پایبندی دینی در سال‌های اخیر کاهش پیدا کرده است. این کاهش در ابعاد مختلف دین یکسان نیست و متفاوت است. برای مثال در مهم‌ترین باورهای دینی مانند اعتقاد به خدا، جهان پس از مرگ و نبوت که جزء اصول دین هستند، با کاهش زیادی روبه‌رو نیستیم و این موارد با کاهش بسیار خفیفی روبه‌روست ولی در ارتباط با ابعاد مناسک دینی و بخشی که اصطلاحا به آن گفته می‌شود بعد «پیامدی دین» و در قالب رعایت برخی از احکام فقهی در زندگی اجتماعی تبلور دارد، می‌توان گفت تا حدودی با کاهش روبه‌رو هستیم.
از سوی دیگر اگر انواع دین را مطرح کنیم با تغییرهای ایدئولوژیک فقهی و سیاسی دین روبه‌رو هستیم که در آن صورت هم پایبندی به آنها کاهش پیدا کرده است و ما با ترکیب‌های تازه‌ای روبه‌رو هستیم. برای مثال جوانانی که به باورهایی مثل توحید و نبوت اعتقاد دارند و البته گاهی محتوای باورهایشان دقیقا منطبق بر باورهای سنتی دینی و رسمی نیست اما، درعین‌حال به این اصول در شکل‌های مختلف باور دارند. درواقع پایبندی به شکل‌های ایدئولوژیک و صورت‌بندی‌های سنتی عمدتا فقه‌محور تا حدودی کمتر از گذشته شده است.
در جمع‌بندی می‌توان گفت در ارتباط با دین اگر جنبه‌های اخلاقی مد نظر باشد، به نظر می‌رسد که پایبندی جوانان چندان کاهش پیدا نکرده است اما پایبندی‌های اخلاقی و معنوی صورت‌‌های متفاوت و انواع متفاوت‌تری نسبت به گذشته پیدا کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.