|

جامعه جوان، جامعه پیر

باید زاویه دید را تغییر داد. فضای رسانه‌ای شکل‌گرفته با تأکید مداوم بر فرزندآوری بیشتر برای مقابله با سالخوردگی جمعیت تنها یک نگاه تک‌بُعدی و ورود به بحث از زاویه اشتباه است. عباس شوازی، رئیس مؤسسه مطالعات جمعیتی کشور و نایب‌رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران پرسش کلیدی را اين چنين مطرح مي‌كند: آیا با فرزندآوری زیاد می‌توان جلوی سالخورده‌شدن جوانان پرتعداد امروز را در سال‌های آتی گرفت؟ رئیس مؤسسه مطالعات جمعیتی کشور پاسخش به این پرسش، منفی است. جلوگیری از سالخوردگی یعنی ایجاد شرایطی مناسب برای جوان امروز تا در سالخوردگی زندگی سالم‌تری داشته باشد و دیر ازکارافتاده شود. بحث سالخوردگی با ارائه خدمات مناسب به سالمندان گره خورده است. حمل‌ونقل عمومی مناسب حال سالمند، خدمات بهداشتی مطلوب برای او و ابزار و خدمات مناسب شهری برای ایجاد زندگی بهتر برای سالخوردگان، سیاست‌های بارز در این حوزه است. پس فرزندآوری مقوله‌ای متفاوت و مجزا از سالخوردگی است که البته در دسته‌بندی سیاست‌های جمعیتی در جای خود قابل رهگیری است.
با توجه به کاهش شدید باروری در دهه‌های اخیر و نیز ساختار فعلی جمعیت که بیشتر آنها جوان هستند، در آینده نیز افزایش جمعیتی که در معرض سالخوردگی قرار می‌گیرند، سرعت بالایی خواهد داشت. با این‌حال باید توجه داشت افرادی که در آینده به 60سالگی می‌رسند، با افرادی که در دهه‌های گذشته به این سنین می‌رسیدند، وضعیت متفاوتی خواهند داشت. محمدجلال عباسی‌شوازی می‌گوید: در گذشته سالخورده به کسی گفته می‌شد که به 60سالگی می‌رسید. در آن زمان، افراد تحصیلات پایین‌تری داشتند. عمدتا به کارهای یدی و فیزیکی می‌پرداختند و بنابراین قدرت فیزیکی آنان در 60سالگی ضعیف می‌شد و مهم‌تر از آن، این شاخص بر مبنای سطح امید زندگی آن‌ زمان که به مراتب پایین‌تر از سطح امروزی بود، تعریف می‌شد. اما امروزه سن امید به زندگی به 70 سال و بالاتر رسیده است. از این رو باید سعی شود آموزش‌های لازم برای افراد در سنین میان‌سالی ارائه شود تا در سنین سالخوردگی امید به زندگی توأم با سلامت داشته باشند. کشورهایی مانند ژاپن و آلمان که کشورهای سالخورده‌ای هستند، بالاترین تولید ناخالص داخلی را در اختیار دارند. برای آنکه مانند این کشورها در زمان سالخوردگی جمعیت اقتصاد پویایی داشته باشیم، لازم است به شرایط فعلی جامعه توجه کنیم و نیازهای جمعیت جوان را مورد توجه قرار دهیم. محمدجلال عباسی‌شوازی، رئیس مؤسسه مطالعات جمعیتی کشور و نایب‌رئیس انجمن جمعیت‌شناسی ایران در گفت‌وگو با «شرق» پاسخ مشخصی به دغدغه این روزهای مسئولانی که سیاست فرزندآوری را دنبال می‌کنند، می‌دهد. پاسخی که روشن می‌کند راه پیش‌گرفته‌شده اساسا منتهی به مقصد نمی‌شود.

‌ در سال 1360 بیش از 50 درصد از جمعیت ما بین 15 تا 64 سال داشتند. برآوردها نشان می‌دهد سهم این گروه در سال 1430 به 64 درصد می‌رسد. یعنی در سال 1430 وضعیت به مراتب بهتری نسبت به سال 1360 خواهیم داشت. علت نگرانی‌ها برای سالخوردگی جمعیت از کجا نشئت می‌گیرد؟
بحث سالخوردگی جمعیت در جای خود درخورتأمل است، اما نگاه تک‌بعدی به این مسئله قابل نقد است. اینکه به جای تحلیل و نگرش جامع درباره ساختار سنی جمعیت که شامل نوجوانان، جوانان، میان‌سالان و سالخوردگان است، تنها به فکر سالخوردگی جمعیت در سال‌های آینده یا در سال 1430 باشیم، دیدی ناقص و تقلیل‌گرایانه است. علاوه بر آن، هم‌اکنون بخشی از جمعیت کشور سالخورده است با نیازهای مخصوص به خود. از این رو باید به جای نگرانی درباره آینده سالخوردگان، به فکر تأمین نیازهای آنان درحال‌حاضر باشیم. بخشی از سالخوردگان در نقاط روستایی زندگی می‌کنند که اغلب با نیازهای اولیه روبه‌رو هستند. ساختار جمعیتی روستاها به هم خورده و با توجه به مهاجرت‌های روستا به شهر، اکثر روستاها امکانات اندکی برای تأمین نیازهای سالخوردگان در اختیار دارند. ساختار خانه‌های بهداشت روستایی و خدماتی که ارائه می‌دهند، مربوط به دهه‌های 60 و 70 است که عمدتا خدمات مراقبت‌های مادر و کودک ارائه می‌دهند. امروز دیگر آن نوع خدمات پاسخگوی نیازهای جمعیتی که در روستاها به سنین سالخوردگی رسیده‌اند، نیست. مهاجرت فرزندان روستاییان به شهرها، چهره روستاها را سالخورده کرده اما کماکان خدماتی که ارائه می‌شود تغییری نکرده و حتی در بسیاری از روستاها خدمات به‌صورت مستمر ارائه نمی‌شود و بهداشت‌یاران و پزشکان خانوار روستایی در هفته یا هر دو هفته بازدیدی از خانه‌های بهداشت روستایی دارند. از سوی دیگر در شهرها نیز با وجود تحولاتی که صورت گرفته، خدماتی که باید به طور طبیعی به سالمندان ارائه شود، وجود ندارد. چه خدمات بهداشتی و چه خدمات شهری مثل پیاده‌روها، اتوبوس‌ها و متروها برای سالمندان مناسب نیست. بنابراین در هر زمان باید سیاست‌های خدمات شهری مناسب با ساختار جمعیت باشد و خدمات مناسب برای زیرگروه‌های جمعیتی ارائه دهند. بر همین اساس است که من معتقدم به جای نگرانی‌هایی که امروز برای سالخوردگی جمعیت در آینده مطرح می‌شود، باید به فکر برنامه‌ریزی و ارائه خدمات به سالخوردگان درحال‌حاضر بود، تا نهادهای لازم برای پاسخگویی به نیازهای آینده سالمندان ایجاد شود.
