|

ایران تا 30 سال دیگر پیر می‌شود

سقوط جوانی

فرزانه طهراني .روزنامه‌نگار

هوا آلوده است. محدوده طرح ترافیک گسترده می‌شود. مسئولان از مردم می‌خواهند از خودروی شخصی خود کمتر استفاده کنند و مدارس تعطیل می‌شود. فرانسه: استفاده از مترو، منوریل و اتوبوس رایگان می‌شود. تعداد وسایل حمل‌ونقل عمومی افزایش می‌یابد. سرعت جابه‌جایی در حمل‌ونقل عمومی به یک دقیقه کاهش می‌یابد. شاید، سیاست‌های مقابله با آلودگی هوا در ایران، یادآور سیاست‌های تنظیم خانواده است. چندسالی هست نگرانی از پیرشدن ایران برای مسئولان دغدغه شده است. هرم سنی جمعیت که در اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 به‌شدت چاق شد؛ در حال ورود به سنین بالای 40 سال، میان‌سالی و پیری است. پایین این هرم اما پاهای لاغری دیده می‌شود که اندک‌شدن جمعیت جوان را به رخ می‌کشد. متولدشده‌های تازه، با تعداد کم به تدریج به جوانی می‌رسند و جوانان پرتعداد امروز پیر می‌شوند. نیروی کار کم می‌شود، چرخ تولید با پیران به راحتی نمی‌چرخد و در کنار افت درآمدهای کشور، هزینه‌های تأمین زندگی خیل عظیم جمعیت پیر افزایش می‌یابد.
این تصویر از آینده ایران، دولت‌ها را ترسانده است. آنها به فکر سیاست‌های افزایش تعداد موالید افتاده‌اند تا جای ممکن جلوی پیرشدن چهره کشور را بگیرند. آمارها می‌گویند سهم جمعیت جوان از 25 درصد فعلی تا سال 2050 یعنی 33 سال دیگر به 14 درصد کاهش می‌یابد. این یعنی پیری ایران نزدیک است. برهمین‌اساس، سیاست تنظیم موالید به‌جد در دستور کار قرار گرفت. در و دیوار شهر که تا پیش از این بنرها و پنل‌های فرزند کمتر، زندگی بهتر را نمایش می‌داد، رنگ عوض کرد. مسئول وقت وعده پرداخت هدیه یک‌‌‌میلیون‌تومانی می‌داد. سیاست‌های تنبیهی که از صادرنشدن شناسنامه برای فرزند چهارم به بعد تا تخصیص‌نیافتن مزایا به این فرزندناخوانده‌ها را شامل می‌شد؛ همه تبدیل به سیاست‌های تشویقی شد.
کارشناسان پشت سر هم هشدار دادند و این ابراز نگرانی‌ها مسئولان را به فکر انداخت تا چاره‌ای کنند. پیشنهاد شد جریمه فرزند چهارم حذف شود و به جای آن نزدیک محل کار زنان مهدکودک‌هایی ایجاد شود. مراکزی هم بنا شد برای امور زنان. مرخصی زایمان از شش ماه به 9 ماه افزایش یافت. در طرح سلامت هزینه زایمان کسر شد. حتی به آقایان هم مرخصی زایمان ‌دوهفته‌ای تعلق گرفت. مجلس پیشنهاد داد برای تناسب اندام بانوان، امکانات ورزشی مناسب فراهم شود و شورای عالی انقلاب فرهنگی هم قرار شد راهکارهای فرهنگی و کلان را از طریق سند فرهنگی کشور با محوریت خانواده دنبال کند.
مانند بسیاری از دل‌نگرانی‌های دیگر، سیاست‌ها، طرح‌ها و برنامه‌ها در گنجه ماند. از بین همه پیشنهادات به جز مرخصی زایمان و هزینه زایمان، برای اجرای باقی طرح‌ها نه تلاشی بود و نه بودجه‌ای. برنامه‌ریزی شده بود نرخ رشد جمعیت از چهار به 6.4 برای سال 1390 برسد. نرخی که در سال 1367 وجود داشت. تبلیغات ضعیف نیمه‌کاره رها شد و برنامه‌ها رصدنشده باقی ماند و نرخ رشد که در سال 1371 به چهار رسیده بود تا هشت سال بعد از آن به 2.1 رسید. عددی که حتی در سال‌های پس از آن کمتر هم شد.
