تقاطع فرهنگی
محمدامین قانعیراد از چهرههای شناختهشده در عرصه جامعهشناسی کشور، معتقد است جوان ایرانی دچار بحران هویت است. زیرا نه هویت ملی دارد و نه ذهنیت جهانوطن. نه از فرهنگ ایرانی آگاهی دارد و نه از فرهنگ و تاریخ جهانی. در اینجا میتوان به وجود بحرانی مضاعف اذعان کرد.
بسیاری بر این باورند که جوانان در ایران با بحران هویت مواجه هستند و هویت ایرانی در تضاد با آموختههای آنان از رسانههای جهانی است. شما مشکل هویتی جوانان امروز ایران را در چه میبینید؟ به عبارتی چالشهای اصلی که با آنها مواجه هستیم، کداماند؟
مسئله هویت را باید در ابعاد بسیار متعددی بررسی کرد. هویت خانوادگی، قبیلهای، شهری، ملی، جهانوطنی و... که هرکدام در دستهبندیهای متعددی برای بررسی قرار میگیرند. اینها انواع هویتهایی هستند که فرد با توجه به گروهی که در آن عضو است، طبقهبندی میشود. بهطور مثال عمده شهروندان ایرانی دارای هویت خانوادگی به طور غریزی هستند و حتی میتوان گفت هویت شهری، ملی و جهانوطنی در آنها ضعیف است.
دستهبندی دیگر هویت بر مبنای گروه اجتماعی است که فرد در مقیاسهای مختلف احساس عضویت در آنها میکند. اما موضوعی که امروز بهدفعات درباره جوانان مبنی بر بیهویتی آنها شنیده میشود، به نظر بیشتر بر اساس مقیاس ملی آن است. اینکه در مقیاس ملی، جوانان بیهویت خوانده میشوند، به این معنی است که خود را با جامعه کلی ایرانی یکی نمیدانند و به عبارتی خود را بهعنوان عضوی از جامعه ایرانی از منظر عمل، شیوه کردار، ارزشها و شیوه عمل تعریف نمیکنند. جوانان ایرانی رفتارهایی را از خود بروز میدهند و از ارزشهایی تبعیت میکنند که نشاندهنده عضویت آنها در جامعه ایرانی نیست. برخی این موضوع را بهعنوان بحران میدانند. به این معنی که فقدان احساس تعلق به جامعه ایرانی از سوی جوانان بحران تلقی میشود. به تعبیری، مفاهیمی نظیر وطن، ملیت و جامعه وسیعتر در ذهن جوان ایرانی جایگاهی ندارد و احساس شور وطنپرستانه در بین جوانان ایرانی دیده نمیشود. این در حالی است که بههیچوجه به دنبال مطالعه و تحقیق در تاریخ و فرهنگ ایرانی نیز نیستند، شخصیتهای فرهنگی و تاریخی و حتی اجتماعی و سیاسی متأخر را نمیشناسند. همه اینها به تعبیری جوانان را در
معرض اتهام بیهویتی قرار داده است و نگرش آنها بهعنوان بحران هویتی خوانده میشود. آنها شاید حتی تفاوت بین ساسانیان و سامانیان به لحاظ کرونولوژی و تقدم و تأخر تاریخی را ندانند. درباره ادبیات و شخصیتهای فرهنگی اطلاعات اندکی دارند. البته بخشی از این موضوع نشئتگرفته از کمبود شناخت و ضعف دانش و اطلاعات در جوانان است، البته موضوع دانش کم جوانان مبحثی است که جداگانه جای بررسی دارد. اینکه اساسا چرا جوانان به شناخت موارد فوق بیعلاقه هستند؛ البته اگر مبنای قضاوت را بر بیعلاقگی آنها قرار دهیم. اما بخش دیگر آن نیز در تبعیتکردن از هنجارهای متعارف در فرهنگ فعلی است. این هنجارها ممکن است مرتبط با پوشش، گویش، گرامیداشت آیینهای ملی و... باشد. در مقطع فعلی اینطور بر میآید که جوان ایرانی توجه آنچنانی به موارد فوق ندارد و گویی با پشتکردن به آنها درصدد فراموشکردن آنها هستند. بر همین اساس رفتارهایی را از خود بروز میدهد که بیانکننده ارزشها و هنجارهای ایرانی نیست.