‌ پیش‌بینی‌های جمعیتی نشان می‌دهد ایران در آینده با جمعیتی سالخورده روبه‌رو خواهد بود، به نظر شما این تغییر ساختار چه الزاماتی به‌ دنبال دارد؟
با توجه به کاهش شدید باروری در دهه‌های اخیر و نیز ساختار فعلی جمعیت که بیشتر آنها جوان هستند، در آینده نیز افزایش جمعیتی که در معرض سالخوردگی قرار می‌گیرند، سرعت بالایی خواهد داشت. با این‌حال باید توجه داشت افرادی که در آینده به 60سالگی می‌رسند، با افرادی که در دهه‌های گذشته به این سنین می‌رسیدند، وضعیت متفاوتی خواهند داشت. در گذشته سالخورده به کسی گفته می‌شد که به 60سالگی می‌رسید. در آن زمان، افراد تحصیلات پایین‌تری داشتند. عمدتا به کارهای یدی و فیزیکی می‌پرداختند و بنابراین قدرت فیزیکی آنان در 60سالگی ضعیف می‌شد و مهم‌تر از آن، این شاخص بر مبنای سطح امید زندگی آن ‌زمان که به مراتب پایین‌تر از سطح امروزی بود، تعریف می‌شد. اما امروزه سن امید به زندگی به 70 سال و بالاتر رسیده و در برخی از کشورها امید به زندگی به مرز 80 سال رسیده است. متخصصان جمعیتی و بهداشت معتقدند سن و شاخص‌های سالخوردگی باید بازتعریف شوند. به‌عنوان مثال، گفته می‌شود افراد 60ساله امروز همانند 50ساله‌های دهه 1350 هستند. بر این مبنا، در برخی از کشورهای اروپایی این بحث دنبال می‌شود که سن بازنشستگی را بیش از این به تأخیر بیندازند.
نکته مهم دیگر این است که باید سعی شود آموزش‌های لازم برای افراد در سنین میان‌سالی ارائه شود تا در سنین سالخوردگی امید به زندگی توأم با سلامت داشته باشند. بر این اساس، با توجه به ساختار سنی جوان کشور، اگر برنامه‌های توسعه‌ای مناسبی را دنبال کنیم، جمعیتی که امروز در معرض کار است و در شرایط سنی ایده‌آل قرار دارد، می‌تواند سالخوردگی موفقی در پیش داشته باشد. سؤال این است که آیا با افزایش موالید می‌توان از سالخوردگی جمعیت کاست؟ پاسخ این است که حتی در صورت افزایش موالید، تعداد سالخوردگان در آینده کاهش نخواهد یافت. هرچند سیاست‌های تسهیل فرزندآوری مطلوب و لازم است اما دو مقوله فرزندآوری و سالخوردگی متفاوت بوده و هر کدام مستلزم برنامه‌ریزی‌های مجزا هستند.
‌ من مشخصا این پرسش را مطرح می‌کنم که آیا با توجه به شرایط حاضر، ما باید نگران آینده باشیم؟ به نظر شما در یک وضعیت بحرانی قرار گرفته‌ایم؟
خیر، اولا ساختار نسبی جمعیت ایران در یک وضعیت استثنایی قرار دارد که به فرصت طلایی یا پنجره جمعیتی تعبیر می‌شود و به‌واسطه آن پتانسیل ارزشمندی برای اقتصاد، هم در سطح کلان و هم در سطح خرد برای بهبود وضعیت زندگی فردی وجود دارد. اهمیت ساختار سنی در سطح کلان، وجود جوانان و تحصیل‌کردگان به‌ویژه درصد بالای زنان تحصیل‌کرده است. اگر بتوانیم از این مؤلفه‌ها و موهبت‌های جمعیتی به‌درستی استفاده کنیم، می‌توانیم هم به رشد سرمایه‌گذاری و هم پس‌انداز امید داشته باشیم و به‌تبع آن رشد اقتصاد و بهبود شرایط زندگی مردم تأمین خواهد شد. بهبود زندگی فردی نیز یعنی کاهش نگرانی برای تهیه مسکن و سایر هزینه‌های زندگی. در صورت تحقق این شرایط است که زوجین و خانواده‌ها می‌توانند ایده‌آل‌های خود در زمینه ازدواج و فرزندآوری را تحقق بخشند. بنابراین به جای اینکه نگران آینده باشیم، باید زمینه‌های استفاده از پتانسیل موجود را فراهم کنیم.
‌ با وجود دراختیارداشتن چنین پتانسیلی اما سطح رفاه زندگی به‌مراتب در سال‌های اخیر بدتر شده است.
اگر وضعیت رفاه امروز را با 10، 20 یا سال‌های پیش از آن مقایسه کنیم، ملاحظه خواهیم کرد که دو اتفاق افتاده است؛ از یک سو شرایط زندگی بسیار متفاوت از گذشته شده و در مجموع بهبودی در سطح زندگی و رفاه مردم صورت گرفته است و از سوی دیگر سطح توقعات و انتظار افراد از زندگی نیز افزایش یافته است. به‌این‌ترتیب شرایط زندگی با توجه به خدمات، ابزارها و تکنولوژی که در اختیار خانوارها قرار گرفته، ارتقا یافته است؛ بااین‌حال ممکن است سطح انتظارات مردم برآورده نشود و در نتیجه برخی احساس می‌کنند که سطح رفاه آنها کاهش یافته است. به عبارت دیگر، به طور واقعی سطح رفاه کاهش نیافته بلکه انتظارات مردم افزایش یافته است. انتظاراتی که با واقعیت فاصله دارد. در گذشته تعداد خانوارهایی که خودروی شخصی نداشتند، زیاد بود، امکانات رفاهی دیگر نیز همانند آنچه امروز در اختیار است وجود نداشت اما مردم از زندگی خود رضایت داشتند. البته این به مفهوم آن نیست که مشکلاتی مانند بی‌کاری، کاهش قدرت خرید و رکود اقتصادی وجود ندارد اما همه اینها را نمی‌توان به وضعیت بد رفاه اجتماعی تعبیر کرد. با توجه به شرایط جدید، زوجین وضعیت واقعی خود را با انتظارات می‌سنجند و رفتارهای ازدواج و فرزندآوری خود را بر مبنای آن تنظیم می‌کنند.
