|

سد اشتغال

سهراب دل‌انگیزان .عضو هیئت علمی گروه‌ اقتصاد و کارآفرینی دانشگاه رازی

بی‌کاری از جدی‌ترین مسائل اقتصاد ایران در 20 سال گذشته و البته به تشخیص کارشناسان 10 سال آینده کشور خواهد بود. جوانان اصلی‌ترین گروهی هستند که باید دوره‌های بی‌کاری را برای رسیدن به شغل مورد علاقه طی کنند. نظام آموزشی کشور چه در دوره متوسطه و چه در سیستم دانشگاهی متأسفانه مهارت‌های لازم برای جذب فارغ‌التحصیلان را در بازار کار به آنها نمی‌آموزد. ناچار جوانان فارغ‌التحصیل از تحصیلات متوسطه یا آموزش عالی بدون داشتن مهارت‌های کاربردی در بازار کار وارد سیستم جست‌وجوی شغل می‌شوند. مهارت مهم‌ترین کلید موفقیت در بازار کار است. توانایی به‌دست‌آوردن یک شغل و نگه‌داشتن آن و توانمندی شغلی، ترکیب هم‌افزای کیفیت‌ها و صلاحیت‌های فردی، مهارت‌های فنی و فرایندی و مهارت‌ها و شایستگی‌های کلیدی هستند. مهارت‌های اشتغال‌پذیری دسته متنوعی را تشکیل می‌دهند که در ذیل به آنها اشاره می‌شود:
در زندگی اجتماعی امروزی بدون داشتن مهارت‌های متفاوت نمی‌توان انتظار داشت که فرد بتواند به ارزش‌های واقعی خود جامه‌ عمل بپوشاند. انسان‌های امروزی برای درک درست موقعیت خود و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، برای ایجاد ارتباط با جامعه، محیط و انسان‌های اطراف، برای درک درست انتظارات و علایق، برای داشتن یک زندگی فردی و خانوادگی شایسته، برای یافتن شغل درخور و موردعلاقه، برای به‌دست‌آوردن شغل، ارتقای شغلی و شکوفایی آن شغل، همه و همه نیازمند داشتن مهارت‌هایی چندوجهی هستند. این مهارت‌ها را می‌توان در ابعادي نظير؛ مهارت‌های فردی (تسلط بر ابزارهای امروزی، زندگی فردی، شناختی، ادراکی و...)، مهارت‌های خانوادگی (روابط بین همسران، مدیریت خانواده، اقتصاد خانواده، فرزندپروری و...)، مهارت‌های اجتماعی و جامعه‌پذیری (فهم اجتماعی، ارتباط مؤثر، تعاملات اجتماعی و...)، مهارت‌های اشتغال‌پذیری، مهارت‌های کاری و شغلی (فنی، کسب‌وکار، بازار و روابط کار و...)، مهارت‌های کارآفرینی، مهارت‌های شکوفاسازی، دسته‌بندي كرد. این نوع مهارت‌ها فرد را برای درک صحیح موقعیت‌های متفاوت شغلی، تحلیل شغل، به‌دست‌آوردن شغل، ارتقای شغلی و شکوفایی شغلی آماده می‌کنند. با وجود این مهارت‌ها، می‌توان انتظار داشت که فرد بتواند برای پیدا‌کردن و تصاحب یک شغل اقدام کند. فرض کنید یک فرد فارغ‌التحصیل دانشگاهی فاقد مهارت‌های اشتغال‌پذیری باشد. در اولین مرحله توانایی درک صحیح موقعیت‌های شغلی پیش‌رو را براساس انتظارات و علایق خود ندارد. وی نمی‌تواند تشخیص دهد که چه شغل‌هایی در جامعه وجود دارند. مرحله بعدی توان تحلیل شغل است. این توان شامل تشخیص مهارت‌های موردنیاز شغل، جایگاه شغل در اجتماع، ذی‌نفعان شغل، مشتریان، درآمدهای مورد انتظار، شرایط احراز، شرایط ارتقا در شغل و مراحل شکوفایی و تحول شغل خواهد بود. وقتی فرد توانایی این نوع تحلیل را نداشته باشد نمی‌تواند تشخیص دهد که آیا این همان شغلی است که می‌خواهد یا نه؟