این موارد شرح آن چیزی است که وجود دارد و برخی آن را به مثابه بحران تلقی میکنند و معتقد هستند مشکلی است که باید بر آن فائق شد.
اما برخی دیگر آن را به جهانیشدن ربط میدهند. براساس باور دسته دوم، گسترش فرایند جهانیشدن فرهنگی و حتی امور سیاسی و اقتصادی، باعث شده در جهان افراد از تعلقات ملی خود فاصله گرفت بگیرند و احساس جهانوطنی کنند. احساس جهانوطنی از سوی رسانههای جهانی تقویت و موجب میشود جوان ایرانی احساس کند باید از همان فرهنگی تبعیت کند که در کشورهایی مثل انگلیس، فرانسه، ترکیه، آمریکا و ... نیز جاری است. در اینجا شاهد یک نوع تغییر و دگرگونی فرهنگی هستیم که البته نباید خیلی نگران آن بود.
بنابراین دو نگاه عمده وجود دارد؛ نگاه اول بر بیهویتی تأکید میکند و نگاه دوم جوانان را حلشده در فرایند اجتماعی میداند. شما به این موضوع چگونه نگاه میکنید؟
بله، این موارد دو نگاه موجود است، اما قضاوت شخصی من این است که جوان ایرانی درگیر ذهنیت جهانوطنی نیست زیرا این ذهنیت ویژگیهای خاص خود را دارد که باید بررسی، مطالعه و شناخته شود. اگر بخواهیم بگوییم نگاه جهانوطنی در بین جوانان ما شکل گرفته، باید چنین موضع گرفت که قرارگرفتن در چنین مسیری نیاز به دایره گسترده شناختی و اجحاف به ارزشهایی دارد که متعلق به بشریت است. فردی که کاسموپولیتن است، باید از گستره شناختی وسیعی برخوردار و به تاریخ جهانی، گسترش روابط بین کشورها، تعامل و تنوع فرهنگی آنها آگاه باشد و از ارزشها و هنجارهایی تبعیت کند که متناسب با ذهنیت جهانوطنی است. بنابراین مسئله جوانان ما نه جهانوطنی، که دورشدن از فرهنگ ملی و جذبشدن به فرهنگ جهانی است که عناصری از جمله سبک مصرف، شیوه پوشش، ذائقه، مد و ... را شامل میشود و به تعبیری ذهنیت عمیق و متعالی را دربر نمیگیرد. به عبارتی میتوانم تأکید کنم که وضع موجود بیشتر تغییر سبک از فرهنگ ملی به فرهنگ جهانی است؛ آنچنان که از سوی رسانههای جهانی منتقل میشود.
میتوان به صورت کلی و شفاف تأکید کرد که بله؛ جوان ایرانی دچار بحران هویت است. زیرا نه هویت ملی دارد و نه ذهنیت جهانوطن. نه از فرهنگ ایرانی آگاهی دارد و نه از فرهنگ و تاریخ جهانی. در اینجا میتوان به وجود بحرانی مضاعف اذعان کرد.
در تقابل بین فرهنگ سنتی و فرهنگی که از سوی رسانههای جهانی، جوانان را تحتالشعاع قرار داده است، جوان ایرانی باید چه کاری انجام دهد؟
جوان طبق تعریف به فردی اطلاق میشود که قرار است آینده یک کشور به دستش سپرده شود. انتظار داریم جوانان هنگامی که قرار است آینده یک کشور را بسازند، به جامعه ایرانی احساس تعلق و برای آن هزینه کنند. منظور من تعهد و وابستگی فرهنگی آنها به معنی مثبت به جامعه ایرانی است. جوان ایرانی باید از تاریخ فرهنگ ایرانی آگاه باشد و تجربههایی نظیر مدنیت ایرانی، دموکراسی ایرانی و سیاست ایرانی از دوران پسامشروطه تاکنون را درک کرده باشد. حتی در عمل، نهادسازی و ایجاد بنیانهای نوین باید براساس بهرهگیری از تجربیات گذشته و درسآموزی از آنها باشد. اگر نخواهیم بگوییم کردار امروزین جوانان باید به کردار گذشته پیوند یابد، باید اینگونه تعبیر کنیم که نهادهای امروزین باید با واقعیتهای فرهنگی و میراث قدیم ایرانی هماهنگ و مرتبط باشد در غیراینصورت موفق نخواهد بود. هر نوع نوآوری که پیوند با فرهنگ ملی نداشته باشد، انتزاعی خواهد بود و موفقیت آن تضمینشده نیست. بنابراین ذهنیت جوانانی که قرار است آیندهساز کشور باشند، باید همراه با تعلق به فرهنگ جامعه ایرانی باشد.
