خیالتان راحت، بحرانی نيست!
محمدمهدی حاتمی.روزنامهنگار
در یکی از روزهای انتهایی بهار 1395، حدود دو هزار نفر از نوجوانانی که سن آنها به زحمت به 20 سال میرسید، به دنبال یک اعلانِ احتمالا بیهدف تلگرامی در یکی از معروفترین مجتمعهای تجاری تهران گرد هم آمدند و کار را به جایی رساندند که با مداخله نیروی انتظامی، این مجتمع تجاری برای ساعاتی تعطیل شد و تجمع خاتمه پیدا کرد.
آنچه در همان روزها به «تجمع دهههشتادیها» یا «میتینگ دهههشتادیها» معروف شد، بسیاری را شگفتزده کرد و کلیپهایی که از این تجمع در شبکههای اجتماعی دست به دست شد، بر شگفتیها افزود. این کلیپها تصاویری از نسلی را نشان میدادند که برای خوشگذرانی، صرفا دورهمبودن و بدون آنکه هدفی اجتماعی یا سیاسی داشته باشند، گرد هم آمده بودند و تعجب میکردند که چرا نیروی انتظامی به دنبال خاتمهدادن به تجمع آنهاست. بسیاری از مسنترها، نسل تازه را با نسل خود و نسلهای پیش از خود مقایسه میکردند، نسلهایی که نفت را ملی کرده بودند، از دیوار سفارتهای خارجی بالا رفته بودند، جنگی تحمیلی را به پیروزی رسانده بودند و پس از دوم خرداد 1376، خریدن و از سر تا ته خواندنِ روزنامههای جنجالی، کار هرروزهشان بود و میگفتند ما کجا و اینها کجا!
انتقادها به نسل تازه که بیهویت و «بیبخار» صدایش میکنند، عمدتا از زاویه بیکنشی این نسل در قبال رخدادها و ماوقع سیاسی و اجتماعی است، یا آنچنان که عدهای ترجیح میدهند بگویند، این نسل دستخوش «سیاستزدایی» شده است. با این همه، این انتقادات اما احتمالا به این هم برمیگردد که این نسل به دنبال پولدرآوردن، درسخواندن و حتی مطالعه هم نیست و روابط عاطفیاش هم به آن اندازه توأم با بیقیدی است که بوی تجرد قطعی، فساد، فحشا و طلاق از آن به مشام میرسد و نه بوی فرزندآوری و خانوادهدوستی.
جامعهشناسان و کسانی که تفاوتهای نسلی در جامعه ایران برای آنها حائز اهمیت است، بیش از دیگران از رخدادهایی مانند میتینگ دهههشتادیها جا خوردند و سیل تحلیلها و تفسیرها، تقریبا بلافاصله در اینسو و آنسو انتشار یافت. کسانی میگفتند پاساژها، مالها و مجتمعهای تجاری و نه دانشگاهها، سالنهای نمایش و اطراف دفاتر روزنامهها، محلهایی هستند که نسل متولدان دهههای 70 و 80 هجری شمسی برای کنشگری اجتماعی خویش انتخاب کردهاند و این نشانهای است از بروز یک جامعه مصرفزده که دیگر نه سیاست یا امر اجتماعی که مصرف برای مصرف، نشانگان آن است. برخی هم از بیکنشی و بیهدفی مندرج در این رفتار به شگفت آمده بودند و دلنگرانِ برآمدن نسلی بودند که گویی اهمیتی برای رخدادهای سیاسی و اجتماعی جامعهای که در آن زیست میکند، قائل نیست و صرفا به دنبال آن است که در جایی حضور یابد و دمی خوش باشد.
موضوع اما تنها به همین یک مورد ختم نمیشود. پیش از این و در جریان تشییع پیکر مرتضی پاشایی هم آنچنان جمعیتی به خیابانها سرازیر شدند که تا پیش از آن در تشییع هیچ هنرمند دیگری نمونه آن مشاهده نشده بود. بسیاری باز هم در شگفت ماندند و باز هم این پرسشها برای کسانی پیش آمد که مگر پاشایی که بود و چه جایگاهی در هنر ایران و چه تعداد هوادار داشت و اگر داشت پس چرا ما نمیدانستیم؟ پس از آن بود که پژوهشهایی نشان داد پاشایی تقریبا محبوبترین خواننده بخش بزرگی از نسل جوان متولد سال 1370 به بعد است و بنابراین مایه تعجب، نه حضور آن جمعیت عظیم در خیابانها که بیاطلاعی نسلهای قدیمیتر از این گرایش جوانان بوده است.