مرحله بعدی توانایی در به‌دست‌آوردن شغل است. توانایی دادن درخواست شغلی، توانایی درک سؤالاتی که ممکن است در مصاحبه‌های اولیه پرسیده شوند، توانایی تنظیم مستندات و تهیه رزومه‌های شخصی برای تأمین نظر استخدام‌کنندگان، توانایی قانع‌کردن و احترام‌گذاشتن و... همه از توانایی‌هایی هستند که نبود آنها در فرد منجر به ناتوانی احراز شرایط لازم برای به‌دست‌آوردن شغل می‌شود. در بسیاری از موارد زمان بی‌کاری افراد به علت نداشتن این مهارت‌ها طولانی‌ شده و صدمات جدی به آنها وارد می‌کند. مهارت‌های متفاوت اشتغال‌پذیری برای زندگی شغلی فرد اساسی هستند و نبود آنها دوره بی‌کاری را طولانی می‌کند، بهره‌وری را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود هزینه‌های فرصت‌های ازدست‌رفته اجتماع افزایش یابد. به صورت کلی مهارت‌های اشتغال‌پذیری را در گروه‌هایي چون مهارت‌های تعریف آینده شغلی، مهارت‌های به‌دست‌آوردن شغل مورد علاقه، مهارت‌های نگه‌داشتن شغل، مهارت‌های ارتقای جایگاه فرد در شغل، مهارت‌های شکوفا‌کردن یک شغل دسته‌بندی کرد. مهارت‌های اساسی اشتغال‌پذیری را می‌توان در هشت گروه اصلی مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌های کار تیمی با جمع، توانایی تعریف و حل مسئله، ابتکار و توانایی خطرکردن، مهارت برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی، مهارت خودمدیریتی، مهارت یادگیری و دانش، مهارت تکنولوژی‌پذیری قابل بيان است. ملاحظه می‌شود که مهارت‌های اشتغال‌پذیری طیف وسیعی از مهارت‌ها را دربر می‌گیرد که وجود آنها برای یک زندگی شغلی موفق و به تبع آن یک زندگی خانوادگی و اجتماعی موفق و ارزشمند بسیار ضروری و لازم است.
مهارت‌های اشتغال‌پذیری در ایران
وضعیت مهارت‌های اشتغال‌پذیری در ایران متأسفانه در سطح مناسبی نیست. مدارس و نظام آموزش‌وپرورش تقریبا نسبت به ایجاد این نوع مهارت‌ها در زمانی که شخصیت اصلی فرزندان این کشور شکل می‌گیرد، هیچ برنامه خاصی ندارد. این افراد بعد از ورود به دانشگاه‌ها نیز هیچ برنامه منظمی برای یادگیری این مهارت‌ها ندارند. بنابراین به صورت آزمون و خطا هر فرد آن‌قدر اشتباه می‌کند که به صورت تجربی یاد بگیرد. برنامه‌های منظم درسی در این حوزه، حتی در سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای، طراحی و اجرا نشده است و نیروی آماده به کار به محض تمایل به حضور در عرصه شغل‌یابی به علت نداشتن این نوع مهارت‌ها دچار سردرگمی، تردید در انتخاب، ناتوانی در تشخیص صحیح می‌شود و در نهایت پس از طولانی‌شدن زیاد دوره بی‌کاری، بعد از ورود به شغل نیز درآمد و بهره‌وری وی کم است. بنابراین زندگی فردی ضعیفی دارد و کارفرمای وی نیز از او ناراضی است. همچنین جامعه بر اثر این مشکلات برای تک‌تک افراد، مشمول هزینه‌های بزرگ است. بنابراین یکی از مهم‌ترین مهارت‌هایی که لازم است تا سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای نسبت به تنظیم برنامه رسمی برای آن در برنامه‌های منظم خود اقدام کند، برنامه آموزش مهارت‌های اشتغال‌پذیری است و از سوی دیگر دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها نیز باید سرفصل‌هایی مبتنی بر آموزش مهارت‌های اشتغال‌پذیری را در برنامه‌های خود جای دهند و ترویج کنند.