البته ما نباید تأکید بر یک نوع ملیت خام و نژادگرایی فرهنگی داشته باشیم. جوانان ایرانی امروز باید به تنوع فرهنگی در مقیاس جهانی آگاه باشند و حتی به نحوی با ذهنیت جهانوطنی ارتباط برقرار کنند. باید با فرهنگهای متنوع در کشورهای خاورمیانه، آسیایی، اروپایی و غیره آشنا و فرهنگ جهانی را درک کرده باشند. این در حالی است که نباید به دنبال تربیت جوانانی با نوعی ملیتگرایی خام، باستانگرایی بدوی و ناسیونالیسم نژادی باشیم.
بنابراین جوانان باید به نوعی با گفتوگوی فرهنگی در مقیاس جهانی آشنا و در کنار آن جایگاه فرهنگ و زبان خود را نیز حفظ کنند. اینکه چطور بتوانیم تعلق به جامعه ایرانی را به تنوع فرهنگ جهانی پیوند دهیم، فرایند پیچیدهای است که هم نیاز به تئوریپردازی از سوی جامعهشناسان دارد و هم نیاز به ایجاد سیاستهای فرهنگی، که نه منجر به سوقدادن جوانان به ناسیونالیسم فرهنگی شود و نه تکثرگرایی آنارشیستی و هرجومرجگونه.
به سیاستهای فرهنگی بپردازیم. برای نیل به فرهنگ ایرانی با پرهیز از ناسیونالیسم و تکثرگرایی آنارشیستی به چه سیاستهای فرهنگی نیاز است؟ آیا سیاستهای فرهنگی موجود را قبول دارید و آن را کافی و مفید میدانید؟
مهمترین سیاست فرهنگی، آموزش و رسانه است. باید در ضمن آموزش و در کنار رسانههای جمعی، سیاستهایی اتخاذ شود که بر مبنای آنها بتوانیم از یک سو در جوانان تعلق اجتماعی ایجاد کنیم و از سوی دیگر بتوانیم آنها را با فرهنگهای متنوع جهانی آشنا کنیم. آموزش باید تعلق جوانان ایرانی به جامعه خودشان را افزایش دهد و مفهوم ملیت و جامعه وسیعتر را در کنار سایر مفاهیم قومی و قبیلهای از سنین کودکی به ذهن کودکان و نوجوان منتقل کند. برای این کار باید آموزشی داده شود که عناصر گوناگون و متنوع جامعه ایرانی را در ارتباط با هم قرار دهد. به این معنی که دانشآموز «ترک» فرهنگ «کرد»، «فارس» و ... را مرتبط و وابسته به هم بداند. به عبارتی جوانان فرهنگهای قومی و قبیلهای را باید در مدارس در ارتباط و گفتوگو با هم قرار دهیم تا پیشداوریهای آنان نسبت به هم کاهش پیدا کند. این در حالی است که این پیشداوریها ناشی از نبود آموزش صحیح در وهله اول و سپس فواصل جغرافیایی است. آموزش مدرسهای باید به سمتی سوق یابد که جوانان را به درکی عمیق از مفهوم ملت، جامعه مدنی و عرصه عمومی برساند.
