بازتعریف تعاریف
تلمذ در محضر شهید رسانه، سیدمرتضی آوینی. خوندلخوردن در سوره، هفتهنامه مهر و ... و بالاخره کرگدن. آرمانگرایی و عدالتجویی در کلام سیدعلی میرفتاح موج میزند. شاید بههمیندلیل روی پوستری در دفتر کارش، بهعنوان سردبیر کرگدن، با عبارت «طریقت کرگدانه» مواجه شدم. استعارهای از استقامت و پایداری در عین مهربانی، محبت و دوستی با محیط پیرامون. تصوراتمان از پدیدهها را کژفهمی میداند. مانند تلقیمان از جوانان که صنفی است. میگوید در همین کژفهمی هم اتفاق نظر نداریم. باید به عقب برگردیم و دوباره تعریف کنیم. برای تغییر گفتمان سلطه که در رسانهها متبلور است، باید به آنچه هستیم وقوف پیدا کنیم.
اجازه بدهید از یک سؤال مفهومی شروع کنم تا بتوانیم با مشخصکردن محدوده تعاریف، وارد سؤالات کاربردی شویم. تلقی سنتی ما از رسانه، مواردی مانند رادیو، تلویزیون، مطبوعات و امثال اینهاست. در دنیای امروز علاوه بر این مصادیق، چه پدیدههای دیگری را میتوان بهعنوان رسانه در نظر گرفت؟ آیا مثلا میتوان شبکههای اجتماعی در فضای مجازی را رسانه نامید؟
بگذارید از اینجا شروع کنم. ما در سه مورد مشکل مفهومی یا تعریفی داریم. تا نتوانیم در این سه عبارت، تعریف مشترک و اتفاق نظر داشته باشیم، راه به جایی نمیبریم. اتفاق نظر به این معنی است که در مورد نخست، وقتی من میگویم رسانه، در ذهن خودم یک چیز را مراد میکنم، وزیر فرهنگ برداشت دیگری را مراد میکند و روزنامهنگار فعال در شهرستان هم برداشت خودش را دارد. خب این یعنی ما اتفاق نظر نداریم. مورد دیگر همین اوقات فراغت. تعابیری را که غالبا هم ترجمه است درباره این پدیده به کار میبریم ولی واقعا نمیدانیم اوقات فراغت یعنی چه؟ فراغت چیست؟ با تفکرات دینی ما چه سازگاریای دارد؟ آیا اساسا یک مسلمان میتواند اوقات فراغت داشته باشد؟ مورد سوم هم همین مفهوم جوان است. ما درباره جوان، یکسری تلقیهای سنتی داریم. همچنین امروزه باورهای مدرنی درباره این پدیده ظهور یافته و درنهایت باعث شده در مورد جوان اتفاق نظر نداشته باشیم. حتی علم مدرن هم تعاریف متفاوتی در این حوزه پیدا کرده است. هماکنون در تفکر حاکم و سرمایهداری، دورههای عمر حکم نوعی بیماری را پیدا کرده که نیازمند مشورت با پزشکان است تا به ما یاد دهند چگونه از آنها عبور
کنیم. مثلا در گذشته تلقی ما از بلوغ این بود که دورهای است که باید سپری شود. ولی امروزه پزشکان سفارش میکنند این پماد را استفاده کن تا صورتت جوش نزند، این داروها را مصرف کن تا صدایت بهتر شود، این آمپول را بزن تا قد بکشی و از این موارد. یعنی در تفکر سرمایهداری، دورههای عمر به موضوعاتی تبدیل شده که میتوان آنها را مدیریت کرد و حتی از آنها پول به دست آورد. مانند همین مسئله در صحنههای سیاسی و اجتماعی هم رخ میدهد. به این معنی که یکعده نیروهای پرانرژی و جوان که تحت تأثیر عواطف، احساسات و هیجانات خود ممکن است دست به کارهای نسنجیدهای بزنند، برای جلوگیری، باید آنها را مدیریت کنیم. برای اینکه بتوانیم مدیریت کنیم باید طیفی از متخصصان؛ از پزشک تا جامعهشناس را گرد هم بیاوریم تا برای جوانان کشور برنامهریزی کنند. حالا بین همینهایی که قرار است جوانی را کنترل کنند، اتفاق نظر وجود ندارد. یکی برخاسته از حوزه علمیه با باوری بهشدت سنتی، مانند جناب قرائتی که معتقد است برای رفع مشکلات جوانان باید مسئله ازدواج را تسهیل کرد و خودبهخود بقیه موارد حل میشود؛ یا مثلا آقا تهرانی که معتقد به تلقین زهد در برنامه تربیتی
جوانان بود تا باعث دوری آنها از گناه شود؛ او توصیههایی را ارائه میکرد تا جوان بتواند امیال و هواهای نفسانی خود را از بین ببرد یا حداقل لاپوشانی کند. این یعنی بین وابستگان حوزههای علمیه هم اتفاق نظر نبوده و نیست. بههمینترتیب کارشناسان علوم انسانی هم تعاریف و برداشتهای یکسانی ندارند. بعضی از آنها که صرفا به دنبال ترجمه هستند. معتقدند مثلا آنچه در دهههای 60 و 70 میلادی در فرانسه رخ داد، قابلتعمیم به جوانان ایرانی هم هست. تا برسیم به رسانه. در مفهوم رسانه هم این مشکل را داریم. مفاهیمی که امروزه در دانشکدههای داخلی ما تدریس میشود، بسیار قدیمی و کهنه هستند. درحالیکه فناوری رشد عجیبی داشته و مردم هم افقهای نگرشی جدیدی پیدا کردهاند. سبک زندگی مردم در همه جای دنیا تغییرات مهمی کرده است. ولی تلقی ما از رسانه در حد همان روزنامهها و رسانههای دیداری و شنیداری است. شما امروز با فناوریهایی روبهرو هستید که با سرعت جلو میروند و شما نمیدانید با آنها چه کنید؟ این فناوری حتما رسانه است. چراکه قابلیت انتقال پیام را از جایی به جای دیگر دارد. این با همه تعاریف سنتی ما در تعارض است. برای همین باید تأمل و