برایند همه این دلنگرانیها اما آن است که گویی ما با نسلی بیهویت روبهرو هستیم که نه سلیقه درستی دارد و نه برداشت هنجارینِ صحیحی از آنچه خوب است و آنچه بد. به نظر بسیاری، نسل «دهههفتادیها» و «دهههشتادیها» بیهویت است، چراکه بهعنوان مثال نمیتواند هنر خوب را از هنر بد تمییز دهد و به جای شجریان و ناظری، مرتضی پاشایی گوش میدهد و کمدیهای مبتذل سینمایی را با خرید گسترده بلیت، به فروش میلیاردی میرساند.
اما آیا واقعا میتوان با سنجههایی از این دست به قضاوت یک نسل نشست؟ پاسخ نگارنده قطعا منفی است و در این نوشتار میکوشد از دریچه نگاه نسلی و به مددِ نظر به مصرف فرهنگی و نیز کمکگرفتن از تاریخ، نشان دهد نمیتوان نسل جوانِ ایرانی را در قیاس با نسلهای پیشین، نسلی بیهویت در نظر گرفت.
میتوان از اینجا شروع کرد؛ زمانی که از «بحران هویت» حرف میزنیم، دقیقا از چه چیزی حرف میزنیم؟ «هویت نسلی» را شاید بتوان به تسامح به معنی تلقی یک نسل از ویژگیهای خود، یا تلقی یک نسل از ویژگیهای یک نسل دیگر در نظر گرفت. «ابژههای نسلی» را هم میتوان کالاها یا نمادهایی در نظر گرفت که تلقی یک نسل خاص، آنها را «ویژه» کرده است و این تلقی میتواند از نسلی به نسل دیگر تغییر کند. نسل متولدان دهه 1360 هجری شمسی با شخصیت «کلاهقرمزی» خاطره دارد و شاید بتواند او را نمادی از دوران کودکی خود تصور کند، کودکی که ذاتا قلبی از طلا دارد اما از امکان اشتباهات متعدد هم مبرا نیست. کلاهقرمزی و دارودسته عروسکهای دیگر همراه او اما برای کودکانی که امروز در تعطیلات عید بیننده آنها هستند، دیگر واجد همان ویژگیها نیست و جنس شوخیهایی که قرار است با آنها بچهها را به خنده وادار کنیم، هم دیگر همان شوخیهای سابق نیستند. اما آیا میتوان تفاوتهایی از این قبیل را بهعنوان معیاری در نظر گرفت برای ارزش داوری و قضاوت بر سر اینکه کدام نسل هویت داشته و کدام نسل هویت ندارد؟
هویت مفهومی دوپهلوست و بر حسب اتفاق، اتّصاف آن به یک نسل میتواند به همان اندازه که مطلوب مینماید، نگرانکننده هم باشد. تأکید بیش از اندازه بر هویت متمایز، یکی از نشانههای گرایشهای فاشیستی است و نمونههای تاریخی زیادی در دست هستند از تلاش دولتها برای یکدستکردن شیوه زیست مردمان و البته نمونههایی به همان تعداد، از شکست این رویکردها.
جوانان ایرانی امروز کمتر با سیاست سروکار دارند، کمتر به جوکهای قومیتی میخندند و جوکهایی را دست به دست میکنند که شاید نسلهای قبلی حتی آنها را درک هم نکنند. بسیاری از آنها موسیقی رپ را جایگزین موسیقی سنتی ایرانی یا موسیقی لسآنجلسی کردهاند و گرایشهای دینی و مذهبی در آنها هم همانی نیست که در میان نسلهای قبلی بود. آنها ممکن است که دیگر شعر حافظ را از شعر فردوسی تمییز ندهند، اما بر اثر جهانیسازی، آنقدر به زبانهای خارجی مسلط شدهاند که داستانهای اورهان پاموک و جیکیرولینگ را به زبان اصلی بخوانند و این چیزی است که در نسلهای قبل، تنها در میان نخبگان قابل مشاهده بود.