همچنین آموزش باید شرایط شناخت از فرهنگ جهانی و رخدادهای تاریخی تأثیرگذار در مقیاس جهانی را فراهم کند. سازمانهای بینالملل و نقش آنها در نزدیککردن ملیتهای مختلف باید به جوانان از سنین پایین آموزش داده شود. تمام فرهنگها نهتنها دارای عناصر مشترک هستند بلکه به دلیل اشاعه فرهنگی بیبدیلاند. البته برای رسیدن به چنین چشماندازی باید شیوه آموزش در کشور دگرگون شود و تغییر یابد. متأسفانه شیوه آموزش درحالحاضر در خدمت شهروندپروری نیست و جوانان را برای جهانوند و ملتوندشدن آماده نکرده است. جهانوند و ملتوندشدن یعنی هم به ملت خود تعلق داشته باشند و هم به جهان کنونی و نقش مثبتی را ایفا کنند و برای بهبود شرایط زندگی ملت خود و جهان و جلوگیری از بروز خشونت در سطح جهان مشارکت داشته باشند. اگر در جوانان ایرانی ضعف فرهنگ ملی وجود دارد، تا حد زیادی به دلیل ضعف فرایندهای آموزشی ماست.
احساس تعلق ملی در سیستم آموزشی ما جای خود را به کسب معلومات در حد زدن تستهای کنکور تقلیل داده است. از طرف دیگر در سیستم آموزشی، آموزش ایدئولوژیک به جوانان ارائه میشود و آنها نیز به شیوهای فرصتطلبانه به جای بهبود کیفیت زندگی خود، از آن برای موفقیتهای فردی استفاده میکنند. آنها در این سیستم یاد میگیرند چگونه از شرایط موجود برای موفقیت خود استفاده کنند که این رویکرد مثبتی نیست.
سیاست دوم سیاست رسانهای است که تبلور آن در صداوسیما دیده میشود. سیاستهای رسانه ملی هرگز معطوف به ساختن ملت و فراهمکردن زمینههای مناسب برای مشارکتدادن مردم در زندگی جهانی نبوده است. به عبارتی رسانه ملی ما نتوانسته است با مفهوم ملت ارتباط برقرار کند و بعضا آموزههای اخلاقی فردی را منتشر کرده است و تصور این را دارد که این آموزهها نظیر راستی، درستی و ... برای ساختن شهروند اخلاقی کافی است. اما شهروند اخلاقی به معنای شهروندی است که به ملت خود احساس تعلق میکند و درعینحال خود را به سرنوشت ملت خود پیوند میدهد و دارای آرمانها و رفتارهایی در جهت بهبود زندگی عمومی است. چنین شهروندی را متأسفانه رسانه ملی نتوانسته است تربیت کند و همچنین در پیونددادن فرهنگهای متنوع جامعه ایرانی به هم موفق نبوده است و نتوانسته پیشداوری فرهنگی را کاهش دهد. از سوی دیگر نسبت به فرهنگهای متنوع جهانی هم رویکرد رسانه ملی بهگونهای بوده است که پیشداوریهای متعدد و متنوعی را منتقل میکند. اینکه چرا جوانان ما هویت ملی ندارند، به همین مسائل بازمیگردد.
گفتمانهای رسمی که به جوانان آموزش داده میشود، با گفتمانهای حاکم در بین خود جوانان در سطح جامعه را تا چه حد با هم همسو میدانید؟
هویت جوانان در ایران به شکل رسمی، براساس هویت دینی تعریف میشود. هویت دینی با هویت سیاسی و ایدئولوژیک پیوند دارد. دوستان به گمان خودشان، برای خودشان یک هویت آزاد جهانی تعریف میکنند. این هویت آزاد جهانی هم تا حد زیادی تحتتأثیر رسانههای جهانی است و عمقی ندارد و صرفا از طریق سبک زندگی، پوشش، مد و... جلوه میکند.
از نظر شخص من نوعی گفتمان هویت ملی لازم است که به طور همزمان تکثر درونی و تنوع بیرونی را به رسمیت بشناسد و حوزه اشتراک جهانی به وجود آورد. این نگاه متناسب با شرایط جهانی و نیاز ملی است که تکثر درونی و بیرونی را به رسمیت شناخته و آنها را در ارتباط با هم قرار میدهد. تألیف و آشتی ملی ایجاد میکند. متأسفانه ما درحالحاضر از یک طرف در معرض نوعی تعارضهای درونی قرار داریم و از طرف دیگر در معرض تهدید تعارضهای بیرونی هستیم.
