توانمندسازی اجتماعمحور جوانان در حوزه فرهنگ
شاهكليد توسعه
کیومرث اشتریان.دانشیار سیاستگذاری عمومی دانشگاه تهران
جوانان بهعنوان یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین گروههای اجتماعی همواره مورد توجه سیاستگذاران نهادهای آموزشی بودهاند و برنامهریزی برای اوقات خارج از محیطهای آموزشی آنان به منظور ارتقای توانمندیها و ظرفیتهای آنان در حوزههای مختلف فرهنگ، یکی از دغدغههای اصلی برنامهریزان بوده است. ریشه اصلی مباحث مربوط به توانمندسازی جریان عمدهای است که در دهه 90 میلادی شکل گرفت و در آن انسان محور توسعه شناخته شد. در این جریان عمده، توسعه منابع انسانی بهعنوان یکی از مؤلفههای توسعه پایدار در دستور کار کشورهای جهان قرار گرفت. با توجه به این نگرش، جلب مشارکت فعال همه افراد یک جامعه در امور اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و... یک استراتژی مهم توسعه بهشمار میآید. در چنین جامعهای انسانهای توسعهیافته موجب رشد و توسعه همهجانبه خواهند شد و هر فرد فارغ از جنسیت، از فرصتهای برابر برخوردار میشود و حق انتخاب آگاهانه را مییابد.
براساس جریان شکلگرفته فوقالذکر، پارادایم اقدامات اجتماعمحور بهویژه توانمندسازی اجتماعمحور بهعنوان پارادایمی جدید نضج گرفت و حوزههای مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را تحت تأثیر خود قرار داد. از جمله مواردی که بهعنوان توسعه منابع انسانی در قالب پارادایم جدید قابل طرح است، توانمندسازی اجتماعمحور جوانان در حوزه فرهنگی است. مطابق این برنامه جوانان بهعنوان یکی از منابع انسانی عمده، بهمنظور حضور فعال در جامعه و تأثیرگذاری در آن، از لحاظ فرهنگی توانمند میشوند تا بتوانند براساس توانمندیهایی که در جریان برنامههای مشارکتی و اجتماعمحور خود به دست آوردهاند، نقش نیروهای انسانی توسعهیافته را در جهت توسعه پایدار جامعه ایفا کنند.
پیادهسازی برنامههای توانمندسازی، با توجه به ظهور پارادایم جدیدی که اشاره شد، نیازمند یک اجتماع کوچک بوده تا در متن آن برنامه توانمندسازی به مرحله اجرا درآید.
اجتماع کوچک براساس تعاریف عبارت است از گروهی از افراد که پیرامون موضوعی مشترک، با داشتن هدفی مشترک، در یک حوزه مکانی مشترک، گرد هم میآیند و دارای ارزشهای مشترک هستند. در این اجتماعات کوچک، هدفگذاری، برنامهریزی و اجرای برنامهها به صورت مشارکت همه اعضای اجتماع بوده و محور تمامی اقدامات در اجتماع است. بدیهی است توانمندکردن اعضای اجتماعات کوچک نیز باید به صورت اجتماعمحور انجام شود.
توانمندسازی از منظرهای مختلف دارای تعاریف مختلفی است. در یک تعریف، توانمندسازی را میتوان فرایندی دانست که از طریق آن، مردم کنترل بیشتری بر تلاشها و تصمیمگیریهای مؤثر بر زندگی خود مییابند. به عبارتی توانمندسازی در مفهوم کلی آن، فرایندی است که در آن افراد، گروهها و جوامع از وضعیت موجود زندگی و شرایط حاکم بر آن آگاهی پیدا میکنند و برای تغییر شرایط موجود، به سمت شرایط مطلوب، اقدام آگاهانه و سازمانیافته انجام میدهند. بانک جهانی نیز توانمندسازی را به معنای گسترش داراییها و قابلیتهای افراد بهمنظور مشارکت، تأثیرگذاری، کنترل و نگهداری نهادهای مسئول مدنی میداند که بر زندگی آنان تأثیرگذار هستند. در این تعریف چهار جزء اصلی برای فرایند توانمندسازی تعریف میشود که عبارتاند از: دستیابی به اطلاعات، مشارکت مدنی، پاسخگویی مسئولان و ظرفیت نهادهای محلی و اجتماعات کوچک.
همچنین استراتژیهای عمده در توانمندسازی که موجب تشویق افراد به تقویت اجتماعات کوچک میشوند را میتوان در سه استراتژی آموزش، سازماندهی و شبکهسازی جستوجو کرد.