شناخت پیدا کنیم. شما ببینید ما کارگروه تشکیل دادیم تا بررسی کنیم چگونه از خطرات اینترنت اجتناب کنیم یا چگونه آسیبهای تلگرام را کاهش دهیم؟ آیا فیلتر کنیم یا خیر؟ این در حالی است که ما اصلا این ابزارها را نمیشناسیم. باید ببینیم این تیغ اگر به دست انسان خوب بیفتد، چه عوارضی دارد و اگر انسان نابابی از آن استفاده کند، چه پیامدی خواهد داشت؟ البته این را هم اضافه کنم ما درباره شکل سنتی رسانه هم فهم درستی نداشتیم. برداشت ما از مفاهیمی مثل روزنامه و مطبوعات مربوط به قبل از دوره مک لوهان است. ما حتی مفاهیم مک لوهان را هم درک نکردیم. بعد از انقلاب، ما هنوز نمیدانیم رسانه همان پیام است؛ یعنی چه؟ ما فکر میکنیم رسانه یک ظرف است که مظروفش به اراده ماست. اگر داخل این شربت سکنجبین بریزیم، حلال است و اگر شراب بردو بریزیم، حرام میشود. برای همین است که تصور کردیم اگر در محتوای تلویزیون دستکاری کنیم و مواردی مثل حجاب، اخلاق و حدیث را بگنجانیم، رسانه خوبی خواهیم داشت. سیوچند سال است که این کار را میکنیم و نتیجه عکس میگیریم ولی حاضر نیستیم به عقب برگردیم و تأمل کنیم که شاید تلقی ما اشتباه است. تصور ظرف و مظروف درباره
رسانه حدود 40، 50 سال پیش مورد تردید قرار گرفت و اندیشمندان زیادی پیرامون آن اظهار نظر کردند. ولی در داخل کسی اینها را جدی نگرفت. خیلیها اسم مارشال مک لوهان را شنیدند ولی مباحث جدی او را کسی دنبال نکرد. حداقل من میدانم این مسئله که رسانه همان پیام است، برای هیچکدام از دستاندرکاران رسانه مفهوم نیست. برای همین است که هر کاری در عرصه سیاسی و اعتقادی انجام میدهیم، نتیجه عکس از آن میگیریم. سیوچند سال ترویج حجاب یا مبارزه با مواد مخدر میکنیم ولی نتیجه وارونه به دست میآوریم. خیلی زحمت کشیده شده، نیتهای خوبی هم بوده ولی حاضر نیستیم اندکی به عقب برگردیم و تصوراتمان را بازبینی کنیم.
ما تعریف واحدی درباره جوان نداریم. تلقیمان از رسانهها هم عقبافتاده است. با وجود همه اینها، میتوانیم سطح تعاملی را که امروزه بین جوان و رسانه وجود دارد، برآورد کنیم. مثلا میتوانیم بگوییم سهم رسانههای نوین در سبد مصرفی جوانان چقدر است؟
در اینجا دو بحث وجود دارد؛ اول اینکه، تلقی امروز ما از دو طایفه، تلقی صنفی است. یعنی گروهی که در منافع و مضراتی مشترکاند. این طرز تلقی امروز ما درباره جوانان و بانوان است. یعنی دو صنفی که باید از حق و حقوقشان دفاع کنیم. اصل این ماجرا از نظام سرمایهداری نشئت میگیرد. این نظام در جوان بازار بالقوهای را میبیند که میتواند از آن منتفع شود. او جوان را اینگونه میبیند و در این راستا هم حرکت میکند. اشتباه ما این است که این تفکر را گرفتیم و سعی میکنیم با این تفکر جوان را مدیریت و کنترل کنیم. یعنی تلقی ما درباره جوانان و زنان، تلقی سرمایهداری است. نمیخواهم وارد بحث درباره فمینیستها شوم ولی یکی از بحثهای مربوط به آزادی زنان یا تشویق زنان به سبکهای نوین زندگی، درواقع تشویق به مصرف است. ببینید امروزه چقدر از بانوان تنها زندگی میکنند. این یعنی مصرف، یعنی حالا باید تمام آن لوازم مثل یخچال، تلویزیون و... را که قبلا به طور مشترک با خانوادهاش استفاده میکرد، بهصورت نقدی یا قسطی از بازار خریداری کند. مثال دیگر، سیگار است. کافی است شما آدمها را به تمایلات روشنفکرانه، به ظهور و بروز اجتماعی و شکستن سنتها