برنامه‌ها هرچند ناکارآمد بود اما در کنار آن شرایط هم به‌گونه‌ای پیش رفت که روزبه‌روز فاصله‌مان از برنامه تنظیم موالید بیشتر شد. شرایطی که سبب می‌شد تجرد قطعی زنان زیاد شود. دیگر مردان مانند قبل حاضر به تشکیل خانواده نیستند و این مسئله یعنی نپذیرفتن تعهد نسبت به مسئولیت‌های زندگی، تجرد زنان را افزایش داد. زنان هم برای رشد و پیشرفت زندگی‌شان، تمایلشان برای ادامه تحصیل و به‌تعویق‌انداختن ازدواج بیشتر شده است. در دانشگاه‌ها هم که درس می‌خوانند، برنامه‌های تنظیم خانواده که به اجبار جزء دروس همه رشته‌ها شده، روی نگاه افراد برای فرزندآوری مؤثر بوده است. دیگر زنان نمی‌خواهند همه عمرشان را صرف بزرگ‌کردن بچه‌ها کنند. علاقه به داشتن اوقات فراغت، مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و تفریحی و برخورداری از تناسب اندام که تحت‌تأثیر رسانه‌های بیگانه پراهمیت جلوه می‌کند، بر این سیر نزولی جمعیت اثر گذاشته است.
همه این عوامل اما به اندازه فقر نمی‌تواند اثرگذار باشد. شرایط نامطلوب سطح رفاه خانوارها، آنها را بیش از هر عامل دیگری از فرزندآوری دور می‌کند. اگر نگاهی کنیم به تغییراتی که در سطح رفاه خانوارها اتفاق افتاده، به خوبی روند نزولی آن را به‌ویژه از سال‌های 1388 و 1389 به بعد می‌توانیم ببینیم.
آمارهایی که بانک مرکزی به صورت دوره‌ای منتشر می‌کند نشان می‌دهد درصد زيادي از مردم ایران زیر خط فقر هستند. خط فقر را عددی معادل دو‌‌‌میلیون‌و 230‌‌ هزار تومان درآمد ماهانه برای یک خانواده 3.5نفری عنوان می‌کنند، بنابراین آن خانواده‌هایی که کمتر از این عدد در ماه درآمد دارند، خانوارهایی زیر خط فقر محسوب می‌شوند. آمارها همچنین می‌گویند حداقل 17.8 درصد از خانواده‌های کشور زیر خط فقر مطلق هستند. این خانواده‌ها که جمعیتشان 13‌‌میلیون‌و 347‌‌ هزار نفر است؛ یعنی ماهانه کمتر از یک‌‌‌میلیون‌و 100 هزار تومان درآمد دارند. این اعداد را داریم و اگر در کنار آن برنامه‌های متعدد رسانه‌های داخلی و خارجی که زندگی‌های مرفه‌ای را با سطح مطلوبی از رفاه به نمایش می‌گذارند، بچینیم، آن‌وقت متوجه خواهیم شد که خانوارها چقدر تا سطح مطلوب، احساس عقب‌ماندگی مالی می‌کنند. بنا بر این احساس نیز خانوارهای جدید که اتفاقا به دلیل تحصیلات و ارتقای سطح فرهنگشان خواستار تربیت بی‌کم‌و‌کاست فرزند هستند، تا رسیدن به وضعیت مطلوب از فرزندآوری حذر دارند. حال آنکه در گذشته این احساس اساسا در بین خانواده‌ها وجود نداشت.
جمعیت کشور ایران از 19‌‌ میلیون نفر در سال 1335 به رقمی حدود 50‌‌ میلیون نفر در سال 1365 رسیده بود که به پیشرفت بهداشت و گسترش آن و کاهش میزان‌های مرگ و میر به‌ویژه مرگ نوزادان و کودکان نسبت داده می‌شود. رشد جمعیت که پس از جنگ با شیب تند ادامه می‌یافت، به تدریج در دهه 70 روندی معکوس گرفت و امروز نرخ رشد از 6.4 در سال 1367 به 1.2 در سال جاری رسیده است. جمعیت امروز ایران بیش از 80‌‌ میلیون نفر تخمین زده می‌شود اما از این تعداد تنها کمتر از 20‌‌ میلیون نفر جوان هستند.