در تعریف فرهنگ نیز باید گفت: فرهنگ در معنایی گستردهتر عبارت است از همه فراوردهها و تولیدات انسانی که در مقابل فرایندها و تولیدات طبیعت قرار میگیرد. سه تعریف کلی از فرهنگ داده شده است: نخست فرهنگ بهعنوان «فرایند عمومی تکامل و توسعه فکری، معنوی و زیباییشناختی» دوم فرهنگ بهعنوان «شیوه خاص زندگی مردمی خاص یا دورانی خاص» سوم فرهنگ بهعنوان «فراوردههای فعالیت فکری و هنری». با توجه به تعاریف فوق میتوان «توانمندسازی اجتماعی و فرهنگی اجتماعمحور» را اینگونه تعریف کرد:
توانمندسازی اجتماعی- فرهنگی اجتماعمحور عبارت است از فرایندی که از طریق آن افراد و گروهها، توانایی فردی و جمعی خود را در حوزههای فرهنگ و اجتماع افزایش میدهند تا بتوانند نیازهای خود را به وسیله خودشان تأمین کنند. این تواناییها شامل: ارتقای سطح مسئولیتپذیری، اختیار، خوداتکایی، خلاقیت، جامعهپذیری، تصمیمسازی، پاسخگویی مهارتهای زندگی و دسترسی به کیفیت بهتر زندگی از طریق مشارکت در قالب اجتماعات کوچک و فعالیت در جهت فرایند توسعه پایدار و... است.
به منظور پیادهسازی طرح ایجاد خانههای فرهنگ، یا ساختارهایی مشابه ضروری مینماید. به عبارت دیگر این طرح حتیالامکان نیازمند فضایی است برای تشکیل اجتماعات کوچک جوانان تا بتواند برنامه توانمندسازی اجتماعمحور آنان را در حوزههای مختلف فرهنگی پیاده کند. اجتماعات کوچک در اینگونه فضاها، با کمک تسهیلگران وارد فرایند توانمندسازی شده و در پایان فرایند بهعنوان افراد/ گروههایی مقتدر وارد جامعه میشوند. مبانی نظری این طرح، نهادگرایی و توانمندسازی شبکهای است که در آن برنامه آموزش تسهیلگری برای تسهیلگران نیز مطرح خواهد شد.
جوانان بهعنوان یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین گروههای اجتماعی همواره مورد توجه سیاستگذاران نهادهای آموزشی بودهاند و برنامهریزی برای اوقات خارج از محیطهای آموزشی آنان به منظور ارتقای توانمندیها و ظرفیتهای آنان در حوزههای مختلف فرهنگ، یکی از دغدغههای اصلی برنامهریزان بوده است. ریشه اصلی مباحث مربوط به توانمندسازی جریان عمدهای است که در دهه 90 میلادی شکل گرفت و در آن انسان محور توسعه شناخته شد. در این جریان عمده، توسعه منابع انسانی بهعنوان یکی از مؤلفههای توسعه پایدار در دستور کار کشورهای جهان قرار گرفت. با توجه به این نگرش، جلب مشارکت فعال همه افراد یک جامعه در امور اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و... یک استراتژی مهم توسعه بهشمار میآید. در چنین جامعهای انسانهای توسعهیافته موجب رشد و توسعه همهجانبه خواهند شد و هر فرد فارغ از جنسیت، از فرصتهای برابر برخوردار میشود و حق انتخاب آگاهانه را مییابد.
براساس جریان شکلگرفته فوقالذکر، پارادایم اقدامات اجتماعمحور بهویژه توانمندسازی اجتماعمحور بهعنوان پارادایمی جدید نضج گرفت و حوزههای مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را تحت تأثیر خود قرار داد. از جمله مواردی که بهعنوان توسعه منابع انسانی در قالب پارادایم جدید قابل طرح است، توانمندسازی اجتماعمحور جوانان در حوزه فرهنگی است. مطابق این برنامه جوانان بهعنوان یکی از منابع انسانی عمده، بهمنظور حضور فعال در جامعه و تأثیرگذاری در آن، از لحاظ فرهنگی توانمند میشوند تا بتوانند براساس توانمندیهایی که در جریان برنامههای مشارکتی و اجتماعمحور خود به دست آوردهاند، نقش نیروهای انسانی توسعهیافته را در جهت توسعه پایدار جامعه ایفا کنند.
