در اهميت لايك
سعید ذکایی. استاد جامعهشناسی دانشگاه علامهطباطبایی
جامعه بشری امروز، جامعه بصری است و تصویر و بازنمایی در زندگی روزمره اهمیت زیادی پیدا کرده است. بخشی از زندگی روزمره جوانان و نوجوانها در شبکههای اجتماعی میگذرد. انسگرفتن و مجاورت طولانیمدتی که این نسل با فضای مجازی، شبکههای دیجیتال و گوشیهای هوشمند دارد، ذائقه ارتباطی آنها را تحت تأثیر قرار داده است. به عبارتی آنها تبدیل به نسلی شدهاند که بیشتر به جای بهکاربردن بیان شفاهی و مکتوب، علاقهمند به بروز عواطف، هیجانات و احساسات خود به شکل بصری هستند. نسل فعلی جوانان با برگزیدن این شیوه انتقال، بهرههایی را میبرد؛ برای مثال میتوانند خود را موضوعی برای دیدهشدن قرار دهند، بازخورد سریعتری از محیط اطراف بگیرند و خود را در آینه قضاوت دیگران قرار دهند و درباره خود بازاندیشی سریعتری کنند. آنها سعی میکنند از طریق این روابط، در گروه دوستان برای خود اهمیتی دستوپا کنند.
از سوی دیگر، پدیده بهرهگیری از فضاهای مجازی تبدیل به یک مد اجتماعی نیز شده است. به این معنی که اگر تو هم میخواهی حضور داشته باشی و دیده شوی، باید مثل دیگران یک صفحه مجازی داشته باشی و دیدهشدن صرفا مطرحبودن، مهمبودن و جالببودن نیست. در چنین فضایی تعداد لایکها مهم است، تعداد عکسهایی که از تو میبینند و میپسندند و تماسهایی که با تو گرفته میشود، حاکی از میزان اهمیت و مهمبودن توست.
تصرف بیشتر نشانههای تصویری و مبادله آنها، شاخصی است برای اهمیتپیداکردن در دنیایی که اصطلاحا در آن چرخش بصری رخ داده است. بخش مهمی از آنچه هویت، نظم و زندگی روزمره ما را شکل میدهد، از همین دادههای بصری گرفته شده است.
البته روشن است که نمیتوان بدون تحلیل پیشرفتها و دستاوردهای تکنولوژی جامعه معاصر، فهم دقیقی از زمینههای اقبال به فضاهای مجازی و ترویج رفتارهایی نظیر «سلفیگرفتن» داشت. تکنولوژی در هر دوره، با هویتیابیهای فرد در تعامل مستمر بوده است. اگر در دورههایی از تاریخ تنها اهالی دربار و افراد متمول میتوانستند میل به بزرگبودن و اهمیتداشتن خود را از طریق دعوتکردن نقاشی توانا برای ترسیم پرتره فردی نشان دهند یا بعد از آن عکاسها را دعوت میکردند و با پزدادن در برابر دوربین، نمایشی از خود بروز میدادند، امروز سلفیها این انتخاب لوکس و کمیاب را همگانی کردهاند. به لطف رشد تکنولوژیهای دیجیتال، علاقه به دیدهشدن و مورد قضاوت قرارگرفتن همگانی شده است.
نکته دیگر این است که نسل فعلی در معرض انبوهی از اطلاعات قرار دارد. از اطلاعات بسیار مهم تا مطالب پوچ، شوخی، صمیمانه، علمی و غیره. مشخص است که اگر کسی بخواهد از این همه اطلاعات باخبر باشد، نیاز به ذهنی بسیار فعال و پویا دارد. از آنجا که بدیهی است هیچ ذهنی نمیتواند این حجم از اطلاعات را مدیریت کند، این اجبار رخ میدهد که به طور تفننی و انتخابی برشی از این اطلاعات برگزیده شود. در این نگاه برشوار، اطلاعات تصویری بیشتر به چشم میآید زیرا تصویر نیاز کمتری به فکرکردن، تأملکردن، وقتگذاشتن و تمرکزکردن دارد. تصویر هم سرگرم میکند و هم راههایی برای مدیریت انبوهی از اطلاعات را فراهم میکند.
سهم وسایل ارتباطجمعی در مشارکت اجتماعی
برخی از رفتارهای جوانان در دنیای مجازی، میتواند بهعنوان شیوههای مشارکت جدید در جامعه ارزیابی شود. جوانی که قبلا با ورزش، هنر، امور خیریه و... در جامعهاش مشارکت میکرد، بهواسطه تکنولوژی، صورتهای فانتزیتر و راههای جدیدتری برای ارتباطبرقرارکردن با دیگران یا مشارکتکردن را تجربه میکند؛ مشارکتهای عاطفی، اظهاری و دیجیتالی. همانطور که بیان کردم، سلیقه و ذائقه ارتباطی این نسل تغییر کرده است. تکنولوژی ارتباطی جدید، موقعیت تازهای در اختیار جوانان قرار داده است و از سوی دیگر جوانان نیز متقابلا بر تکنولوژی اثر میگذارند و به عبارتی از آن همانطور استفاده میکنند که میخواهند. تکنولوژی خلاقیتهای جدیدی را طلب میکند و از طرف دیگر جوانان هم راههای تازهای را برای استفاده از این تکنولوژی جستوجو میکنند. اینها در تعامل با هم بوده و یک هویت تازه را میسازند. به طور کلی از این منظر ما با نسلی با هویت تازه که ارتباطبرقرارکردن با آن منطق متفاوتی را میطلبد، مواجه هستیم. این شرایط، زبان تازهای را میطلبد و به فهم و فلسفه متفاوتی نیاز دارد.