هوا آلوده است. محدوده طرح ترافیک گسترده می‌شود. مسئولان از مردم می‌خواهند از خودروی شخصی خود کمتر استفاده کنند و مدارس تعطیل می‌شود. فرانسه: استفاده از مترو، منوریل و اتوبوس رایگان می‌شود. تعداد وسایل حمل‌ونقل عمومی افزایش می‌یابد. سرعت جابه‌جایی در حمل‌ونقل عمومی به یک دقیقه کاهش می‌یابد. شاید، سیاست‌های مقابله با آلودگی هوا در ایران، یادآور سیاست‌های تنظیم خانواده است. چندسالی هست نگرانی از پیرشدن ایران برای مسئولان دغدغه شده است. هرم سنی جمعیت که در اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 به‌شدت چاق شد؛ در حال ورود به سنین بالای 40 سال، میان‌سالی و پیری است. پایین این هرم اما پاهای لاغری دیده می‌شود که اندک‌شدن جمعیت جوان را به رخ می‌کشد. متولدشده‌های تازه، با تعداد کم به تدریج به جوانی می‌رسند و جوانان پرتعداد امروز پیر می‌شوند. نیروی کار کم می‌شود، چرخ تولید با پیران به راحتی نمی‌چرخد و در کنار افت درآمدهای کشور، هزینه‌های تأمین زندگی خیل عظیم جمعیت پیر افزایش می‌یابد.
این تصویر از آینده ایران، دولت‌ها را ترسانده است. آنها به فکر سیاست‌های افزایش تعداد موالید افتاده‌اند تا جای ممکن جلوی پیرشدن چهره کشور را بگیرند. آمارها می‌گویند سهم جمعیت جوان از 25 درصد فعلی تا سال 2050 یعنی 33 سال دیگر به 14 درصد کاهش می‌یابد. این یعنی پیری ایران نزدیک است. برهمین‌اساس، سیاست تنظیم موالید به‌جد در دستور کار قرار گرفت. در و دیوار شهر که تا پیش از این بنرها و پنل‌های فرزند کمتر، زندگی بهتر را نمایش می‌داد، رنگ عوض کرد. مسئول وقت وعده پرداخت هدیه یک‌‌‌میلیون‌تومانی می‌داد. سیاست‌های تنبیهی که از صادرنشدن شناسنامه برای فرزند چهارم به بعد تا تخصیص‌نیافتن مزایا به این فرزندناخوانده‌ها را شامل می‌شد؛ همه تبدیل به سیاست‌های تشویقی شد.
کارشناسان پشت سر هم هشدار دادند و این ابراز نگرانی‌ها مسئولان را به فکر انداخت تا چاره‌ای کنند. پیشنهاد شد جریمه فرزند چهارم حذف شود و به جای آن نزدیک محل کار زنان مهدکودک‌هایی ایجاد شود. مراکزی هم بنا شد برای امور زنان. مرخصی زایمان از شش ماه به 9 ماه افزایش یافت. در طرح سلامت هزینه زایمان کسر شد. حتی به آقایان هم مرخصی زایمان ‌دوهفته‌ای تعلق گرفت. مجلس پیشنهاد داد برای تناسب اندام بانوان، امکانات ورزشی مناسب فراهم شود و شورای عالی انقلاب فرهنگی هم قرار شد راهکارهای فرهنگی و کلان را از طریق سند فرهنگی کشور با محوریت خانواده دنبال کند.
مانند بسیاری از دل‌نگرانی‌های دیگر، سیاست‌ها، طرح‌ها و برنامه‌ها در گنجه ماند. از بین همه پیشنهادات به جز مرخصی زایمان و هزینه زایمان، برای اجرای باقی طرح‌ها نه تلاشی بود و نه بودجه‌ای. برنامه‌ریزی شده بود نرخ رشد جمعیت از چهار به 6.4 برای سال 1390 برسد. نرخی که در سال 1367 وجود داشت. تبلیغات ضعیف نیمه‌کاره رها شد و برنامه‌ها رصدنشده باقی ماند و نرخ رشد که در سال 1371 به چهار رسیده بود تا هشت سال بعد از آن به 2.1 رسید. عددی که حتی در سال‌های پس از آن کمتر هم شد.