پیادهسازی برنامههای توانمندسازی، با توجه به ظهور پارادایم جدیدی که اشاره شد، نیازمند یک اجتماع کوچک بوده تا در متن آن برنامه توانمندسازی به مرحله اجرا درآید.
اجتماع کوچک براساس تعاریف عبارت است از گروهی از افراد که پیرامون موضوعی مشترک، با داشتن هدفی مشترک، در یک حوزه مکانی مشترک، گرد هم میآیند و دارای ارزشهای مشترک هستند. در این اجتماعات کوچک، هدفگذاری، برنامهریزی و اجرای برنامهها به صورت مشارکت همه اعضای اجتماع بوده و محور تمامی اقدامات در اجتماع است. بدیهی است توانمندکردن اعضای اجتماعات کوچک نیز باید به صورت اجتماعمحور انجام شود.
توانمندسازی از منظرهای مختلف دارای تعاریف مختلفی است. در یک تعریف، توانمندسازی را میتوان فرایندی دانست که از طریق آن، مردم کنترل بیشتری بر تلاشها و تصمیمگیریهای مؤثر بر زندگی خود مییابند. به عبارتی توانمندسازی در مفهوم کلی آن، فرایندی است که در آن افراد، گروهها و جوامع از وضعیت موجود زندگی و شرایط حاکم بر آن آگاهی پیدا میکنند و برای تغییر شرایط موجود، به سمت شرایط مطلوب، اقدام آگاهانه و سازمانیافته انجام میدهند. بانک جهانی نیز توانمندسازی را به معنای گسترش داراییها و قابلیتهای افراد بهمنظور مشارکت، تأثیرگذاری، کنترل و نگهداری نهادهای مسئول مدنی میداند که بر زندگی آنان تأثیرگذار هستند. در این تعریف چهار جزء اصلی برای فرایند توانمندسازی تعریف میشود که عبارتاند از: دستیابی به اطلاعات، مشارکت مدنی، پاسخگویی مسئولان و ظرفیت نهادهای محلی و اجتماعات کوچک.
همچنین استراتژیهای عمده در توانمندسازی که موجب تشویق افراد به تقویت اجتماعات کوچک میشوند را میتوان در سه استراتژی آموزش، سازماندهی و شبکهسازی جستوجو کرد.
در تعریف فرهنگ نیز باید گفت: فرهنگ در معنایی گستردهتر عبارت است از همه فراوردهها و تولیدات انسانی که در مقابل فرایندها و تولیدات طبیعت قرار میگیرد. سه تعریف کلی از فرهنگ داده شده است: نخست فرهنگ بهعنوان «فرایند عمومی تکامل و توسعه فکری، معنوی و زیباییشناختی» دوم فرهنگ بهعنوان «شیوه خاص زندگی مردمی خاص یا دورانی خاص» سوم فرهنگ بهعنوان «فراوردههای فعالیت فکری و هنری». با توجه به تعاریف فوق میتوان «توانمندسازی اجتماعی و فرهنگی اجتماعمحور» را اینگونه تعریف کرد:
توانمندسازی اجتماعی- فرهنگی اجتماعمحور عبارت است از فرایندی که از طریق آن افراد و گروهها، توانایی فردی و جمعی خود را در حوزههای فرهنگ و اجتماع افزایش میدهند تا بتوانند نیازهای خود را به وسیله خودشان تأمین کنند. این تواناییها شامل: ارتقای سطح مسئولیتپذیری، اختیار، خوداتکایی، خلاقیت، جامعهپذیری، تصمیمسازی، پاسخگویی مهارتهای زندگی و دسترسی به کیفیت بهتر زندگی از طریق مشارکت در قالب اجتماعات کوچک و فعالیت در جهت فرایند توسعه پایدار و... است.
به منظور پیادهسازی طرح ایجاد خانههای فرهنگ، یا ساختارهایی مشابه ضروری مینماید. به عبارت دیگر این طرح حتیالامکان نیازمند فضایی است برای تشکیل اجتماعات کوچک جوانان تا بتواند برنامه توانمندسازی اجتماعمحور آنان را در حوزههای مختلف فرهنگی پیاده کند. اجتماعات کوچک در اینگونه فضاها، با کمک تسهیلگران وارد فرایند توانمندسازی شده و در پایان فرایند بهعنوان افراد/ گروههایی مقتدر وارد جامعه میشوند. مبانی نظری این طرح، نهادگرایی و توانمندسازی شبکهای است که در آن برنامه آموزش تسهیلگری برای تسهیلگران نیز مطرح خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.