‌ راهکار استفاده از پتانسیلی که شما آن را پنجره جمعیت می‌نامید، چیست؟
امروز در سطح ملی و حتی بین‌المللی دو دیدگاه درباره جمعیت وجود دارد. یک نگرش تنها به تعداد جمعیت نگاه می‌کند و نگران کاهش نرخ جمعیت است و براساس آن افزایش موالید یک اولویت تلقی می‌شود. اما نگرش دیگری وجود دارد که تنها کمیت را هدف نمی‌داند و کیفیت جمعیت و شاخص‌های آن را نیز مد نظر قرار می‌دهد. بر مبنای این دیدگاه، باید با توجه به نیازهای جمعیتی، منابع موجود مدیریت شود. ما اکنون در شرایطی قرار داریم که سطح باروری کاهش یافته و سن ازدواج بالا رفته و در فرزندآوری‌ها تأخیر ایجاد می‌شود. در هر کشوری که این اتفاقات می‌افتد، تسهیلاتی برای کاهش یا برطرف‌کردن موانع ایجاد می‌کنند. به عبارتی برای ازدواج آسان‌تر تدبیری می‌اندیشند. ایجاد امید برای جوانان، فراهم‌کردن زمینه اشتغال مناسب و پایدار و ایجاد شغل متناسب با رشته تحصیلی از جمله تدابیری است که می‌تواند در این زمینه مؤثر واقع شود. بنابراین، سیاست‌های حمایت از فرزندآوری در جای خود لازم است اما در کنار آن باید برای جمعیت جوان و بهبود زندگی آنها نیز تدبیری اندیشید. ایجاد زمینه‌های اشتغال برای نیروی انسانی جوان تحصیل‌کرده به‌ویژه زنان باسواد جامعه از اولویت‌های فعلی جمعیت برای استفاده از این فرصت طلایی است.
‌ براساس گفته‌های شما این نگرانی که جامعه ما اگر سالخورده شود سقوط می‌کند، نگرانی بی‌دلیلی است.
بله، در دنیای امروز می‌بینید که ژاپن و آلمان کشورهای سالخورده‌ای هستند اما بالاترین تولید ناخالص داخلی را دارند. برای آنکه مانند این کشورها در زمان سالخوردگی جمعیت، اقتصاد پویایی داشته باشیم، لازم است به شرایط فعلی جامعه توجه کنیم و نیازهای جمعیت جوان را مورد توجه قرار دهیم. سرمایه‌گذاری‌های اساسی و زیربنایی و نیز استفاده از نیروی انسانی موجود و فعال همراه با تغییر شیوه زندگی جوانان و میان‌سالان می‌تواند سالخوردگی فعال و توأم با سلامت را برای جامعه آماده کند.
‌ اهداف توسعه‌ای چه باید باشد که بتوان هر دو گروه جمعیتی را پوشش داد و نهایتا سالخوردگی سالم و با پیامدهای منفی حداقلی در سالمندی داشت؟
پرفسور ولفگانگ لوتز، جمعیت‌شناس اتریشی، مقاله‌ای را با عنوان «بهترین سیاست جمعیتی برای قرن 21» به نگارش درآورده که در آن بیان می‌کند وضعیت جمعیت در کشورهای دنیا به نحوی است که رشد جمعیت کاهش یافته و این رشد کم جمعیت باعث تغییر ساختار جمعیت شده است. سپس در پاسخ به اینکه بهترین سیاست جمعیتی برای آینده چه می‌تواند باشد، می‌گوید دو نوع نگاه به این تغییر ساختار می‌توان داشت؛ می‌توان به تعداد جمعیت توجه کرد و سیاست‌های افزایش تعداد جمعیت را در دستور کار قرار داد. در این دیدگاه فقط کمیت مهم است. اما یک دیدگاه دومی نیز وجود دارد که می‌گوید به جای تعداد جمعیت باید به ساختار جمعیت توجه کنیم و منابع موجود را با توجه به ساختار جمعیت و به نحوی که بهبود زندگی مردم را تأمین کند، مدیریت کنیم. بر مبنای این دیدگاه باید ببینیم منابعی که در اختیار داریم چقدر است و با توجه به آن بهترین گزینه را متناسب با ساختار جمعیت برگزینیم. در ادامه این مقاله اشاره می‌شود که دو مقوله بهداشت و آموزش بهترین گزینه‌ها برای توسعه یا مدیریت جمعیت هستند. توسعه جمعیت مستلزم افزایش سطح تحصیلات، بهبود کیفیت تحصیلات و افزایش سطح بهداشت است. اگر بتوانیم هدف سیاست‌های جمعیتی را از این دیدگاه تعریف کنیم، می‌توان گفت بهترین گزینه را برای ساختار جمعیتی‌مان در نظر گرفته‌ایم.
برخی معتقدند اگر جمعیت جوان شود، می‌تواند به پنجره جمعیتی منجر شود، ولی به نظر لوتز ساختار سنی جمعیت که جوان باشد، به‌تنهایی نمی‌تواند به رشد اقتصادی منجر شود. وی تأکید می‌کند ‌جمعیت جوانی می‌تواند رشد اقتصادی را نتیجه دهد که کیفیت تحصیلی بالایی دارد. بنابراین، علاوه بر ساختار سنی جمعیت باید به ساختار تحصیلی جمعیت نیز توجه کنیم. هرچه میزان تحصیلات جمعیت و مهارت‌های آموزش آنان افزایش یابد؛ جمعیتی سالم‌تر و قدرتمندتر خواهیم داشت.