موضوع درواقع بر سر این است که براساس چه معیارهایی میتوان نسلی را به بیهویتی متهم کرد؟ آیا این معیارها از جنس همان معیارهایی نیستند که براساس آنها، شجریان بهتر از فلان خواننده رپِ فارسی میخواند؟
تاریخ مثالهای کمی ندارد از موقعیتهایی که در آنها، کسانی میاندیشیدند وظیفه دارند جامعه را به راهِ درست فرابخوانند و این کار را از طریق برچسبزنی بر دیگران به انجام میرساندند. اسپانیای زمانِ فرانکو و کامبوجِ زمان پُل پوت نمونههایی جغرافیای و سیاسیاند و انگشتنماکردن جوانان با این برچسب که به ارزشهای هویتی نسلهای پیشین پشت پا زدهاند، نمونهای همهجایی و فراگیر و البته بهزعم نگارنده، هر دو گونه مثالها، از یک جنساند.
محمد قائد در مقالهای با عنوان «درباره نوستالژی» که در کتاب «دفترچه خاطرات و فراموشی» به چاپ رسیده است، به این انگاره ذاتی نوستالژی که گویی گذشته چیزی جذابتر و خواستنیتر از امروز بوده است، حمله میکند و نشان میدهد که گذشته همیشه برای کسانی که در زمان حال زیست میکنند، جذابتر از زمان حال است، حتی اگر این زمان حال، خود، جایی در گذشته بوده باشد. او از قول ملکالشعرای بهار در توصیف روزگارانِ خوب ازدسترفته مینویسد: «اولا عرض فُکُلها اینقدر وسعت نداشت/ ثانیا فکر جوانان اینقدر لاغر نبود» و ادامه میدهد:
بهار در این قصیده نوستالژیک قصد مطایبه ندارد، اما منظورش از روزگارِ خوش وسعت اندیشه و فربهی فکر جوانان، عصری بود که تقریبا هیچ کتابی جز دیوان اشعار متقدمان وجود نداشت، خلق از ستم حاکمان خونخوار به درگاه خدا شکایت میبردند، قحطی و وبا مردم را گلهوار میکشت و مجرمان را به فرمان شاه به دار میآویختند یا در ملأعام گردن میزدند.
قائد در ادامه از قول حاجمهدیقلی هدایت، ملقب به مخبرالسلطنه، که در فاصله سالهای 1306 تا 1312 نخستوزیر ایران بوده است هم در تأیید گذشته و تکفیرِ امروز چنین مینویسد:
ما زندگیای داشتیم ساده، آرام، بیدغدغه، خالی از بغض و تکلفات مزاحم. یک اتاق برای زندگی کافی بود، در آن زیست میکردیم، میخوابیدیم، غذا میخوردیم. امروز اتاق خواب مفصل، تخت خواب، اتاق ناهارخوری مفصل، بساط تغذیه، اتاق دفتر، اتاق سالن، حتی اتاق قمار لازم شده است... طمطراقی اگر بود در منازل مستور بود. امروز در سینما، هتلها، رستورانها، قهوهخانهها و شیرینیفروشیها مکشوف و برملاست. همه سبب رشک، حسد، رقابت، بدتر از همه تخریب زندگی خانواده و ترویج فحشا.
پس ظاهرا این تنها ما نیستیم که گذشته برایمان جذابتر بوده و جوانانِ قدیمی برایمان داناتر و فهیمتر جلوه مییافتند، بلکه این داستانی است تکراری در تمام تاریخ. داستان در واقع داستانِ بالارفتن سن، محافظهکارشدن و خود - برتر- پنداشتن نسلهای قدیمی است و اینکه آنها خود را در جایگاهی میبینند که باید بقیه را ارشاد کنند.
مدعای نوشتار حاضر را میتوان به این شکل خلاصه کرد؛ جامعهای از وجود بحرانهای هویتی در میان جوانانش سخن میگوید که آنها را بهگونهای خاص میخواهد و بر شکلی خاص از هویت تأکید میکند. رجوع به تاریخ هم نشان میدهد زیر این آفتاب همه چیز همانگونه است که بوده و میانسالان و کهنسالان امروز، پا در جای میانسالان و کهنسالانِ دیروز گذاشتهاند که روزگاری خودِ آنها را به بیهویتی محکوم میکردهاند. گفتن ندارد که در همچنان بر همین پاشنه خواهد چرخید، اما این را حتما باید گفت که تأکید بیش از اندازه بر هویتی خاص و منظرگاهی خاص در قبال جهان، یکی از نشانههای فاشیسم است. مراقب باشید فاشیست نشوید!