محمدامین قانعیراد از چهرههای شناختهشده در عرصه جامعهشناسی کشور، معتقد است جوان ایرانی دچار بحران هویت است. زیرا نه هویت ملی دارد و نه ذهنیت جهانوطن. نه از فرهنگ ایرانی آگاهی دارد و نه از فرهنگ و تاریخ جهانی. در اینجا میتوان به وجود بحرانی مضاعف اذعان کرد.
بسیاری بر این باورند که جوانان در ایران با بحران هویت مواجه هستند و هویت ایرانی در تضاد با آموختههای آنان از رسانههای جهانی است. شما مشکل هویتی جوانان امروز ایران را در چه میبینید؟ به عبارتی چالشهای اصلی که با آنها مواجه هستیم، کداماند؟
مسئله هویت را باید در ابعاد بسیار متعددی بررسی کرد. هویت خانوادگی، قبیلهای، شهری، ملی، جهانوطنی و... که هرکدام در دستهبندیهای متعددی برای بررسی قرار میگیرند. اینها انواع هویتهایی هستند که فرد با توجه به گروهی که در آن عضو است، طبقهبندی میشود. بهطور مثال عمده شهروندان ایرانی دارای هویت خانوادگی به طور غریزی هستند و حتی میتوان گفت هویت شهری، ملی و جهانوطنی در آنها ضعیف است.
دستهبندی دیگر هویت بر مبنای گروه اجتماعی است که فرد در مقیاسهای مختلف احساس عضویت در آنها میکند. اما موضوعی که امروز بهدفعات درباره جوانان مبنی بر بیهویتی آنها شنیده میشود، به نظر بیشتر بر اساس مقیاس ملی آن است. اینکه در مقیاس ملی، جوانان بیهویت خوانده میشوند، به این معنی است که خود را با جامعه کلی ایرانی یکی نمیدانند و به عبارتی خود را بهعنوان عضوی از جامعه ایرانی از منظر عمل، شیوه کردار، ارزشها و شیوه عمل تعریف نمیکنند. جوانان ایرانی رفتارهایی را از خود بروز میدهند و از ارزشهایی تبعیت میکنند که نشاندهنده عضویت آنها در جامعه ایرانی نیست. برخی این موضوع را بهعنوان بحران میدانند. به این معنی که فقدان احساس تعلق به جامعه ایرانی از سوی جوانان بحران تلقی میشود. به تعبیری، مفاهیمی نظیر وطن، ملیت و جامعه وسیعتر در ذهن جوان ایرانی جایگاهی ندارد و احساس شور وطنپرستانه در بین جوانان ایرانی دیده نمیشود. این در حالی است که بههیچوجه به دنبال مطالعه و تحقیق در تاریخ و فرهنگ ایرانی نیز نیستند، شخصیتهای فرهنگی و تاریخی و حتی اجتماعی و سیاسی متأخر را نمیشناسند. همه اینها به تعبیری جوانان را در
معرض اتهام بیهویتی قرار داده است و نگرش آنها بهعنوان بحران هویتی خوانده میشود. آنها شاید حتی تفاوت بین ساسانیان و سامانیان به لحاظ کرونولوژی و تقدم و تأخر تاریخی را ندانند. درباره ادبیات و شخصیتهای فرهنگی اطلاعات اندکی دارند. البته بخشی از این موضوع نشئتگرفته از کمبود شناخت و ضعف دانش و اطلاعات در جوانان است، البته موضوع دانش کم جوانان مبحثی است که جداگانه جای بررسی دارد. اینکه اساسا چرا جوانان به شناخت موارد فوق بیعلاقه هستند؛ البته اگر مبنای قضاوت را بر بیعلاقگی آنها قرار دهیم. اما بخش دیگر آن نیز در تبعیتکردن از هنجارهای متعارف در فرهنگ فعلی است. این هنجارها ممکن است مرتبط با پوشش، گویش، گرامیداشت آیینهای ملی و... باشد. در مقطع فعلی اینطور بر میآید که جوان ایرانی توجه آنچنانی به موارد فوق ندارد و گویی با پشتکردن به آنها درصدد فراموشکردن آنها هستند. بر همین اساس رفتارهایی را از خود بروز میدهد که بیانکننده ارزشها و هنجارهای ایرانی نیست.