برنامه‌ها هرچند ناکارآمد بود اما در کنار آن شرایط هم به‌گونه‌ای پیش رفت که روزبه‌روز فاصله‌مان از برنامه تنظیم موالید بیشتر شد. شرایطی که سبب می‌شد تجرد قطعی زنان زیاد شود. دیگر مردان مانند قبل حاضر به تشکیل خانواده نیستند و این مسئله یعنی نپذیرفتن تعهد نسبت به مسئولیت‌های زندگی، تجرد زنان را افزایش داد. زنان هم برای رشد و پیشرفت زندگی‌شان، تمایلشان برای ادامه تحصیل و به‌تعویق‌انداختن ازدواج بیشتر شده است. در دانشگاه‌ها هم که درس می‌خوانند، برنامه‌های تنظیم خانواده که به اجبار جزء دروس همه رشته‌ها شده، روی نگاه افراد برای فرزندآوری مؤثر بوده است. دیگر زنان نمی‌خواهند همه عمرشان را صرف بزرگ‌کردن بچه‌ها کنند. علاقه به داشتن اوقات فراغت، مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و تفریحی و برخورداری از تناسب اندام که تحت‌تأثیر رسانه‌های بیگانه پراهمیت جلوه می‌کند، بر این سیر نزولی جمعیت اثر گذاشته است.
همه این عوامل اما به اندازه فقر نمی‌تواند اثرگذار باشد. شرایط نامطلوب سطح رفاه خانوارها، آنها را بیش از هر عامل دیگری از فرزندآوری دور می‌کند. اگر نگاهی کنیم به تغییراتی که در سطح رفاه خانوارها اتفاق افتاده، به خوبی روند نزولی آن را به‌ویژه از سال‌های 1388 و 1389 به بعد می‌توانیم ببینیم.
آمارهایی که بانک مرکزی به صورت دوره‌ای منتشر می‌کند نشان می‌دهد درصد زيادي از مردم ایران زیر خط فقر هستند. خط فقر را عددی معادل دو‌‌‌میلیون‌و 230‌‌ هزار تومان درآمد ماهانه برای یک خانواده 3.5نفری عنوان می‌کنند، بنابراین آن خانواده‌هایی که کمتر از این عدد در ماه درآمد دارند، خانوارهایی زیر خط فقر محسوب می‌شوند. آمارها همچنین می‌گویند حداقل 17.8 درصد از خانواده‌های کشور زیر خط فقر مطلق هستند. این خانواده‌ها که جمعیتشان 13‌‌میلیون‌و 347‌‌ هزار نفر است؛ یعنی ماهانه کمتر از یک‌‌‌میلیون‌و 100 هزار تومان درآمد دارند. این اعداد را داریم و اگر در کنار آن برنامه‌های متعدد رسانه‌های داخلی و خارجی که زندگی‌های مرفه‌ای را با سطح مطلوبی از رفاه به نمایش می‌گذارند، بچینیم، آن‌وقت متوجه خواهیم شد که خانوارها چقدر تا سطح مطلوب، احساس عقب‌ماندگی مالی می‌کنند. بنا بر این احساس نیز خانوارهای جدید که اتفاقا به دلیل تحصیلات و ارتقای سطح فرهنگشان خواستار تربیت بی‌کم‌و‌کاست فرزند هستند، تا رسیدن به وضعیت مطلوب از فرزندآوری حذر دارند. حال آنکه در گذشته این احساس اساسا در بین خانواده‌ها وجود نداشت.
جمعیت کشور ایران از 19‌‌ میلیون نفر در سال 1335 به رقمی حدود 50‌‌ میلیون نفر در سال 1365 رسیده بود که به پیشرفت بهداشت و گسترش آن و کاهش میزان‌های مرگ و میر به‌ویژه مرگ نوزادان و کودکان نسبت داده می‌شود. رشد جمعیت که پس از جنگ با شیب تند ادامه می‌یافت، به تدریج در دهه 70 روندی معکوس گرفت و امروز نرخ رشد از 6.4 در سال 1367 به 1.2 در سال جاری رسیده است. جمعیت امروز ایران بیش از 80‌‌ میلیون نفر تخمین زده می‌شود اما از این تعداد تنها کمتر از 20‌‌ میلیون نفر جوان هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.