بی‌کاری از جدی‌ترین مسائل اقتصاد ایران در 20 سال گذشته و البته به تشخیص کارشناسان 10 سال آینده کشور خواهد بود. جوانان اصلی‌ترین گروهی هستند که باید دوره‌های بی‌کاری را برای رسیدن به شغل مورد علاقه طی کنند. نظام آموزشی کشور چه در دوره متوسطه و چه در سیستم دانشگاهی متأسفانه مهارت‌های لازم برای جذب فارغ‌التحصیلان را در بازار کار به آنها نمی‌آموزد. ناچار جوانان فارغ‌التحصیل از تحصیلات متوسطه یا آموزش عالی بدون داشتن مهارت‌های کاربردی در بازار کار وارد سیستم جست‌وجوی شغل می‌شوند. مهارت مهم‌ترین کلید موفقیت در بازار کار است. توانایی به‌دست‌آوردن یک شغل و نگه‌داشتن آن و توانمندی شغلی، ترکیب هم‌افزای کیفیت‌ها و صلاحیت‌های فردی، مهارت‌های فنی و فرایندی و مهارت‌ها و شایستگی‌های کلیدی هستند. مهارت‌های اشتغال‌پذیری دسته متنوعی را تشکیل می‌دهند که در ذیل به آنها اشاره می‌شود:
در زندگی اجتماعی امروزی بدون داشتن مهارت‌های متفاوت نمی‌توان انتظار داشت که فرد بتواند به ارزش‌های واقعی خود جامه‌ عمل بپوشاند. انسان‌های امروزی برای درک درست موقعیت خود و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، برای ایجاد ارتباط با جامعه، محیط و انسان‌های اطراف، برای درک درست انتظارات و علایق، برای داشتن یک زندگی فردی و خانوادگی شایسته، برای یافتن شغل درخور و موردعلاقه، برای به‌دست‌آوردن شغل، ارتقای شغلی و شکوفایی آن شغل، همه و همه نیازمند داشتن مهارت‌هایی چندوجهی هستند. این مهارت‌ها را می‌توان در ابعادي نظير؛ مهارت‌های فردی (تسلط بر ابزارهای امروزی، زندگی فردی، شناختی، ادراکی و...)، مهارت‌های خانوادگی (روابط بین همسران، مدیریت خانواده، اقتصاد خانواده، فرزندپروری و...)، مهارت‌های اجتماعی و جامعه‌پذیری (فهم اجتماعی، ارتباط مؤثر، تعاملات اجتماعی و...)، مهارت‌های اشتغال‌پذیری، مهارت‌های کاری و شغلی (فنی، کسب‌وکار، بازار و روابط کار و...)، مهارت‌های کارآفرینی، مهارت‌های شکوفاسازی، دسته‌بندي كرد. این نوع مهارت‌ها فرد را برای درک صحیح موقعیت‌های متفاوت شغلی، تحلیل شغل، به‌دست‌آوردن شغل، ارتقای شغلی و شکوفایی شغلی آماده می‌کنند. با وجود این مهارت‌ها، می‌توان انتظار داشت که فرد بتواند برای پیدا‌کردن و تصاحب یک شغل اقدام کند. فرض کنید یک فرد فارغ‌التحصیل دانشگاهی فاقد مهارت‌های اشتغال‌پذیری باشد. در اولین مرحله توانایی درک صحیح موقعیت‌های شغلی پیش‌رو را براساس انتظارات و علایق خود ندارد. وی نمی‌تواند تشخیص دهد که چه شغل‌هایی در جامعه وجود دارند. مرحله بعدی توان تحلیل شغل است. این توان شامل تشخیص مهارت‌های موردنیاز شغل، جایگاه شغل در اجتماع، ذی‌نفعان شغل، مشتریان، درآمدهای مورد انتظار، شرایط احراز، شرایط ارتقا در شغل و مراحل شکوفایی و تحول شغل خواهد بود. وقتی فرد توانایی این نوع تحلیل را نداشته باشد نمی‌تواند تشخیص دهد که آیا این همان شغلی است که می‌خواهد یا نه؟