این موارد شرح آن چیزی است که وجود دارد و برخی آن را به مثابه بحران تلقی میکنند و معتقد هستند مشکلی است که باید بر آن فائق شد.
اما برخی دیگر آن را به جهانیشدن ربط میدهند. براساس باور دسته دوم، گسترش فرایند جهانیشدن فرهنگی و حتی امور سیاسی و اقتصادی، باعث شده در جهان افراد از تعلقات ملی خود فاصله گرفت بگیرند و احساس جهانوطنی کنند. احساس جهانوطنی از سوی رسانههای جهانی تقویت و موجب میشود جوان ایرانی احساس کند باید از همان فرهنگی تبعیت کند که در کشورهایی مثل انگلیس، فرانسه، ترکیه، آمریکا و ... نیز جاری است. در اینجا شاهد یک نوع تغییر و دگرگونی فرهنگی هستیم که البته نباید خیلی نگران آن بود.
بنابراین دو نگاه عمده وجود دارد؛ نگاه اول بر بیهویتی تأکید میکند و نگاه دوم جوانان را حلشده در فرایند اجتماعی میداند. شما به این موضوع چگونه نگاه میکنید؟
بله، این موارد دو نگاه موجود است، اما قضاوت شخصی من این است که جوان ایرانی درگیر ذهنیت جهانوطنی نیست زیرا این ذهنیت ویژگیهای خاص خود را دارد که باید بررسی، مطالعه و شناخته شود. اگر بخواهیم بگوییم نگاه جهانوطنی در بین جوانان ما شکل گرفته، باید چنین موضع گرفت که قرارگرفتن در چنین مسیری نیاز به دایره گسترده شناختی و اجحاف به ارزشهایی دارد که متعلق به بشریت است. فردی که کاسموپولیتن است، باید از گستره شناختی وسیعی برخوردار و به تاریخ جهانی، گسترش روابط بین کشورها، تعامل و تنوع فرهنگی آنها آگاه باشد و از ارزشها و هنجارهایی تبعیت کند که متناسب با ذهنیت جهانوطنی است. بنابراین مسئله جوانان ما نه جهانوطنی، که دورشدن از فرهنگ ملی و جذبشدن به فرهنگ جهانی است که عناصری از جمله سبک مصرف، شیوه پوشش، ذائقه، مد و ... را شامل میشود و به تعبیری ذهنیت عمیق و متعالی را دربر نمیگیرد. به عبارتی میتوانم تأکید کنم که وضع موجود بیشتر تغییر سبک از فرهنگ ملی به فرهنگ جهانی است؛ آنچنان که از سوی رسانههای جهانی منتقل میشود.
میتوان به صورت کلی و شفاف تأکید کرد که بله؛ جوان ایرانی دچار بحران هویت است. زیرا نه هویت ملی دارد و نه ذهنیت جهانوطن. نه از فرهنگ ایرانی آگاهی دارد و نه از فرهنگ و تاریخ جهانی. در اینجا میتوان به وجود بحرانی مضاعف اذعان کرد.
در تقابل بین فرهنگ سنتی و فرهنگی که از سوی رسانههای جهانی، جوانان را تحتالشعاع قرار داده است، جوان ایرانی باید چه کاری انجام دهد؟
جوان طبق تعریف به فردی اطلاق میشود که قرار است آینده یک کشور به دستش سپرده شود. انتظار داریم جوانان هنگامی که قرار است آینده یک کشور را بسازند، به جامعه ایرانی احساس تعلق و برای آن هزینه کنند. منظور من تعهد و وابستگی فرهنگی آنها به معنی مثبت به جامعه ایرانی است. جوان ایرانی باید از تاریخ فرهنگ ایرانی آگاه باشد و تجربههایی نظیر مدنیت ایرانی، دموکراسی ایرانی و سیاست ایرانی از دوران پسامشروطه تاکنون را درک کرده باشد. حتی در عمل، نهادسازی و ایجاد بنیانهای نوین باید براساس بهرهگیری از تجربیات گذشته و درسآموزی از آنها باشد. اگر نخواهیم بگوییم کردار امروزین جوانان باید به کردار گذشته پیوند یابد، باید اینگونه تعبیر کنیم که نهادهای امروزین باید با واقعیتهای فرهنگی و میراث قدیم ایرانی هماهنگ و مرتبط باشد در غیراینصورت موفق نخواهد بود. هر نوع نوآوری که پیوند با فرهنگ ملی نداشته باشد، انتزاعی خواهد بود و موفقیت آن تضمینشده نیست. بنابراین ذهنیت جوانانی که قرار است آیندهساز کشور باشند، باید همراه با تعلق به فرهنگ جامعه ایرانی باشد.