در یکی از روزهای انتهایی بهار 1395، حدود دو هزار نفر از نوجوانانی که سن آنها به زحمت به 20 سال میرسید، به دنبال یک اعلانِ احتمالا بیهدف تلگرامی در یکی از معروفترین مجتمعهای تجاری تهران گرد هم آمدند و کار را به جایی رساندند که با مداخله نیروی انتظامی، این مجتمع تجاری برای ساعاتی تعطیل شد و تجمع خاتمه پیدا کرد.
آنچه در همان روزها به «تجمع دهههشتادیها» یا «میتینگ دهههشتادیها» معروف شد، بسیاری را شگفتزده کرد و کلیپهایی که از این تجمع در شبکههای اجتماعی دست به دست شد، بر شگفتیها افزود. این کلیپها تصاویری از نسلی را نشان میدادند که برای خوشگذرانی، صرفا دورهمبودن و بدون آنکه هدفی اجتماعی یا سیاسی داشته باشند، گرد هم آمده بودند و تعجب میکردند که چرا نیروی انتظامی به دنبال خاتمهدادن به تجمع آنهاست. بسیاری از مسنترها، نسل تازه را با نسل خود و نسلهای پیش از خود مقایسه میکردند، نسلهایی که نفت را ملی کرده بودند، از دیوار سفارتهای خارجی بالا رفته بودند، جنگی تحمیلی را به پیروزی رسانده بودند و پس از دوم خرداد 1376، خریدن و از سر تا ته خواندنِ روزنامههای جنجالی، کار هرروزهشان بود و میگفتند ما کجا و اینها کجا!
انتقادها به نسل تازه که بیهویت و «بیبخار» صدایش میکنند، عمدتا از زاویه بیکنشی این نسل در قبال رخدادها و ماوقع سیاسی و اجتماعی است، یا آنچنان که عدهای ترجیح میدهند بگویند، این نسل دستخوش «سیاستزدایی» شده است. با این همه، این انتقادات اما احتمالا به این هم برمیگردد که این نسل به دنبال پولدرآوردن، درسخواندن و حتی مطالعه هم نیست و روابط عاطفیاش هم به آن اندازه توأم با بیقیدی است که بوی تجرد قطعی، فساد، فحشا و طلاق از آن به مشام میرسد و نه بوی فرزندآوری و خانوادهدوستی.
جامعهشناسان و کسانی که تفاوتهای نسلی در جامعه ایران برای آنها حائز اهمیت است، بیش از دیگران از رخدادهایی مانند میتینگ دهههشتادیها جا خوردند و سیل تحلیلها و تفسیرها، تقریبا بلافاصله در اینسو و آنسو انتشار یافت. کسانی میگفتند پاساژها، مالها و مجتمعهای تجاری و نه دانشگاهها، سالنهای نمایش و اطراف دفاتر روزنامهها، محلهایی هستند که نسل متولدان دهههای 70 و 80 هجری شمسی برای کنشگری اجتماعی خویش انتخاب کردهاند و این نشانهای است از بروز یک جامعه مصرفزده که دیگر نه سیاست یا امر اجتماعی که مصرف برای مصرف، نشانگان آن است. برخی هم از بیکنشی و بیهدفی مندرج در این رفتار به شگفت آمده بودند و دلنگرانِ برآمدن نسلی بودند که گویی اهمیتی برای رخدادهای سیاسی و اجتماعی جامعهای که در آن زیست میکند، قائل نیست و صرفا به دنبال آن است که در جایی حضور یابد و دمی خوش باشد.
موضوع اما تنها به همین یک مورد ختم نمیشود. پیش از این و در جریان تشییع پیکر مرتضی پاشایی هم آنچنان جمعیتی به خیابانها سرازیر شدند که تا پیش از آن در تشییع هیچ هنرمند دیگری نمونه آن مشاهده نشده بود. بسیاری باز هم در شگفت ماندند و باز هم این پرسشها برای کسانی پیش آمد که مگر پاشایی که بود و چه جایگاهی در هنر ایران و چه تعداد هوادار داشت و اگر داشت پس چرا ما نمیدانستیم؟ پس از آن بود که پژوهشهایی نشان داد پاشایی تقریبا محبوبترین خواننده بخش بزرگی از نسل جوان متولد سال 1370 به بعد است و بنابراین مایه تعجب، نه حضور آن جمعیت عظیم در خیابانها که بیاطلاعی نسلهای قدیمیتر از این گرایش جوانان بوده است.