مرحله بعدی توانایی در به‌دست‌آوردن شغل است. توانایی دادن درخواست شغلی، توانایی درک سؤالاتی که ممکن است در مصاحبه‌های اولیه پرسیده شوند، توانایی تنظیم مستندات و تهیه رزومه‌های شخصی برای تأمین نظر استخدام‌کنندگان، توانایی قانع‌کردن و احترام‌گذاشتن و... همه از توانایی‌هایی هستند که نبود آنها در فرد منجر به ناتوانی احراز شرایط لازم برای به‌دست‌آوردن شغل می‌شود. در بسیاری از موارد زمان بی‌کاری افراد به علت نداشتن این مهارت‌ها طولانی‌ شده و صدمات جدی به آنها وارد می‌کند. مهارت‌های متفاوت اشتغال‌پذیری برای زندگی شغلی فرد اساسی هستند و نبود آنها دوره بی‌کاری را طولانی می‌کند، بهره‌وری را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود هزینه‌های فرصت‌های ازدست‌رفته اجتماع افزایش یابد. به صورت کلی مهارت‌های اشتغال‌پذیری را در گروه‌هایي چون مهارت‌های تعریف آینده شغلی، مهارت‌های به‌دست‌آوردن شغل مورد علاقه، مهارت‌های نگه‌داشتن شغل، مهارت‌های ارتقای جایگاه فرد در شغل، مهارت‌های شکوفا‌کردن یک شغل دسته‌بندی کرد. مهارت‌های اساسی اشتغال‌پذیری را می‌توان در هشت گروه اصلی مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌های کار تیمی با جمع، توانایی تعریف و حل مسئله، ابتکار و توانایی خطرکردن، مهارت برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی، مهارت خودمدیریتی، مهارت یادگیری و دانش، مهارت تکنولوژی‌پذیری قابل بيان است. ملاحظه می‌شود که مهارت‌های اشتغال‌پذیری طیف وسیعی از مهارت‌ها را دربر می‌گیرد که وجود آنها برای یک زندگی شغلی موفق و به تبع آن یک زندگی خانوادگی و اجتماعی موفق و ارزشمند بسیار ضروری و لازم است.
مهارت‌های اشتغال‌پذیری در ایران
وضعیت مهارت‌های اشتغال‌پذیری در ایران متأسفانه در سطح مناسبی نیست. مدارس و نظام آموزش‌وپرورش تقریبا نسبت به ایجاد این نوع مهارت‌ها در زمانی که شخصیت اصلی فرزندان این کشور شکل می‌گیرد، هیچ برنامه خاصی ندارد. این افراد بعد از ورود به دانشگاه‌ها نیز هیچ برنامه منظمی برای یادگیری این مهارت‌ها ندارند. بنابراین به صورت آزمون و خطا هر فرد آن‌قدر اشتباه می‌کند که به صورت تجربی یاد بگیرد. برنامه‌های منظم درسی در این حوزه، حتی در سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای، طراحی و اجرا نشده است و نیروی آماده به کار به محض تمایل به حضور در عرصه شغل‌یابی به علت نداشتن این نوع مهارت‌ها دچار سردرگمی، تردید در انتخاب، ناتوانی در تشخیص صحیح می‌شود و در نهایت پس از طولانی‌شدن زیاد دوره بی‌کاری، بعد از ورود به شغل نیز درآمد و بهره‌وری وی کم است. بنابراین زندگی فردی ضعیفی دارد و کارفرمای وی نیز از او ناراضی است. همچنین جامعه بر اثر این مشکلات برای تک‌تک افراد، مشمول هزینه‌های بزرگ است. بنابراین یکی از مهم‌ترین مهارت‌هایی که لازم است تا سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای نسبت به تنظیم برنامه رسمی برای آن در برنامه‌های منظم خود اقدام کند، برنامه آموزش مهارت‌های اشتغال‌پذیری است و از سوی دیگر دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها نیز باید سرفصل‌هایی مبتنی بر آموزش مهارت‌های اشتغال‌پذیری را در برنامه‌های خود جای دهند و ترویج کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.