البته ما نباید تأکید بر یک نوع ملیت خام و نژادگرایی فرهنگی داشته باشیم. جوانان ایرانی امروز باید به تنوع فرهنگی در مقیاس جهانی آگاه باشند و حتی به نحوی با ذهنیت جهانوطنی ارتباط برقرار کنند. باید با فرهنگهای متنوع در کشورهای خاورمیانه، آسیایی، اروپایی و غیره آشنا و فرهنگ جهانی را درک کرده باشند. این در حالی است که نباید به دنبال تربیت جوانانی با نوعی ملیتگرایی خام، باستانگرایی بدوی و ناسیونالیسم نژادی باشیم.
بنابراین جوانان باید به نوعی با گفتوگوی فرهنگی در مقیاس جهانی آشنا و در کنار آن جایگاه فرهنگ و زبان خود را نیز حفظ کنند. اینکه چطور بتوانیم تعلق به جامعه ایرانی را به تنوع فرهنگ جهانی پیوند دهیم، فرایند پیچیدهای است که هم نیاز به تئوریپردازی از سوی جامعهشناسان دارد و هم نیاز به ایجاد سیاستهای فرهنگی، که نه منجر به سوقدادن جوانان به ناسیونالیسم فرهنگی شود و نه تکثرگرایی آنارشیستی و هرجومرجگونه.
به سیاستهای فرهنگی بپردازیم. برای نیل به فرهنگ ایرانی با پرهیز از ناسیونالیسم و تکثرگرایی آنارشیستی به چه سیاستهای فرهنگی نیاز است؟ آیا سیاستهای فرهنگی موجود را قبول دارید و آن را کافی و مفید میدانید؟
مهمترین سیاست فرهنگی، آموزش و رسانه است. باید در ضمن آموزش و در کنار رسانههای جمعی، سیاستهایی اتخاذ شود که بر مبنای آنها بتوانیم از یک سو در جوانان تعلق اجتماعی ایجاد کنیم و از سوی دیگر بتوانیم آنها را با فرهنگهای متنوع جهانی آشنا کنیم. آموزش باید تعلق جوانان ایرانی به جامعه خودشان را افزایش دهد و مفهوم ملیت و جامعه وسیعتر را در کنار سایر مفاهیم قومی و قبیلهای از سنین کودکی به ذهن کودکان و نوجوان منتقل کند. برای این کار باید آموزشی داده شود که عناصر گوناگون و متنوع جامعه ایرانی را در ارتباط با هم قرار دهد. به این معنی که دانشآموز «ترک» فرهنگ «کرد»، «فارس» و ... را مرتبط و وابسته به هم بداند. به عبارتی جوانان فرهنگهای قومی و قبیلهای را باید در مدارس در ارتباط و گفتوگو با هم قرار دهیم تا پیشداوریهای آنان نسبت به هم کاهش پیدا کند. این در حالی است که این پیشداوریها ناشی از نبود آموزش صحیح در وهله اول و سپس فواصل جغرافیایی است. آموزش مدرسهای باید به سمتی سوق یابد که جوانان را به درکی عمیق از مفهوم ملت، جامعه مدنی و عرصه عمومی برساند.