‌ سیاست‌های فعلی جمعیت را چگونه می‌بینید؟
سیاست‌های جمعیتی به برنامه‌هایی اطلاق می‌شود که در هر زمان با توجه به ساختار جمعیت به بهبود زندگی منجر شود. تغییر سیاست‌ها امری طبیعی است بنابراین در هر زمان با توجه به شرایط جمعیتی، سیاست‌ها نیز باید تغییر کند. سیاست‌های کلی جمعیت در اردیبهشت سال 1393 از سوی مقام معظم رهبری در 14 بند ابلاغ شدند. بند اول این سیاست‌ها به ارتقای پویایی، بالندگی و جوانی جمعیت با افزایش نرخ باروری به بیش از سطح جانشینی پرداخته است اما سایر بندها به مواردی مانند رفع موانع ازدواج، تسهیل و ترویج تشکیل خانواده، اختصاص تسهیلات مناسب برای مادران به‌ویژه در دوره بارداری و شیردهی، ارتقای امید به زندگی، تأمین سلامت و تغذیه سالم جمعیت و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، به‌ویژه اعتیاد، سوانح، آلودگی‌های زیست‌محیطی، بیماری‌ها و... اشاره دارد. این به معنای آن است که جمعیت ابعاد مختلفی دارد و سیاست‌های جامع جمعیتی باید به همه جنبه‌های جمعیت توجه داشته باشند.
در سیاست‌گذاری جمعیتی باید این نکته را در نظر گرفت که برنامه‌های جمعیتی زمان‌بر هستند و باید در طول زمان اجرا شوند. نمی‌توان برنامه‌های جمعیتی را در کوتاه‌مدت به سرانجام رسانید و به دنبال اثرگذاری کوتاه‌مدت بود. پایداربودن سیاست‌ها و اهداف جمعیتی بسیار مهم هستند. نکته دیگر اینکه سیاست‌های جمعیتی هزینه‌بر هستند و تنها با شعار نمی‌توان سیاست‌های جمعیتی را پیش برد. موافقت و داشتن اراده برای تغییر سیاست‌ها اگرچه امری مهم است اما کافی نخواهد بود. شرط کافی برای آن دراختیارداشتن بودجه مناسب است. به طور مثال، قانون اعطای وام ازدواج در سال‌های گذشته در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید ولی به دلایل مختلفی این قانون به اجرا گذاشته نشد. در دولت یازدهم که این سیاست اجرائی شد، بخش اندکی از جامعه به آن دسترسی پیدا کردند. علاوه بر آن، سرمایه‌گذاری برای اشتغال نیز امری زمان‌بر است و اراده ملی می‌خواهد. عزم ملی وجود دارد اما ساختار اقتصادی کشور و بودجه ضعیف، مانع تحقق این مهم شده است. اینها برخی از الزامات سیاست‌گذاری جمعیتی است.
سیاست‌های کلی جمعیت که از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شد، رئوس کلی آنها متنوع است و به ابعاد مختلفی پرداخته است. اجرای تمام ابعاد آن مستلزم آن است که تمام بخش‌های مختلف جامعه برای تحقق این اهداف اتفاق نظر داشته باشند. علاوه بر آن سیاست‌های جمعیتی چندبخشی است و صرفا وزارت بهداشت تنها عامل اجرای آن نیست. آموزش‌وپرورش، آموزش عالی، وزارت کار و تمام ارکان اقتصاد کشور باید برای عملیاتی‌شدن سیاست‌های جمعیتی همراهی کنند. مهم‌تر از آن، نباید سیاست‌های جمعیتی را به فرزندآوری معطوف کنیم. درست است که جمعیت کشور نباید کاهش یابد اما با شرایطی که وجود دارد، باید از سرعت کاهش رشد جمعیت کاست. برای مدیریت سالخوردگی جمعیتی نیز نباید به روند سالخورده‌شدن جمعیت به صورت تک‌بعدی نگریست. خوشبختانه امید به زندگی در حال افزایش است و باید شرایطی را فراهم کنیم که دوران سالخوردگی توأم با سلامت افزایش یابد. تجربه کشورهای دیگر نیز نشان داده که از جمعیت سالخورده‌ استفاده می‌کنند. در آینده، جمعیت سالخورده تحصیل‌کرده خواهد بود و می‌تواند با تکنولوژی پیشرفته کار کند. قطعا در آینده شرایطی فراهم می‌شود که سالخورده‌های آن روز نیز می‌توانند خودشان بخشی از رشد اقتصاد آن زمان را رقم بزنند.
‌ شما بهداشت و آموزش را برای داشتن سالخوردگی سالم دو آیتم بسیار مهم دانستید. در سال‌های گذشته سیستم آموزشی کشور تغییرات زیادی را به چشم دید. در نظام آموزش‌وپرورش خصوصی‌سازی سبب شد آموزش با کیفیت بالاتر به‌تدریج مختص به افراد مرفه‌تر جامعه شود. در بخش آموزش عالی نیز با تعدد بالای دانشکده‌های علمی و کاربردی، پیام نور و حتی گستردگی شعبه‌های دانشگاه آزاد، کیفیت آموزش به‌شدت کاهش یافته است. در زمینه بهداشت نیز می‌بینیم بالاترین هزینه‌ها در سبد مصرفی خانوار به اذعان آمارهای اعلامی بانک مرکزی به این بخش اختصاص دارد. با توجه به این شرایط و در صورت تداوم این روند چه تصویری از سالخوردگی ایران در سال‌های آتی دارید؟
افزایش سواد و تحصیلات و نیز بهبود وضعیت بهداشت در جامعه از عوامل مهم بهبود سرمایه انسانی در جامعه هستند. در گذشته اکثر جمعیت کشور بی‌سواد بودند و تنها بخش کوچکی از جامعه به سواد و تحصیلات عالی دسترسی داشتند. ولی خوشبختانه در دهه‌های اخیر هم تعداد و هم درصد جمعیت باسواد افزایش یافته و همین امر بر سرمایه انسانی جمعیت کشور افزوده است. بهبود وضعیت بهداشتی نیز بر کیفیت زندگی و سلامت جمعیت افزوده است. با این‌حال باید در نظر داشت که توسعه کمی آموزش عالی نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای اقتصادی و بازار کار در ایران باشد. رشد قارچ‌گونه و بدون ضابطه مراکز آموزشی و رشته‌های دانشگاهی بر کیفیت فارغ‌التحصیلان و مهارت‌های آنها تأثیر منفی دارد و تنها افراد با مدرک بالا و به تبع آن توقعات بالا را در جامعه افزایش می‌دهد. بررسی این موضوع نیازمند بررسی و بحث دیگری است که بررسی آن فضای دیگری را طلب می‌کند.