تشویق کنید، خب این بازار خوبی را برای مصرف سیگار ایجاد میکند. این نظام سرمایهداری متوجه شده که پس از جوامع خودش، با تبلیغ و جدیگرفتن زنان در جوامع سنتی مثل چین، مصر، ایران و... که در آن دیده نمیشدند و شخصیت مستقلی نداشتند، میتوانند بازار خوبی را ایجاد کنند. مثلا در جامعه 70میلیونی ما، اگر نیمی از جمعیت را زنان فرض کنیم، نصف این نصف بالغ است و میتواند پول خرج کند. مثلا در سبد کالایشان سیگار وارد کنند. خوب رقم درخوراعتنایی میشود. مانند این اتفاق در عرصههای دیجیتالی مثل فیسبوک، تلگرام و... هم رخ داده است. در این عرصه بهترین سرمایهگذاری روی دو طایفه زنان و جوانان است. با اندکی مسامحه، این دو گروه اکثریت مطلق را در شبکههای دیجیتالی دارند. نکته دوم اینکه، اتفاق دیگری هم افتاده است. مواجهه جامعه ما با این پدیده دیجیتال، ما را به سمتی میبرد که من هم میتوانم رسانه باشم و حرفم را بزنم. در جوامع اروپایی و غربی هوشمندانهتر با این مسئله برخورد میکنند. به این صورت که به شکل کاملا نامحسوس، بدون جلبتوجه و بدون استفاده از ابزار کنترلی و مدیریتی، همان قابلیتهایی که در رسانههای سنتی و انبوه بود، در این
فضای دیجیتالی هم اعمال شود. مثلا عکس کشتهشدن یک کودک فلسطینی، بدون اینکه مسئله روز جوامع غربی باشد، ناگهان تبدیل به عکس پروفایل اکثر کاربران مجازی در آن شبکهها میشود. راجع به آن بحث میکنند، نظر میدهند. یعنی این فضا قابلیت جهتدهی و خطدادن به اکثریت کاربرانش را دارد. بههمیندلیل است که شرکتهای فعال در حوزه مد و سبک زندگی این فضا و این بازار را جدی میگیرند. درآمد اصلی فیسبوک و امثال آن از همین خطدهی و ترویج سلیقه نامحسوس است. یعنی درآمد از اطلاعاتی که به درد شرکتهای حوزه سبک زندگی میخورد. در کنار اینکه این پدیده برای اقتصاد و نظام سرمایهداری مهم است، قدرتهای سیاسی جهان سعی در این دارند که ذهنیت جوانان را با خود همراه کنند. مثلا طوری برنامهریزی میکنند که مفاهیمی مانند دموکراسی و فمینیسم آنقدر بدیهی و مسجل باشد که مطمئن شوند اکثریت جوانان با آنها همدل هستند. در گفتمانهای اصلی قدرت در جهان و به عبارتی در نظام سلطه، این عرصه دیجیتال یکی از بهترین ابزاری است که میتواند دنیا را حتی در شکل منتقدانه با خود همراه کند. اما باید به نکتهای هم اشاره کرد؛ همانطورکه چاقو میتواند دسته خود را ببرد،
این ابزار هم در شکل مدرن و فناورانه خود میتواند به ضد خود تبدیل شود و بهطور معکوس عمل کند. منتها به دلیل خامی و بیتجربگی مدیران و ورود سلبی به پدیده دیجیتال در جهان سوم، شرایط را برای نظام سلطه غرب مساعدتر میکنند. وقتی شما از فیلترینگ استفاده میکنید، ناخواسته دارید مردم را با نظام سلطه غرب هماهنگ میکنید. ولی درعینحال، ممکن است گروهی از افراد با کسب خودآگاهی، در این فضای دیجیتالی، وقوف پیدا کرده و حلقههای دانایی را تشکیل دهند. شاید بتوانند کاربری این فضا را تغییر دهند و گفتمانها و هژمونیهای جدیدی را علیه نظام سلطه مستقر کنند. ولی پیچیدگی خودش را دارد. خاماندیشی است که تصور کنیم با ناسزاگفتن به نظام سلطه و تشکیل گروههای سیاسی میتوانیم با این گفتمان غالب مقابله کنیم. ما اگر تمناهای عدالتخواهانه و صلحطلب داشته باشیم، در ابتدا نظام سلطه غرب ما را بدون اینکه متوجه باشیم، به سمتی هدایت میکند که سرباز او باشیم. مثلا نظام سرمایهداری بدون اینکه چه گوارای انقلابی را تخریب کند، او را به اکسسواری در خدمت خود بدل میکند. تصویر او را روی لباسها و تبلیغات منعکس میکند و مانند اینها. درواقع مبارزه شما و
تمنای عدالتخواهانه شما را خنثی میکند. یا مثلا در کشور انقلابی ما که بیشتر از هر کشوری با آمریکا و غرب مسئله داریم، سرمایهداری تا لایههای زیرین جامعه رسوخ کرده، بهطوریکه شما بیشترین تعداد ماشینهای پورشه را به نسبت سایر کشورها، در تهران میبینید. لباسهای مد روز دنیا را در کشور خودمان میپوشیم. ما اگر بخواهیم با این هژمونی مقابله کنیم، نیاز داریم به آنچه هستیم وقوف پیدا کنیم. چراکه این نظام حاکم قابلیت تبدیلشدن به ضدخودش را دارد. بهعنوانمثال اسنودن را ملاحظه کنید. همانطور که اینها میتوانند به پدیدهای علیه خود تبدیل شوند. در فضای دیجیتال هم این قابلیت وجود دارد. تلگرام علیه تلگرام، فیسبوک علیه فیسبوک و این به ما کمک میکند تا بتوانیم با این هژمونی مبارزه و عدالتخواهی را دنبال کنیم. قدم اول این است که کاربران فضای دیجیتال به آنچه هستند، وقوف پیدا کنند.