همچنین آموزش باید شرایط شناخت از فرهنگ جهانی و رخدادهای تاریخی تأثیرگذار در مقیاس جهانی را فراهم کند. سازمانهای بینالملل و نقش آنها در نزدیککردن ملیتهای مختلف باید به جوانان از سنین پایین آموزش داده شود. تمام فرهنگها نهتنها دارای عناصر مشترک هستند بلکه به دلیل اشاعه فرهنگی بیبدیلاند. البته برای رسیدن به چنین چشماندازی باید شیوه آموزش در کشور دگرگون شود و تغییر یابد. متأسفانه شیوه آموزش درحالحاضر در خدمت شهروندپروری نیست و جوانان را برای جهانوند و ملتوندشدن آماده نکرده است. جهانوند و ملتوندشدن یعنی هم به ملت خود تعلق داشته باشند و هم به جهان کنونی و نقش مثبتی را ایفا کنند و برای بهبود شرایط زندگی ملت خود و جهان و جلوگیری از بروز خشونت در سطح جهان مشارکت داشته باشند. اگر در جوانان ایرانی ضعف فرهنگ ملی وجود دارد، تا حد زیادی به دلیل ضعف فرایندهای آموزشی ماست.
احساس تعلق ملی در سیستم آموزشی ما جای خود را به کسب معلومات در حد زدن تستهای کنکور تقلیل داده است. از طرف دیگر در سیستم آموزشی، آموزش ایدئولوژیک به جوانان ارائه میشود و آنها نیز به شیوهای فرصتطلبانه به جای بهبود کیفیت زندگی خود، از آن برای موفقیتهای فردی استفاده میکنند. آنها در این سیستم یاد میگیرند چگونه از شرایط موجود برای موفقیت خود استفاده کنند که این رویکرد مثبتی نیست.
سیاست دوم سیاست رسانهای است که تبلور آن در صداوسیما دیده میشود. سیاستهای رسانه ملی هرگز معطوف به ساختن ملت و فراهمکردن زمینههای مناسب برای مشارکتدادن مردم در زندگی جهانی نبوده است. به عبارتی رسانه ملی ما نتوانسته است با مفهوم ملت ارتباط برقرار کند و بعضا آموزههای اخلاقی فردی را منتشر کرده است و تصور این را دارد که این آموزهها نظیر راستی، درستی و ... برای ساختن شهروند اخلاقی کافی است. اما شهروند اخلاقی به معنای شهروندی است که به ملت خود احساس تعلق میکند و درعینحال خود را به سرنوشت ملت خود پیوند میدهد و دارای آرمانها و رفتارهایی در جهت بهبود زندگی عمومی است. چنین شهروندی را متأسفانه رسانه ملی نتوانسته است تربیت کند و همچنین در پیونددادن فرهنگهای متنوع جامعه ایرانی به هم موفق نبوده است و نتوانسته پیشداوری فرهنگی را کاهش دهد. از سوی دیگر نسبت به فرهنگهای متنوع جهانی هم رویکرد رسانه ملی بهگونهای بوده است که پیشداوریهای متعدد و متنوعی را منتقل میکند. اینکه چرا جوانان ما هویت ملی ندارند، به همین مسائل بازمیگردد.
گفتمانهای رسمی که به جوانان آموزش داده میشود، با گفتمانهای حاکم در بین خود جوانان در سطح جامعه را تا چه حد با هم همسو میدانید؟
هویت جوانان در ایران به شکل رسمی، براساس هویت دینی تعریف میشود. هویت دینی با هویت سیاسی و ایدئولوژیک پیوند دارد. دوستان به گمان خودشان، برای خودشان یک هویت آزاد جهانی تعریف میکنند. این هویت آزاد جهانی هم تا حد زیادی تحتتأثیر رسانههای جهانی است و عمقی ندارد و صرفا از طریق سبک زندگی، پوشش، مد و... جلوه میکند.
از نظر شخص من نوعی گفتمان هویت ملی لازم است که به طور همزمان تکثر درونی و تنوع بیرونی را به رسمیت بشناسد و حوزه اشتراک جهانی به وجود آورد. این نگاه متناسب با شرایط جهانی و نیاز ملی است که تکثر درونی و بیرونی را به رسمیت شناخته و آنها را در ارتباط با هم قرار میدهد. تألیف و آشتی ملی ایجاد میکند. متأسفانه ما درحالحاضر از یک طرف در معرض نوعی تعارضهای درونی قرار داریم و از طرف دیگر در معرض تهدید تعارضهای بیرونی هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.