برایند همه این دلنگرانیها اما آن است که گویی ما با نسلی بیهویت روبهرو هستیم که نه سلیقه درستی دارد و نه برداشت هنجارینِ صحیحی از آنچه خوب است و آنچه بد. به نظر بسیاری، نسل «دهههفتادیها» و «دهههشتادیها» بیهویت است، چراکه بهعنوان مثال نمیتواند هنر خوب را از هنر بد تمییز دهد و به جای شجریان و ناظری، مرتضی پاشایی گوش میدهد و کمدیهای مبتذل سینمایی را با خرید گسترده بلیت، به فروش میلیاردی میرساند.
اما آیا واقعا میتوان با سنجههایی از این دست به قضاوت یک نسل نشست؟ پاسخ نگارنده قطعا منفی است و در این نوشتار میکوشد از دریچه نگاه نسلی و به مددِ نظر به مصرف فرهنگی و نیز کمکگرفتن از تاریخ، نشان دهد نمیتوان نسل جوانِ ایرانی را در قیاس با نسلهای پیشین، نسلی بیهویت در نظر گرفت.
میتوان از اینجا شروع کرد؛ زمانی که از «بحران هویت» حرف میزنیم، دقیقا از چه چیزی حرف میزنیم؟ «هویت نسلی» را شاید بتوان به تسامح به معنی تلقی یک نسل از ویژگیهای خود، یا تلقی یک نسل از ویژگیهای یک نسل دیگر در نظر گرفت. «ابژههای نسلی» را هم میتوان کالاها یا نمادهایی در نظر گرفت که تلقی یک نسل خاص، آنها را «ویژه» کرده است و این تلقی میتواند از نسلی به نسل دیگر تغییر کند. نسل متولدان دهه 1360 هجری شمسی با شخصیت «کلاهقرمزی» خاطره دارد و شاید بتواند او را نمادی از دوران کودکی خود تصور کند، کودکی که ذاتا قلبی از طلا دارد اما از امکان اشتباهات متعدد هم مبرا نیست. کلاهقرمزی و دارودسته عروسکهای دیگر همراه او اما برای کودکانی که امروز در تعطیلات عید بیننده آنها هستند، دیگر واجد همان ویژگیها نیست و جنس شوخیهایی که قرار است با آنها بچهها را به خنده وادار کنیم، هم دیگر همان شوخیهای سابق نیستند. اما آیا میتوان تفاوتهایی از این قبیل را بهعنوان معیاری در نظر گرفت برای ارزش داوری و قضاوت بر سر اینکه کدام نسل هویت داشته و کدام نسل هویت ندارد؟
هویت مفهومی دوپهلوست و بر حسب اتفاق، اتّصاف آن به یک نسل میتواند به همان اندازه که مطلوب مینماید، نگرانکننده هم باشد. تأکید بیش از اندازه بر هویت متمایز، یکی از نشانههای گرایشهای فاشیستی است و نمونههای تاریخی زیادی در دست هستند از تلاش دولتها برای یکدستکردن شیوه زیست مردمان و البته نمونههایی به همان تعداد، از شکست این رویکردها.
جوانان ایرانی امروز کمتر با سیاست سروکار دارند، کمتر به جوکهای قومیتی میخندند و جوکهایی را دست به دست میکنند که شاید نسلهای قبلی حتی آنها را درک هم نکنند. بسیاری از آنها موسیقی رپ را جایگزین موسیقی سنتی ایرانی یا موسیقی لسآنجلسی کردهاند و گرایشهای دینی و مذهبی در آنها هم همانی نیست که در میان نسلهای قبلی بود. آنها ممکن است که دیگر شعر حافظ را از شعر فردوسی تمییز ندهند، اما بر اثر جهانیسازی، آنقدر به زبانهای خارجی مسلط شدهاند که داستانهای اورهان پاموک و جیکیرولینگ را به زبان اصلی بخوانند و این چیزی است که در نسلهای قبل، تنها در میان نخبگان قابل مشاهده بود.