شما سیستم رسانهای را در ایران بهویژه در مسائل جوانان ناموفق ارزیابی کردید. بههرحال این سیستم حالت مطلوبی هم دارد. آیا آن حالت مطلوب، میتواند نقش کلیدی در دغدغههای جوانان از قبیل اشتغال، حقیقتجویی، هویتیابی و... ایفا کند؟
حتما میتواند. منتها ببینید این حالت مطلوبی که من بیان کردم، دوره زمانیاش سپری شده است. ما در دهههای 60 و 70 میتوانستیم مطبوعات بسیار فعال و شادابی داشته باشیم که اینها به سلامت جامعه کمک کنند. اما با سختگیریها و دخالتهای بیجا دو اتفاق بد افتاد؛ یکی اینکه سیاست بر همه شئون زندگی ما غلبه کرد. همه مردم سیاسی شدند. درحالیکه سیاست باید دغدغه گروه خاصی باشد. ولی به دلیل نبود حزب و فشار نابجا بر مطبوعات، آنها را به فعال سیاسی تبدیل کردیم. این باعث بزرگشدن مسائل سیاسی شد. ما الان هر کاری که بکنیم، شائبه سیاسی دارد. مثلا بیحجابی یک خانم نهتنها یک گناه است بلکه پیام سیاسی هم دارد. درواقع مطبوعات عملا تبدیل به پدیدهای شد که نه نویسنده قابلی دارد، نه جذابیت و نه توجیه اقتصادی مناسبی دارد. به عبارتی فشل هستند. اتفاق بد دوم این بود که مطبوعات، مخاطب خود را از دست دادند. مطبوعات قابلیتی دارند که مخاطب میتواند در مواجهه با آنها استعدادهای خود را هم بشناسد. مثلا فرد احساس کند که نویسنده یا نقاش است. مطبوعات میتوانستند بخش عمدهای از بار حاکمیت را با هزینه پایین به دوش بکشند. در ادامه این روند، امروزه ما حتی
قادر به راهاندازی روزنامهای مثلا با شمار 200هزارتا نیستیم. دلیلش هم این است که همراه با تضعیف این مطبوعات، شکل جدیدی از رسانه ظهور کرده به نام رسانههای سایبری یا دیجیتال. این رسانه جدید قرار است جای خالی خیلی چیزها را برای ما پر کند. جای تلویزیون را پر میکند. چون روزنامهها در ورود به یکسری مسائل محدودیت دارند، جای خالی آنها را هم میخواهد پر کند. جای مسائل اجتماعی مثل روابط بین افراد را پر میکند. در انتخابات اسفند 94، این رسانه نشان داد که جای خالی احزاب را هم میتواند پر کند. از آن طرف این ترس وجود دارد که نتایج ناگوار هم داشته باشد. مثل ترویج دروغ و موضوعات جعلی، کمااینکه داشته است. مثال روز آن، همین ایجاد شائبه در رحلت آیتالله هاشمی است. 82 سال داشتند. همه میدانیم که در این سن رخداد سکته قلبی امری عادی است. ولی در همین شبکههای اجتماعی شائبهای درباره مرگ ایشان به راه انداختند که بعضا میبینیم نزدیک چنددههزار بیننده داشته است. یعنی این ابزار قابلیت این را دارد که مسائل جعلی را به مسائل جدی تبدیل کند.
یعنی ما نمیتوانیم در شرایط امروز، برای حصول یک سیستم رسانهای مطلوب، الگوسازی بومی، بهویژه برای جوانان، داشته باشیم؟
نه، اصلا همیشه. اصلا بومی یعنی چه؟ امروز دیگر پدیده بومی معنی ندارد. الان بهواسطه این فضای سایبری، بین جوان ایرانی و نیویورکی فرقی وجود ندارد. پستهایی را که به اشتراک میگذارند، بررسی کنید. تفاوتی با هم ندارند. حتی نگرشهای مذهبیشان هم در حال شبیهشدن به یکدیگر است. فقط یک راه به نظرم میرسد. تأملکردن، وقوفپیداکردن و به عبارتی خودشناسی. اول باید خودمان را به معنای فلسفی بشناسیم. پس از آن دنیا را بشناسیم. نسبت خود را با دنیا مشخص کنیم. تأمل کنیم که این فضای رسانهای فعلی چه کمکی میتواند به ما بکند. اینها احتیاج به آزادی، آرامش، فراغت خاطر و آزمون وخطاکردن دارد. نمیشود با اعمال محدودیتهای سیاسی و اجتماعی یا الگوسازیهای نمایشی به وقوف دست پیدا کرد. چون گمراه میشوی. یک مثال درباره دانشگاه بزنم. به جای اسلامیکردن دانشگاه، آدمها را مسلمان کنیم، مسائل حل میشود. آدمها اگر درست باشند، ابزارها درست میشوند.