جامعه بشری امروز، جامعه بصری است و تصویر و بازنمایی در زندگی روزمره اهمیت زیادی پیدا کرده است. بخشی از زندگی روزمره جوانان و نوجوانها در شبکههای اجتماعی میگذرد. انسگرفتن و مجاورت طولانیمدتی که این نسل با فضای مجازی، شبکههای دیجیتال و گوشیهای هوشمند دارد، ذائقه ارتباطی آنها را تحت تأثیر قرار داده است. به عبارتی آنها تبدیل به نسلی شدهاند که بیشتر به جای بهکاربردن بیان شفاهی و مکتوب، علاقهمند به بروز عواطف، هیجانات و احساسات خود به شکل بصری هستند. نسل فعلی جوانان با برگزیدن این شیوه انتقال، بهرههایی را میبرد؛ برای مثال میتوانند خود را موضوعی برای دیدهشدن قرار دهند، بازخورد سریعتری از محیط اطراف بگیرند و خود را در آینه قضاوت دیگران قرار دهند و درباره خود بازاندیشی سریعتری کنند. آنها سعی میکنند از طریق این روابط، در گروه دوستان برای خود اهمیتی دستوپا کنند.
از سوی دیگر، پدیده بهرهگیری از فضاهای مجازی تبدیل به یک مد اجتماعی نیز شده است. به این معنی که اگر تو هم میخواهی حضور داشته باشی و دیده شوی، باید مثل دیگران یک صفحه مجازی داشته باشی و دیدهشدن صرفا مطرحبودن، مهمبودن و جالببودن نیست. در چنین فضایی تعداد لایکها مهم است، تعداد عکسهایی که از تو میبینند و میپسندند و تماسهایی که با تو گرفته میشود، حاکی از میزان اهمیت و مهمبودن توست.
تصرف بیشتر نشانههای تصویری و مبادله آنها، شاخصی است برای اهمیتپیداکردن در دنیایی که اصطلاحا در آن چرخش بصری رخ داده است. بخش مهمی از آنچه هویت، نظم و زندگی روزمره ما را شکل میدهد، از همین دادههای بصری گرفته شده است.
البته روشن است که نمیتوان بدون تحلیل پیشرفتها و دستاوردهای تکنولوژی جامعه معاصر، فهم دقیقی از زمینههای اقبال به فضاهای مجازی و ترویج رفتارهایی نظیر «سلفیگرفتن» داشت. تکنولوژی در هر دوره، با هویتیابیهای فرد در تعامل مستمر بوده است. اگر در دورههایی از تاریخ تنها اهالی دربار و افراد متمول میتوانستند میل به بزرگبودن و اهمیتداشتن خود را از طریق دعوتکردن نقاشی توانا برای ترسیم پرتره فردی نشان دهند یا بعد از آن عکاسها را دعوت میکردند و با پزدادن در برابر دوربین، نمایشی از خود بروز میدادند، امروز سلفیها این انتخاب لوکس و کمیاب را همگانی کردهاند. به لطف رشد تکنولوژیهای دیجیتال، علاقه به دیدهشدن و مورد قضاوت قرارگرفتن همگانی شده است.
نکته دیگر این است که نسل فعلی در معرض انبوهی از اطلاعات قرار دارد. از اطلاعات بسیار مهم تا مطالب پوچ، شوخی، صمیمانه، علمی و غیره. مشخص است که اگر کسی بخواهد از این همه اطلاعات باخبر باشد، نیاز به ذهنی بسیار فعال و پویا دارد. از آنجا که بدیهی است هیچ ذهنی نمیتواند این حجم از اطلاعات را مدیریت کند، این اجبار رخ میدهد که به طور تفننی و انتخابی برشی از این اطلاعات برگزیده شود. در این نگاه برشوار، اطلاعات تصویری بیشتر به چشم میآید زیرا تصویر نیاز کمتری به فکرکردن، تأملکردن، وقتگذاشتن و تمرکزکردن دارد. تصویر هم سرگرم میکند و هم راههایی برای مدیریت انبوهی از اطلاعات را فراهم میکند.
سهم وسایل ارتباطجمعی در مشارکت اجتماعی
برخی از رفتارهای جوانان در دنیای مجازی، میتواند بهعنوان شیوههای مشارکت جدید در جامعه ارزیابی شود. جوانی که قبلا با ورزش، هنر، امور خیریه و... در جامعهاش مشارکت میکرد، بهواسطه تکنولوژی، صورتهای فانتزیتر و راههای جدیدتری برای ارتباطبرقرارکردن با دیگران یا مشارکتکردن را تجربه میکند؛ مشارکتهای عاطفی، اظهاری و دیجیتالی. همانطور که بیان کردم، سلیقه و ذائقه ارتباطی این نسل تغییر کرده است. تکنولوژی ارتباطی جدید، موقعیت تازهای در اختیار جوانان قرار داده است و از سوی دیگر جوانان نیز متقابلا بر تکنولوژی اثر میگذارند و به عبارتی از آن همانطور استفاده میکنند که میخواهند. تکنولوژی خلاقیتهای جدیدی را طلب میکند و از طرف دیگر جوانان هم راههای تازهای را برای استفاده از این تکنولوژی جستوجو میکنند. اینها در تعامل با هم بوده و یک هویت تازه را میسازند. به طور کلی از این منظر ما با نسلی با هویت تازه که ارتباطبرقرارکردن با آن منطق متفاوتی را میطلبد، مواجه هستیم. این شرایط، زبان تازهای را میطلبد و به فهم و فلسفه متفاوتی نیاز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.