موضوع درواقع بر سر این است که براساس چه معیارهایی میتوان نسلی را به بیهویتی متهم کرد؟ آیا این معیارها از جنس همان معیارهایی نیستند که براساس آنها، شجریان بهتر از فلان خواننده رپِ فارسی میخواند؟
تاریخ مثالهای کمی ندارد از موقعیتهایی که در آنها، کسانی میاندیشیدند وظیفه دارند جامعه را به راهِ درست فرابخوانند و این کار را از طریق برچسبزنی بر دیگران به انجام میرساندند. اسپانیای زمانِ فرانکو و کامبوجِ زمان پُل پوت نمونههایی جغرافیای و سیاسیاند و انگشتنماکردن جوانان با این برچسب که به ارزشهای هویتی نسلهای پیشین پشت پا زدهاند، نمونهای همهجایی و فراگیر و البته بهزعم نگارنده، هر دو گونه مثالها، از یک جنساند.
محمد قائد در مقالهای با عنوان «درباره نوستالژی» که در کتاب «دفترچه خاطرات و فراموشی» به چاپ رسیده است، به این انگاره ذاتی نوستالژی که گویی گذشته چیزی جذابتر و خواستنیتر از امروز بوده است، حمله میکند و نشان میدهد که گذشته همیشه برای کسانی که در زمان حال زیست میکنند، جذابتر از زمان حال است، حتی اگر این زمان حال، خود، جایی در گذشته بوده باشد. او از قول ملکالشعرای بهار در توصیف روزگارانِ خوب ازدسترفته مینویسد: «اولا عرض فُکُلها اینقدر وسعت نداشت/ ثانیا فکر جوانان اینقدر لاغر نبود» و ادامه میدهد:
بهار در این قصیده نوستالژیک قصد مطایبه ندارد، اما منظورش از روزگارِ خوش وسعت اندیشه و فربهی فکر جوانان، عصری بود که تقریبا هیچ کتابی جز دیوان اشعار متقدمان وجود نداشت، خلق از ستم حاکمان خونخوار به درگاه خدا شکایت میبردند، قحطی و وبا مردم را گلهوار میکشت و مجرمان را به فرمان شاه به دار میآویختند یا در ملأعام گردن میزدند.
قائد در ادامه از قول حاجمهدیقلی هدایت، ملقب به مخبرالسلطنه، که در فاصله سالهای 1306 تا 1312 نخستوزیر ایران بوده است هم در تأیید گذشته و تکفیرِ امروز چنین مینویسد:
ما زندگیای داشتیم ساده، آرام، بیدغدغه، خالی از بغض و تکلفات مزاحم. یک اتاق برای زندگی کافی بود، در آن زیست میکردیم، میخوابیدیم، غذا میخوردیم. امروز اتاق خواب مفصل، تخت خواب، اتاق ناهارخوری مفصل، بساط تغذیه، اتاق دفتر، اتاق سالن، حتی اتاق قمار لازم شده است... طمطراقی اگر بود در منازل مستور بود. امروز در سینما، هتلها، رستورانها، قهوهخانهها و شیرینیفروشیها مکشوف و برملاست. همه سبب رشک، حسد، رقابت، بدتر از همه تخریب زندگی خانواده و ترویج فحشا.
پس ظاهرا این تنها ما نیستیم که گذشته برایمان جذابتر بوده و جوانانِ قدیمی برایمان داناتر و فهیمتر جلوه مییافتند، بلکه این داستانی است تکراری در تمام تاریخ. داستان در واقع داستانِ بالارفتن سن، محافظهکارشدن و خود - برتر- پنداشتن نسلهای قدیمی است و اینکه آنها خود را در جایگاهی میبینند که باید بقیه را ارشاد کنند.
مدعای نوشتار حاضر را میتوان به این شکل خلاصه کرد؛ جامعهای از وجود بحرانهای هویتی در میان جوانانش سخن میگوید که آنها را بهگونهای خاص میخواهد و بر شکلی خاص از هویت تأکید میکند. رجوع به تاریخ هم نشان میدهد زیر این آفتاب همه چیز همانگونه است که بوده و میانسالان و کهنسالان امروز، پا در جای میانسالان و کهنسالانِ دیروز گذاشتهاند که روزگاری خودِ آنها را به بیهویتی محکوم میکردهاند. گفتن ندارد که در همچنان بر همین پاشنه خواهد چرخید، اما این را حتما باید گفت که تأکید بیش از اندازه بر هویتی خاص و منظرگاهی خاص در قبال جهان، یکی از نشانههای فاشیسم است. مراقب باشید فاشیست نشوید!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.