تلمذ در محضر شهید رسانه، سیدمرتضی آوینی. خوندلخوردن در سوره، هفتهنامه مهر و ... و بالاخره کرگدن. آرمانگرایی و عدالتجویی در کلام سیدعلی میرفتاح موج میزند. شاید بههمیندلیل روی پوستری در دفتر کارش، بهعنوان سردبیر کرگدن، با عبارت «طریقت کرگدانه» مواجه شدم. استعارهای از استقامت و پایداری در عین مهربانی، محبت و دوستی با محیط پیرامون. تصوراتمان از پدیدهها را کژفهمی میداند. مانند تلقیمان از جوانان که صنفی است. میگوید در همین کژفهمی هم اتفاق نظر نداریم. باید به عقب برگردیم و دوباره تعریف کنیم. برای تغییر گفتمان سلطه که در رسانهها متبلور است، باید به آنچه هستیم وقوف پیدا کنیم.
اجازه بدهید از یک سؤال مفهومی شروع کنم تا بتوانیم با مشخصکردن محدوده تعاریف، وارد سؤالات کاربردی شویم. تلقی سنتی ما از رسانه، مواردی مانند رادیو، تلویزیون، مطبوعات و امثال اینهاست. در دنیای امروز علاوه بر این مصادیق، چه پدیدههای دیگری را میتوان بهعنوان رسانه در نظر گرفت؟ آیا مثلا میتوان شبکههای اجتماعی در فضای مجازی را رسانه نامید؟
بگذارید از اینجا شروع کنم. ما در سه مورد مشکل مفهومی یا تعریفی داریم. تا نتوانیم در این سه عبارت، تعریف مشترک و اتفاق نظر داشته باشیم، راه به جایی نمیبریم. اتفاق نظر به این معنی است که در مورد نخست، وقتی من میگویم رسانه، در ذهن خودم یک چیز را مراد میکنم، وزیر فرهنگ برداشت دیگری را مراد میکند و روزنامهنگار فعال در شهرستان هم برداشت خودش را دارد. خب این یعنی ما اتفاق نظر نداریم. مورد دیگر همین اوقات فراغت. تعابیری را که غالبا هم ترجمه است درباره این پدیده به کار میبریم ولی واقعا نمیدانیم اوقات فراغت یعنی چه؟ فراغت چیست؟ با تفکرات دینی ما چه سازگاریای دارد؟ آیا اساسا یک مسلمان میتواند اوقات فراغت داشته باشد؟ مورد سوم هم همین مفهوم جوان است. ما درباره جوان، یکسری تلقیهای سنتی داریم. همچنین امروزه باورهای مدرنی درباره این پدیده ظهور یافته و درنهایت باعث شده در مورد جوان اتفاق نظر نداشته باشیم. حتی علم مدرن هم تعاریف متفاوتی در این حوزه پیدا کرده است. هماکنون در تفکر حاکم و سرمایهداری، دورههای عمر حکم نوعی بیماری را پیدا کرده که نیازمند مشورت با پزشکان است تا به ما یاد دهند چگونه از آنها عبور
کنیم. مثلا در گذشته تلقی ما از بلوغ این بود که دورهای است که باید سپری شود. ولی امروزه پزشکان سفارش میکنند این پماد را استفاده کن تا صورتت جوش نزند، این داروها را مصرف کن تا صدایت بهتر شود، این آمپول را بزن تا قد بکشی و از این موارد. یعنی در تفکر سرمایهداری، دورههای عمر به موضوعاتی تبدیل شده که میتوان آنها را مدیریت کرد و حتی از آنها پول به دست آورد. مانند همین مسئله در صحنههای سیاسی و اجتماعی هم رخ میدهد. به این معنی که یکعده نیروهای پرانرژی و جوان که تحت تأثیر عواطف، احساسات و هیجانات خود ممکن است دست به کارهای نسنجیدهای بزنند، برای جلوگیری، باید آنها را مدیریت کنیم. برای اینکه بتوانیم مدیریت کنیم باید طیفی از متخصصان؛ از پزشک تا جامعهشناس را گرد هم بیاوریم تا برای جوانان کشور برنامهریزی کنند. حالا بین همینهایی که قرار است جوانی را کنترل کنند، اتفاق نظر وجود ندارد. یکی برخاسته از حوزه علمیه با باوری بهشدت سنتی، مانند جناب قرائتی که معتقد است برای رفع مشکلات جوانان باید مسئله ازدواج را تسهیل کرد و خودبهخود بقیه موارد حل میشود؛ یا مثلا آقا تهرانی که معتقد به تلقین زهد در برنامه تربیتی
جوانان بود تا باعث دوری آنها از گناه شود؛ او توصیههایی را ارائه میکرد تا جوان بتواند امیال و هواهای نفسانی خود را از بین ببرد یا حداقل لاپوشانی کند. این یعنی بین وابستگان حوزههای علمیه هم اتفاق نظر نبوده و نیست. بههمینترتیب کارشناسان علوم انسانی هم تعاریف و برداشتهای یکسانی ندارند. بعضی از آنها که صرفا به دنبال ترجمه هستند. معتقدند مثلا آنچه در دهههای 60 و 70 میلادی در فرانسه رخ داد، قابلتعمیم به جوانان ایرانی هم هست. تا برسیم به رسانه. در مفهوم رسانه هم این مشکل را داریم. مفاهیمی که امروزه در دانشکدههای داخلی ما تدریس میشود، بسیار قدیمی و کهنه هستند. درحالیکه فناوری رشد عجیبی داشته و مردم هم افقهای نگرشی جدیدی پیدا کردهاند. سبک زندگی مردم در همه جای دنیا تغییرات مهمی کرده است. ولی تلقی ما از رسانه در حد همان روزنامهها و رسانههای دیداری و شنیداری است. شما امروز با فناوریهایی روبهرو هستید که با سرعت جلو میروند و شما نمیدانید با آنها چه کنید؟ این فناوری حتما رسانه است. چراکه قابلیت انتقال پیام را از جایی به جای دیگر دارد. این با همه تعاریف سنتی ما در تعارض است. برای همین باید تأمل و