باید زاویه دید را تغییر داد. فضای رسانه‌ای شکل‌گرفته با تأکید مداوم بر فرزندآوری بیشتر برای مقابله با سالخوردگی جمعیت تنها یک نگاه تک‌بُعدی و ورود به بحث از زاویه اشتباه است. عباس شوازی، رئیس مؤسسه مطالعات جمعیتی کشور و نایب‌رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران پرسش کلیدی را اين چنين مطرح مي‌كند: آیا با فرزندآوری زیاد می‌توان جلوی سالخورده‌شدن جوانان پرتعداد امروز را در سال‌های آتی گرفت؟ رئیس مؤسسه مطالعات جمعیتی کشور پاسخش به این پرسش، منفی است. جلوگیری از سالخوردگی یعنی ایجاد شرایطی مناسب برای جوان امروز تا در سالخوردگی زندگی سالم‌تری داشته باشد و دیر ازکارافتاده شود. بحث سالخوردگی با ارائه خدمات مناسب به سالمندان گره خورده است. حمل‌ونقل عمومی مناسب حال سالمند، خدمات بهداشتی مطلوب برای او و ابزار و خدمات مناسب شهری برای ایجاد زندگی بهتر برای سالخوردگان، سیاست‌های بارز در این حوزه است. پس فرزندآوری مقوله‌ای متفاوت و مجزا از سالخوردگی است که البته در دسته‌بندی سیاست‌های جمعیتی در جای خود قابل رهگیری است.
با توجه به کاهش شدید باروری در دهه‌های اخیر و نیز ساختار فعلی جمعیت که بیشتر آنها جوان هستند، در آینده نیز افزایش جمعیتی که در معرض سالخوردگی قرار می‌گیرند، سرعت بالایی خواهد داشت. با این‌حال باید توجه داشت افرادی که در آینده به 60سالگی می‌رسند، با افرادی که در دهه‌های گذشته به این سنین می‌رسیدند، وضعیت متفاوتی خواهند داشت. محمدجلال عباسی‌شوازی می‌گوید: در گذشته سالخورده به کسی گفته می‌شد که به 60سالگی می‌رسید. در آن زمان، افراد تحصیلات پایین‌تری داشتند. عمدتا به کارهای یدی و فیزیکی می‌پرداختند و بنابراین قدرت فیزیکی آنان در 60سالگی ضعیف می‌شد و مهم‌تر از آن، این شاخص بر مبنای سطح امید زندگی آن‌ زمان که به مراتب پایین‌تر از سطح امروزی بود، تعریف می‌شد. اما امروزه سن امید به زندگی به 70 سال و بالاتر رسیده است. از این رو باید سعی شود آموزش‌های لازم برای افراد در سنین میان‌سالی ارائه شود تا در سنین سالخوردگی امید به زندگی توأم با سلامت داشته باشند. کشورهایی مانند ژاپن و آلمان که کشورهای سالخورده‌ای هستند، بالاترین تولید ناخالص داخلی را در اختیار دارند. برای آنکه مانند این کشورها در زمان سالخوردگی جمعیت اقتصاد پویایی داشته باشیم، لازم است به شرایط فعلی جامعه توجه کنیم و نیازهای جمعیت جوان را مورد توجه قرار دهیم. محمدجلال عباسی‌شوازی، رئیس مؤسسه مطالعات جمعیتی کشور و نایب‌رئیس انجمن جمعیت‌شناسی ایران در گفت‌وگو با «شرق» پاسخ مشخصی به دغدغه این روزهای مسئولانی که سیاست فرزندآوری را دنبال می‌کنند، می‌دهد. پاسخی که روشن می‌کند راه پیش‌گرفته‌شده اساسا منتهی به مقصد نمی‌شود.

‌ در سال 1360 بیش از 50 درصد از جمعیت ما بین 15 تا 64 سال داشتند. برآوردها نشان می‌دهد سهم این گروه در سال 1430 به 64 درصد می‌رسد. یعنی در سال 1430 وضعیت به مراتب بهتری نسبت به سال 1360 خواهیم داشت. علت نگرانی‌ها برای سالخوردگی جمعیت از کجا نشئت می‌گیرد؟
بحث سالخوردگی جمعیت در جای خود درخورتأمل است، اما نگاه تک‌بعدی به این مسئله قابل نقد است. اینکه به جای تحلیل و نگرش جامع درباره ساختار سنی جمعیت که شامل نوجوانان، جوانان، میان‌سالان و سالخوردگان است، تنها به فکر سالخوردگی جمعیت در سال‌های آینده یا در سال 1430 باشیم، دیدی ناقص و تقلیل‌گرایانه است. علاوه بر آن، هم‌اکنون بخشی از جمعیت کشور سالخورده است با نیازهای مخصوص به خود. از این رو باید به جای نگرانی درباره آینده سالخوردگان، به فکر تأمین نیازهای آنان درحال‌حاضر باشیم. بخشی از سالخوردگان در نقاط روستایی زندگی می‌کنند که اغلب با نیازهای اولیه روبه‌رو هستند. ساختار جمعیتی روستاها به هم خورده و با توجه به مهاجرت‌های روستا به شهر، اکثر روستاها امکانات اندکی برای تأمین نیازهای سالخوردگان در اختیار دارند. ساختار خانه‌های بهداشت روستایی و خدماتی که ارائه می‌دهند، مربوط به دهه‌های 60 و 70 است که عمدتا خدمات مراقبت‌های مادر و کودک ارائه می‌دهند. امروز دیگر آن نوع خدمات پاسخگوی نیازهای جمعیتی که در روستاها به سنین سالخوردگی رسیده‌اند، نیست. مهاجرت فرزندان روستاییان به شهرها، چهره روستاها را سالخورده کرده اما کماکان خدماتی که ارائه می‌شود تغییری نکرده و حتی در بسیاری از روستاها خدمات به‌صورت مستمر ارائه نمی‌شود و بهداشت‌یاران و پزشکان خانوار روستایی در هفته یا هر دو هفته بازدیدی از خانه‌های بهداشت روستایی دارند. از سوی دیگر در شهرها نیز با وجود تحولاتی که صورت گرفته، خدماتی که باید به طور طبیعی به سالمندان ارائه شود، وجود ندارد. چه خدمات بهداشتی و چه خدمات شهری مثل پیاده‌روها، اتوبوس‌ها و متروها برای سالمندان مناسب نیست. بنابراین در هر زمان باید سیاست‌های خدمات شهری مناسب با ساختار جمعیت باشد و خدمات مناسب برای زیرگروه‌های جمعیتی ارائه دهند. بر همین اساس است که من معتقدم به جای نگرانی‌هایی که امروز برای سالخوردگی جمعیت در آینده مطرح می‌شود، باید به فکر برنامه‌ریزی و ارائه خدمات به سالخوردگان درحال‌حاضر بود، تا نهادهای لازم برای پاسخگویی به نیازهای آینده سالمندان ایجاد شود.