شناخت پیدا کنیم. شما ببینید ما کارگروه تشکیل دادیم تا بررسی کنیم چگونه از خطرات اینترنت اجتناب کنیم یا چگونه آسیبهای تلگرام را کاهش دهیم؟ آیا فیلتر کنیم یا خیر؟ این در حالی است که ما اصلا این ابزارها را نمیشناسیم. باید ببینیم این تیغ اگر به دست انسان خوب بیفتد، چه عوارضی دارد و اگر انسان نابابی از آن استفاده کند، چه پیامدی خواهد داشت؟ البته این را هم اضافه کنم ما درباره شکل سنتی رسانه هم فهم درستی نداشتیم. برداشت ما از مفاهیمی مثل روزنامه و مطبوعات مربوط به قبل از دوره مک لوهان است. ما حتی مفاهیم مک لوهان را هم درک نکردیم. بعد از انقلاب، ما هنوز نمیدانیم رسانه همان پیام است؛ یعنی چه؟ ما فکر میکنیم رسانه یک ظرف است که مظروفش به اراده ماست. اگر داخل این شربت سکنجبین بریزیم، حلال است و اگر شراب بردو بریزیم، حرام میشود. برای همین است که تصور کردیم اگر در محتوای تلویزیون دستکاری کنیم و مواردی مثل حجاب، اخلاق و حدیث را بگنجانیم، رسانه خوبی خواهیم داشت. سیوچند سال است که این کار را میکنیم و نتیجه عکس میگیریم ولی حاضر نیستیم به عقب برگردیم و تأمل کنیم که شاید تلقی ما اشتباه است. تصور ظرف و مظروف درباره
رسانه حدود 40، 50 سال پیش مورد تردید قرار گرفت و اندیشمندان زیادی پیرامون آن اظهار نظر کردند. ولی در داخل کسی اینها را جدی نگرفت. خیلیها اسم مارشال مک لوهان را شنیدند ولی مباحث جدی او را کسی دنبال نکرد. حداقل من میدانم این مسئله که رسانه همان پیام است، برای هیچکدام از دستاندرکاران رسانه مفهوم نیست. برای همین است که هر کاری در عرصه سیاسی و اعتقادی انجام میدهیم، نتیجه عکس از آن میگیریم. سیوچند سال ترویج حجاب یا مبارزه با مواد مخدر میکنیم ولی نتیجه وارونه به دست میآوریم. خیلی زحمت کشیده شده، نیتهای خوبی هم بوده ولی حاضر نیستیم اندکی به عقب برگردیم و تصوراتمان را بازبینی کنیم.
ما تعریف واحدی درباره جوان نداریم. تلقیمان از رسانهها هم عقبافتاده است. با وجود همه اینها، میتوانیم سطح تعاملی را که امروزه بین جوان و رسانه وجود دارد، برآورد کنیم. مثلا میتوانیم بگوییم سهم رسانههای نوین در سبد مصرفی جوانان چقدر است؟
در اینجا دو بحث وجود دارد؛ اول اینکه، تلقی امروز ما از دو طایفه، تلقی صنفی است. یعنی گروهی که در منافع و مضراتی مشترکاند. این طرز تلقی امروز ما درباره جوانان و بانوان است. یعنی دو صنفی که باید از حق و حقوقشان دفاع کنیم. اصل این ماجرا از نظام سرمایهداری نشئت میگیرد. این نظام در جوان بازار بالقوهای را میبیند که میتواند از آن منتفع شود. او جوان را اینگونه میبیند و در این راستا هم حرکت میکند. اشتباه ما این است که این تفکر را گرفتیم و سعی میکنیم با این تفکر جوان را مدیریت و کنترل کنیم. یعنی تلقی ما درباره جوانان و زنان، تلقی سرمایهداری است. نمیخواهم وارد بحث درباره فمینیستها شوم ولی یکی از بحثهای مربوط به آزادی زنان یا تشویق زنان به سبکهای نوین زندگی، درواقع تشویق به مصرف است. ببینید امروزه چقدر از بانوان تنها زندگی میکنند. این یعنی مصرف، یعنی حالا باید تمام آن لوازم مثل یخچال، تلویزیون و... را که قبلا به طور مشترک با خانوادهاش استفاده میکرد، بهصورت نقدی یا قسطی از بازار خریداری کند. مثال دیگر، سیگار است. کافی است شما آدمها را به تمایلات روشنفکرانه، به ظهور و بروز اجتماعی و شکستن سنتها
تشویق کنید، خب این بازار خوبی را برای مصرف سیگار ایجاد میکند. این نظام سرمایهداری متوجه شده که پس از جوامع خودش، با تبلیغ و جدیگرفتن زنان در جوامع سنتی مثل چین، مصر، ایران و... که در آن دیده نمیشدند و شخصیت مستقلی نداشتند، میتوانند بازار خوبی را ایجاد کنند. مثلا در جامعه 70میلیونی ما، اگر نیمی از جمعیت را زنان فرض کنیم، نصف این نصف بالغ است و میتواند پول خرج کند. مثلا در سبد کالایشان سیگار وارد کنند. خوب رقم درخوراعتنایی میشود. مانند این اتفاق در عرصههای دیجیتالی مثل فیسبوک، تلگرام و... هم رخ داده است. در این عرصه بهترین سرمایهگذاری روی دو طایفه زنان و جوانان است. با اندکی مسامحه، این دو گروه اکثریت مطلق را در شبکههای دیجیتالی دارند. نکته دوم اینکه، اتفاق دیگری هم افتاده است. مواجهه جامعه ما با این پدیده دیجیتال، ما را به سمتی میبرد که من هم میتوانم رسانه باشم و حرفم را بزنم. در جوامع اروپایی و غربی هوشمندانهتر با این مسئله برخورد میکنند. به این صورت که به شکل کاملا نامحسوس، بدون جلبتوجه و بدون استفاده از ابزار کنترلی و مدیریتی، همان قابلیتهایی که در رسانههای سنتی و انبوه بود، در این
فضای دیجیتالی هم اعمال شود. مثلا عکس کشتهشدن یک کودک فلسطینی، بدون اینکه مسئله روز جوامع غربی باشد، ناگهان تبدیل به عکس پروفایل اکثر کاربران مجازی در آن شبکهها میشود. راجع به آن بحث میکنند، نظر میدهند. یعنی این فضا قابلیت جهتدهی و خطدادن به اکثریت کاربرانش را دارد. بههمیندلیل است که شرکتهای فعال در حوزه مد و سبک زندگی این فضا و این بازار را جدی میگیرند. درآمد اصلی فیسبوک و امثال آن از همین خطدهی و ترویج سلیقه نامحسوس است. یعنی درآمد از اطلاعاتی که به درد شرکتهای حوزه سبک زندگی میخورد. در کنار اینکه این پدیده برای اقتصاد و نظام سرمایهداری مهم است، قدرتهای سیاسی جهان سعی در این دارند که ذهنیت جوانان را با خود همراه کنند. مثلا طوری برنامهریزی میکنند که مفاهیمی مانند دموکراسی و فمینیسم آنقدر بدیهی و مسجل باشد که مطمئن شوند اکثریت جوانان با آنها همدل هستند. در گفتمانهای اصلی قدرت در جهان و به عبارتی در نظام سلطه، این عرصه دیجیتال یکی از بهترین ابزاری است که میتواند دنیا را حتی در شکل منتقدانه با خود همراه کند. اما باید به نکتهای هم اشاره کرد؛ همانطورکه چاقو میتواند دسته خود را ببرد،
این ابزار هم در شکل مدرن و فناورانه خود میتواند به ضد خود تبدیل شود و بهطور معکوس عمل کند. منتها به دلیل خامی و بیتجربگی مدیران و ورود سلبی به پدیده دیجیتال در جهان سوم، شرایط را برای نظام سلطه غرب مساعدتر میکنند. وقتی شما از فیلترینگ استفاده میکنید، ناخواسته دارید مردم را با نظام سلطه غرب هماهنگ میکنید. ولی درعینحال، ممکن است گروهی از افراد با کسب خودآگاهی، در این فضای دیجیتالی، وقوف پیدا کرده و حلقههای دانایی را تشکیل دهند. شاید بتوانند کاربری این فضا را تغییر دهند و گفتمانها و هژمونیهای جدیدی را علیه نظام سلطه مستقر کنند. ولی پیچیدگی خودش را دارد. خاماندیشی است که تصور کنیم با ناسزاگفتن به نظام سلطه و تشکیل گروههای سیاسی میتوانیم با این گفتمان غالب مقابله کنیم. ما اگر تمناهای عدالتخواهانه و صلحطلب داشته باشیم، در ابتدا نظام سلطه غرب ما را بدون اینکه متوجه باشیم، به سمتی هدایت میکند که سرباز او باشیم. مثلا نظام سرمایهداری بدون اینکه چه گوارای انقلابی را تخریب کند، او را به اکسسواری در خدمت خود بدل میکند. تصویر او را روی لباسها و تبلیغات منعکس میکند و مانند اینها. درواقع مبارزه شما و
تمنای عدالتخواهانه شما را خنثی میکند. یا مثلا در کشور انقلابی ما که بیشتر از هر کشوری با آمریکا و غرب مسئله داریم، سرمایهداری تا لایههای زیرین جامعه رسوخ کرده، بهطوریکه شما بیشترین تعداد ماشینهای پورشه را به نسبت سایر کشورها، در تهران میبینید. لباسهای مد روز دنیا را در کشور خودمان میپوشیم. ما اگر بخواهیم با این هژمونی مقابله کنیم، نیاز داریم به آنچه هستیم وقوف پیدا کنیم. چراکه این نظام حاکم قابلیت تبدیلشدن به ضدخودش را دارد. بهعنوانمثال اسنودن را ملاحظه کنید. همانطور که اینها میتوانند به پدیدهای علیه خود تبدیل شوند. در فضای دیجیتال هم این قابلیت وجود دارد. تلگرام علیه تلگرام، فیسبوک علیه فیسبوک و این به ما کمک میکند تا بتوانیم با این هژمونی مبارزه و عدالتخواهی را دنبال کنیم. قدم اول این است که کاربران فضای دیجیتال به آنچه هستند، وقوف پیدا کنند.