‌ پیش‌بینی‌های جمعیتی نشان می‌دهد ایران در آینده با جمعیتی سالخورده روبه‌رو خواهد بود، به نظر شما این تغییر ساختار چه الزاماتی به‌ دنبال دارد؟
با توجه به کاهش شدید باروری در دهه‌های اخیر و نیز ساختار فعلی جمعیت که بیشتر آنها جوان هستند، در آینده نیز افزایش جمعیتی که در معرض سالخوردگی قرار می‌گیرند، سرعت بالایی خواهد داشت. با این‌حال باید توجه داشت افرادی که در آینده به 60سالگی می‌رسند، با افرادی که در دهه‌های گذشته به این سنین می‌رسیدند، وضعیت متفاوتی خواهند داشت. در گذشته سالخورده به کسی گفته می‌شد که به 60سالگی می‌رسید. در آن زمان، افراد تحصیلات پایین‌تری داشتند. عمدتا به کارهای یدی و فیزیکی می‌پرداختند و بنابراین قدرت فیزیکی آنان در 60سالگی ضعیف می‌شد و مهم‌تر از آن، این شاخص بر مبنای سطح امید زندگی آن ‌زمان که به مراتب پایین‌تر از سطح امروزی بود، تعریف می‌شد. اما امروزه سن امید به زندگی به 70 سال و بالاتر رسیده و در برخی از کشورها امید به زندگی به مرز 80 سال رسیده است. متخصصان جمعیتی و بهداشت معتقدند سن و شاخص‌های سالخوردگی باید بازتعریف شوند. به‌عنوان مثال، گفته می‌شود افراد 60ساله امروز همانند 50ساله‌های دهه 1350 هستند. بر این مبنا، در برخی از کشورهای اروپایی این بحث دنبال می‌شود که سن بازنشستگی را بیش از این به تأخیر بیندازند.
نکته مهم دیگر این است که باید سعی شود آموزش‌های لازم برای افراد در سنین میان‌سالی ارائه شود تا در سنین سالخوردگی امید به زندگی توأم با سلامت داشته باشند. بر این اساس، با توجه به ساختار سنی جوان کشور، اگر برنامه‌های توسعه‌ای مناسبی را دنبال کنیم، جمعیتی که امروز در معرض کار است و در شرایط سنی ایده‌آل قرار دارد، می‌تواند سالخوردگی موفقی در پیش داشته باشد. سؤال این است که آیا با افزایش موالید می‌توان از سالخوردگی جمعیت کاست؟ پاسخ این است که حتی در صورت افزایش موالید، تعداد سالخوردگان در آینده کاهش نخواهد یافت. هرچند سیاست‌های تسهیل فرزندآوری مطلوب و لازم است اما دو مقوله فرزندآوری و سالخوردگی متفاوت بوده و هر کدام مستلزم برنامه‌ریزی‌های مجزا هستند.
‌ من مشخصا این پرسش را مطرح می‌کنم که آیا با توجه به شرایط حاضر، ما باید نگران آینده باشیم؟ به نظر شما در یک وضعیت بحرانی قرار گرفته‌ایم؟
خیر، اولا ساختار نسبی جمعیت ایران در یک وضعیت استثنایی قرار دارد که به فرصت طلایی یا پنجره جمعیتی تعبیر می‌شود و به‌واسطه آن پتانسیل ارزشمندی برای اقتصاد، هم در سطح کلان و هم در سطح خرد برای بهبود وضعیت زندگی فردی وجود دارد. اهمیت ساختار سنی در سطح کلان، وجود جوانان و تحصیل‌کردگان به‌ویژه درصد بالای زنان تحصیل‌کرده است. اگر بتوانیم از این مؤلفه‌ها و موهبت‌های جمعیتی به‌درستی استفاده کنیم، می‌توانیم هم به رشد سرمایه‌گذاری و هم پس‌انداز امید داشته باشیم و به‌تبع آن رشد اقتصاد و بهبود شرایط زندگی مردم تأمین خواهد شد. بهبود زندگی فردی نیز یعنی کاهش نگرانی برای تهیه مسکن و سایر هزینه‌های زندگی. در صورت تحقق این شرایط است که زوجین و خانواده‌ها می‌توانند ایده‌آل‌های خود در زمینه ازدواج و فرزندآوری را تحقق بخشند. بنابراین به جای اینکه نگران آینده باشیم، باید زمینه‌های استفاده از پتانسیل موجود را فراهم کنیم.
‌ با وجود دراختیارداشتن چنین پتانسیلی اما سطح رفاه زندگی به‌مراتب در سال‌های اخیر بدتر شده است.
اگر وضعیت رفاه امروز را با 10، 20 یا سال‌های پیش از آن مقایسه کنیم، ملاحظه خواهیم کرد که دو اتفاق افتاده است؛ از یک سو شرایط زندگی بسیار متفاوت از گذشته شده و در مجموع بهبودی در سطح زندگی و رفاه مردم صورت گرفته است و از سوی دیگر سطح توقعات و انتظار افراد از زندگی نیز افزایش یافته است. به‌این‌ترتیب شرایط زندگی با توجه به خدمات، ابزارها و تکنولوژی که در اختیار خانوارها قرار گرفته، ارتقا یافته است؛ بااین‌حال ممکن است سطح انتظارات مردم برآورده نشود و در نتیجه برخی احساس می‌کنند که سطح رفاه آنها کاهش یافته است. به عبارت دیگر، به طور واقعی سطح رفاه کاهش نیافته بلکه انتظارات مردم افزایش یافته است. انتظاراتی که با واقعیت فاصله دارد. در گذشته تعداد خانوارهایی که خودروی شخصی نداشتند، زیاد بود، امکانات رفاهی دیگر نیز همانند آنچه امروز در اختیار است وجود نداشت اما مردم از زندگی خود رضایت داشتند. البته این به مفهوم آن نیست که مشکلاتی مانند بی‌کاری، کاهش قدرت خرید و رکود اقتصادی وجود ندارد اما همه اینها را نمی‌توان به وضعیت بد رفاه اجتماعی تعبیر کرد. با توجه به شرایط جدید، زوجین وضعیت واقعی خود را با انتظارات می‌سنجند و رفتارهای ازدواج و فرزندآوری خود را بر مبنای آن تنظیم می‌کنند.