شما سیستم رسانهای را در ایران بهویژه در مسائل جوانان ناموفق ارزیابی کردید. بههرحال این سیستم حالت مطلوبی هم دارد. آیا آن حالت مطلوب، میتواند نقش کلیدی در دغدغههای جوانان از قبیل اشتغال، حقیقتجویی، هویتیابی و... ایفا کند؟
حتما میتواند. منتها ببینید این حالت مطلوبی که من بیان کردم، دوره زمانیاش سپری شده است. ما در دهههای 60 و 70 میتوانستیم مطبوعات بسیار فعال و شادابی داشته باشیم که اینها به سلامت جامعه کمک کنند. اما با سختگیریها و دخالتهای بیجا دو اتفاق بد افتاد؛ یکی اینکه سیاست بر همه شئون زندگی ما غلبه کرد. همه مردم سیاسی شدند. درحالیکه سیاست باید دغدغه گروه خاصی باشد. ولی به دلیل نبود حزب و فشار نابجا بر مطبوعات، آنها را به فعال سیاسی تبدیل کردیم. این باعث بزرگشدن مسائل سیاسی شد. ما الان هر کاری که بکنیم، شائبه سیاسی دارد. مثلا بیحجابی یک خانم نهتنها یک گناه است بلکه پیام سیاسی هم دارد. درواقع مطبوعات عملا تبدیل به پدیدهای شد که نه نویسنده قابلی دارد، نه جذابیت و نه توجیه اقتصادی مناسبی دارد. به عبارتی فشل هستند. اتفاق بد دوم این بود که مطبوعات، مخاطب خود را از دست دادند. مطبوعات قابلیتی دارند که مخاطب میتواند در مواجهه با آنها استعدادهای خود را هم بشناسد. مثلا فرد احساس کند که نویسنده یا نقاش است. مطبوعات میتوانستند بخش عمدهای از بار حاکمیت را با هزینه پایین به دوش بکشند. در ادامه این روند، امروزه ما حتی
قادر به راهاندازی روزنامهای مثلا با شمار 200هزارتا نیستیم. دلیلش هم این است که همراه با تضعیف این مطبوعات، شکل جدیدی از رسانه ظهور کرده به نام رسانههای سایبری یا دیجیتال. این رسانه جدید قرار است جای خالی خیلی چیزها را برای ما پر کند. جای تلویزیون را پر میکند. چون روزنامهها در ورود به یکسری مسائل محدودیت دارند، جای خالی آنها را هم میخواهد پر کند. جای مسائل اجتماعی مثل روابط بین افراد را پر میکند. در انتخابات اسفند 94، این رسانه نشان داد که جای خالی احزاب را هم میتواند پر کند. از آن طرف این ترس وجود دارد که نتایج ناگوار هم داشته باشد. مثل ترویج دروغ و موضوعات جعلی، کمااینکه داشته است. مثال روز آن، همین ایجاد شائبه در رحلت آیتالله هاشمی است. 82 سال داشتند. همه میدانیم که در این سن رخداد سکته قلبی امری عادی است. ولی در همین شبکههای اجتماعی شائبهای درباره مرگ ایشان به راه انداختند که بعضا میبینیم نزدیک چنددههزار بیننده داشته است. یعنی این ابزار قابلیت این را دارد که مسائل جعلی را به مسائل جدی تبدیل کند.
یعنی ما نمیتوانیم در شرایط امروز، برای حصول یک سیستم رسانهای مطلوب، الگوسازی بومی، بهویژه برای جوانان، داشته باشیم؟
نه، اصلا همیشه. اصلا بومی یعنی چه؟ امروز دیگر پدیده بومی معنی ندارد. الان بهواسطه این فضای سایبری، بین جوان ایرانی و نیویورکی فرقی وجود ندارد. پستهایی را که به اشتراک میگذارند، بررسی کنید. تفاوتی با هم ندارند. حتی نگرشهای مذهبیشان هم در حال شبیهشدن به یکدیگر است. فقط یک راه به نظرم میرسد. تأملکردن، وقوفپیداکردن و به عبارتی خودشناسی. اول باید خودمان را به معنای فلسفی بشناسیم. پس از آن دنیا را بشناسیم. نسبت خود را با دنیا مشخص کنیم. تأمل کنیم که این فضای رسانهای فعلی چه کمکی میتواند به ما بکند. اینها احتیاج به آزادی، آرامش، فراغت خاطر و آزمون وخطاکردن دارد. نمیشود با اعمال محدودیتهای سیاسی و اجتماعی یا الگوسازیهای نمایشی به وقوف دست پیدا کرد. چون گمراه میشوی. یک مثال درباره دانشگاه بزنم. به جای اسلامیکردن دانشگاه، آدمها را مسلمان کنیم، مسائل حل میشود. آدمها اگر درست باشند، ابزارها درست میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.