‌ راهکار استفاده از پتانسیلی که شما آن را پنجره جمعیت می‌نامید، چیست؟
امروز در سطح ملی و حتی بین‌المللی دو دیدگاه درباره جمعیت وجود دارد. یک نگرش تنها به تعداد جمعیت نگاه می‌کند و نگران کاهش نرخ جمعیت است و براساس آن افزایش موالید یک اولویت تلقی می‌شود. اما نگرش دیگری وجود دارد که تنها کمیت را هدف نمی‌داند و کیفیت جمعیت و شاخص‌های آن را نیز مد نظر قرار می‌دهد. بر مبنای این دیدگاه، باید با توجه به نیازهای جمعیتی، منابع موجود مدیریت شود. ما اکنون در شرایطی قرار داریم که سطح باروری کاهش یافته و سن ازدواج بالا رفته و در فرزندآوری‌ها تأخیر ایجاد می‌شود. در هر کشوری که این اتفاقات می‌افتد، تسهیلاتی برای کاهش یا برطرف‌کردن موانع ایجاد می‌کنند. به عبارتی برای ازدواج آسان‌تر تدبیری می‌اندیشند. ایجاد امید برای جوانان، فراهم‌کردن زمینه اشتغال مناسب و پایدار و ایجاد شغل متناسب با رشته تحصیلی از جمله تدابیری است که می‌تواند در این زمینه مؤثر واقع شود. بنابراین، سیاست‌های حمایت از فرزندآوری در جای خود لازم است اما در کنار آن باید برای جمعیت جوان و بهبود زندگی آنها نیز تدبیری اندیشید. ایجاد زمینه‌های اشتغال برای نیروی انسانی جوان تحصیل‌کرده به‌ویژه زنان باسواد جامعه از اولویت‌های فعلی جمعیت برای استفاده از این فرصت طلایی است.
‌ براساس گفته‌های شما این نگرانی که جامعه ما اگر سالخورده شود سقوط می‌کند، نگرانی بی‌دلیلی است.
بله، در دنیای امروز می‌بینید که ژاپن و آلمان کشورهای سالخورده‌ای هستند اما بالاترین تولید ناخالص داخلی را دارند. برای آنکه مانند این کشورها در زمان سالخوردگی جمعیت، اقتصاد پویایی داشته باشیم، لازم است به شرایط فعلی جامعه توجه کنیم و نیازهای جمعیت جوان را مورد توجه قرار دهیم. سرمایه‌گذاری‌های اساسی و زیربنایی و نیز استفاده از نیروی انسانی موجود و فعال همراه با تغییر شیوه زندگی جوانان و میان‌سالان می‌تواند سالخوردگی فعال و توأم با سلامت را برای جامعه آماده کند.
‌ اهداف توسعه‌ای چه باید باشد که بتوان هر دو گروه جمعیتی را پوشش داد و نهایتا سالخوردگی سالم و با پیامدهای منفی حداقلی در سالمندی داشت؟
پرفسور ولفگانگ لوتز، جمعیت‌شناس اتریشی، مقاله‌ای را با عنوان «بهترین سیاست جمعیتی برای قرن 21» به نگارش درآورده که در آن بیان می‌کند وضعیت جمعیت در کشورهای دنیا به نحوی است که رشد جمعیت کاهش یافته و این رشد کم جمعیت باعث تغییر ساختار جمعیت شده است. سپس در پاسخ به اینکه بهترین سیاست جمعیتی برای آینده چه می‌تواند باشد، می‌گوید دو نوع نگاه به این تغییر ساختار می‌توان داشت؛ می‌توان به تعداد جمعیت توجه کرد و سیاست‌های افزایش تعداد جمعیت را در دستور کار قرار داد. در این دیدگاه فقط کمیت مهم است. اما یک دیدگاه دومی نیز وجود دارد که می‌گوید به جای تعداد جمعیت باید به ساختار جمعیت توجه کنیم و منابع موجود را با توجه به ساختار جمعیت و به نحوی که بهبود زندگی مردم را تأمین کند، مدیریت کنیم. بر مبنای این دیدگاه باید ببینیم منابعی که در اختیار داریم چقدر است و با توجه به آن بهترین گزینه را متناسب با ساختار جمعیت برگزینیم. در ادامه این مقاله اشاره می‌شود که دو مقوله بهداشت و آموزش بهترین گزینه‌ها برای توسعه یا مدیریت جمعیت هستند. توسعه جمعیت مستلزم افزایش سطح تحصیلات، بهبود کیفیت تحصیلات و افزایش سطح بهداشت است. اگر بتوانیم هدف سیاست‌های جمعیتی را از این دیدگاه تعریف کنیم، می‌توان گفت بهترین گزینه را برای ساختار جمعیتی‌مان در نظر گرفته‌ایم.
برخی معتقدند اگر جمعیت جوان شود، می‌تواند به پنجره جمعیتی منجر شود، ولی به نظر لوتز ساختار سنی جمعیت که جوان باشد، به‌تنهایی نمی‌تواند به رشد اقتصادی منجر شود. وی تأکید می‌کند ‌جمعیت جوانی می‌تواند رشد اقتصادی را نتیجه دهد که کیفیت تحصیلی بالایی دارد. بنابراین، علاوه بر ساختار سنی جمعیت باید به ساختار تحصیلی جمعیت نیز توجه کنیم. هرچه میزان تحصیلات جمعیت و مهارت‌های آموزش آنان افزایش یابد؛ جمعیتی سالم‌تر و قدرتمندتر خواهیم داشت.
‌ سیاست‌های فعلی جمعیت را چگونه می‌بینید؟
سیاست‌های جمعیتی به برنامه‌هایی اطلاق می‌شود که در هر زمان با توجه به ساختار جمعیت به بهبود زندگی منجر شود. تغییر سیاست‌ها امری طبیعی است بنابراین در هر زمان با توجه به شرایط جمعیتی، سیاست‌ها نیز باید تغییر کند. سیاست‌های کلی جمعیت در اردیبهشت سال 1393 از سوی مقام معظم رهبری در 14 بند ابلاغ شدند. بند اول این سیاست‌ها به ارتقای پویایی، بالندگی و جوانی جمعیت با افزایش نرخ باروری به بیش از سطح جانشینی پرداخته است اما سایر بندها به مواردی مانند رفع موانع ازدواج، تسهیل و ترویج تشکیل خانواده، اختصاص تسهیلات مناسب برای مادران به‌ویژه در دوره بارداری و شیردهی، ارتقای امید به زندگی، تأمین سلامت و تغذیه سالم جمعیت و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، به‌ویژه اعتیاد، سوانح، آلودگی‌های زیست‌محیطی، بیماری‌ها و... اشاره دارد. این به معنای آن است که جمعیت ابعاد مختلفی دارد و سیاست‌های جامع جمعیتی باید به همه جنبه‌های جمعیت توجه داشته باشند.
در سیاست‌گذاری جمعیتی باید این نکته را در نظر گرفت که برنامه‌های جمعیتی زمان‌بر هستند و باید در طول زمان اجرا شوند. نمی‌توان برنامه‌های جمعیتی را در کوتاه‌مدت به سرانجام رسانید و به دنبال اثرگذاری کوتاه‌مدت بود. پایداربودن سیاست‌ها و اهداف جمعیتی بسیار مهم هستند. نکته دیگر اینکه سیاست‌های جمعیتی هزینه‌بر هستند و تنها با شعار نمی‌توان سیاست‌های جمعیتی را پیش برد. موافقت و داشتن اراده برای تغییر سیاست‌ها اگرچه امری مهم است اما کافی نخواهد بود. شرط کافی برای آن دراختیارداشتن بودجه مناسب است. به طور مثال، قانون اعطای وام ازدواج در سال‌های گذشته در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید ولی به دلایل مختلفی این قانون به اجرا گذاشته نشد. در دولت یازدهم که این سیاست اجرائی شد، بخش اندکی از جامعه به آن دسترسی پیدا کردند. علاوه بر آن، سرمایه‌گذاری برای اشتغال نیز امری زمان‌بر است و اراده ملی می‌خواهد. عزم ملی وجود دارد اما ساختار اقتصادی کشور و بودجه ضعیف، مانع تحقق این مهم شده است. اینها برخی از الزامات سیاست‌گذاری جمعیتی است.
سیاست‌های کلی جمعیت که از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شد، رئوس کلی آنها متنوع است و به ابعاد مختلفی پرداخته است. اجرای تمام ابعاد آن مستلزم آن است که تمام بخش‌های مختلف جامعه برای تحقق این اهداف اتفاق نظر داشته باشند. علاوه بر آن سیاست‌های جمعیتی چندبخشی است و صرفا وزارت بهداشت تنها عامل اجرای آن نیست. آموزش‌وپرورش، آموزش عالی، وزارت کار و تمام ارکان اقتصاد کشور باید برای عملیاتی‌شدن سیاست‌های جمعیتی همراهی کنند. مهم‌تر از آن، نباید سیاست‌های جمعیتی را به فرزندآوری معطوف کنیم. درست است که جمعیت کشور نباید کاهش یابد اما با شرایطی که وجود دارد، باید از سرعت کاهش رشد جمعیت کاست. برای مدیریت سالخوردگی جمعیتی نیز نباید به روند سالخورده‌شدن جمعیت به صورت تک‌بعدی نگریست. خوشبختانه امید به زندگی در حال افزایش است و باید شرایطی را فراهم کنیم که دوران سالخوردگی توأم با سلامت افزایش یابد. تجربه کشورهای دیگر نیز نشان داده که از جمعیت سالخورده‌ استفاده می‌کنند. در آینده، جمعیت سالخورده تحصیل‌کرده خواهد بود و می‌تواند با تکنولوژی پیشرفته کار کند. قطعا در آینده شرایطی فراهم می‌شود که سالخورده‌های آن روز نیز می‌توانند خودشان بخشی از رشد اقتصاد آن زمان را رقم بزنند.
‌ شما بهداشت و آموزش را برای داشتن سالخوردگی سالم دو آیتم بسیار مهم دانستید. در سال‌های گذشته سیستم آموزشی کشور تغییرات زیادی را به چشم دید. در نظام آموزش‌وپرورش خصوصی‌سازی سبب شد آموزش با کیفیت بالاتر به‌تدریج مختص به افراد مرفه‌تر جامعه شود. در بخش آموزش عالی نیز با تعدد بالای دانشکده‌های علمی و کاربردی، پیام نور و حتی گستردگی شعبه‌های دانشگاه آزاد، کیفیت آموزش به‌شدت کاهش یافته است. در زمینه بهداشت نیز می‌بینیم بالاترین هزینه‌ها در سبد مصرفی خانوار به اذعان آمارهای اعلامی بانک مرکزی به این بخش اختصاص دارد. با توجه به این شرایط و در صورت تداوم این روند چه تصویری از سالخوردگی ایران در سال‌های آتی دارید؟
افزایش سواد و تحصیلات و نیز بهبود وضعیت بهداشت در جامعه از عوامل مهم بهبود سرمایه انسانی در جامعه هستند. در گذشته اکثر جمعیت کشور بی‌سواد بودند و تنها بخش کوچکی از جامعه به سواد و تحصیلات عالی دسترسی داشتند. ولی خوشبختانه در دهه‌های اخیر هم تعداد و هم درصد جمعیت باسواد افزایش یافته و همین امر بر سرمایه انسانی جمعیت کشور افزوده است. بهبود وضعیت بهداشتی نیز بر کیفیت زندگی و سلامت جمعیت افزوده است. با این‌حال باید در نظر داشت که توسعه کمی آموزش عالی نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای اقتصادی و بازار کار در ایران باشد. رشد قارچ‌گونه و بدون ضابطه مراکز آموزشی و رشته‌های دانشگاهی بر کیفیت فارغ‌التحصیلان و مهارت‌های آنها تأثیر منفی دارد و تنها افراد با مدرک بالا و به تبع آن توقعات بالا را در جامعه افزایش می‌دهد. بررسی این موضوع نیازمند بررسی و بحث دیگری است که بررسی آن فضای دیگری را طلب می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.