|

سوداي سرمايه‌داري

امان‌اله باطنی .روزنامه‌نگار

در ادبیات توسعه، توانمندسازی را دستیابی مردم به سطحی از توسعه فردی قلمداد می‌کنند که این سطح به آنها امکان انتخاب براساس خواسته‌های خود را بدهد. در واقع توانمندسازی فرایندی است که افراد جامعه از راه آن، از نیازها و خواسته‌های خود آگاه می‌شوند، نوعی اعتمادبه‌نفس و خوداتکایی را برای برطرف‌کردن آن نیازها به دست می‌آورند و براساس آن از توانایی لازم برای تحقق هدف‌های خود برخوردار می‌شوند. باید گفت توانمندسازی، کانون‌ و مرکز ثقل‌ توسعه‌ مشارکتی‌ در عصر مدرن‌ و یکی از مباحث اساسی در مقوله توسعه اجتماعی تلقی‌ می‌شود. در توانمندسازی، هدف کلی آن است که در جامعه محلی، افراد به سطحی از نگرش، دانش و توانایی برسند که بخواهند و بتوانند مسئولیت اجتماعی و نقش خود را در توسعه و پیشرفت جامعه محلی‌شان ایفا کنند. براین‌اساس با درنظرداشتن اصل مبنایی مالکیت و حس تعلق (ownership) که کلید اساسی ماندگاری و استمرار ایفای مسئولیت اجتماعی در مخاطب به شمار می‌رود، توجه به مردم به‌عنوان ذی‌نفع اصلی نکته‌ای است که همواره باید مثل یک چراغ راهنما مدنظر برنامه‌ریزان توسعه باشد. فیترمن توانمندسازی را مشتمل بر فرایندی پنج‌سطحی می‌داند که شامل سطوح زیر است:
اﻟﻒ) آﻣﻮزش ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ بهبود ﺧﻮداﺗﮑﺎﯾﯽ جامعه هدف.
ب) تسهیلگری ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ فراهم‌ﺳﺎزی راهنمایی‌های ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﺳﻮق‌دهی اﻋﻀﺎی جامعه هدف به ﺳﻤﺖ ﺷﻨﺎﺧﺖ و اوﻟﻮﯾﺖ‌ﺑﻨﺪی ﻣﺸﮑﻼتﺷﺎن.
ج) ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ اﯾﻔﺎی ﻧﻘﺶ ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ واﺑﺴﺘﮕﺎن و دﺳﺖ‌اﻧﺪرﮐﺎران دوﻟﺘﯽ از پیشنهادات توسعه‌ای اﻓﺮاد ﻣﺤﻠﯽ.
د) آﺷﮑﺎرﺳﺎزی ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ آﮔﺎه‌ﺳﺎزی، روشنگری و اﯾﺠﺎد اﻧﮕﯿﺰه در ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎی جامعه هدف ﺑﺮای همراهی با دﯾﮕﺮ ﻋﻮاﻣﻞ برنامه.
ه) آزادﺳﺎزی ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ ﻓﺮﺻﺖ‌ﺳﺎزی خودخواسته و رهایی ﻓﺮد از قیدهای گذشته.
برای توسعه پایدار مشخصا ما نیاز به توانمند‌سازی زنان، فقرا، روستاییان، جوانان و کارمندان به‌عنوان گروه‌های پایه و هدف داریم. پرسش محوری ما نیز در این گزارش تحلیلی، حول توانمند‌سازی جوانان است و اینکه تحصیلات دانشگاهی برای جوانان به‌عنوان بخش پررنگ جامعه تا چه حد توانسته باعث توسعه فردی آنها شود و به آنها امکان انتخاب براساس خواسته‌های خود را دهد؟ این انتخاب می‌تواند انتخاب همسر، شغل، سبک زندگی، انتخاب‌های سیاسی یا هر انتخاب دیگری باشد. به عبارت دیگر تحصیلات دانشگاهی تا چه حد توانسته سطوح آموزش، تسهیلگری، حمایت، آشکار‌سازی و آزاد‌سازی را در فرایند توانمند‌سازی جوانان انجام دهد و تکمیل کند؟ آیا تحصیلات دانشگاهی منجر به خوداتکایی جوانان شده است یا به آنها در شناخت و اولویت‌بندی مشکلاتشان کمک کرده است؟ آیا این تحصیلات توانسته نقش حمایتی برای جوانان بازی کند یا انگیزه‌های آنان را برای فرصت‌سازی خودخواسته بالا ببرد؟ حقیقت آن است که در دهه‌های اخیر با شتاب هرچه‌تمام‌تر، دو تعریف اجتماعی در ایران دستخوش تغییر شده و شاید به لحاظ جامعه‌شناسی معرفت، تغییر این دو تعریف سهم بسزایی در رشد تحصیلات دانشگاهی داشته است:
تعریف اول: منزلت اجتماعی که با توجه به رواج برچسب‌های اجتماعی مانند دکتر و مهندس بسیار تحت‌تأثیر برچسب‌های اجتماعی قرار گرفته و باعث سرایت اجتماعی تحصیلات دانشگاهی و هم‌شکلی بیش‌ازحد جامعه در این بخش شده است.
تعریف دوم: مفهوم تحرک اجتماعی و در واقع محقق‌کردن پایگاه تحول اجتماعی که در سال‌های اخیر و از طریق تحصیلات عالیه برای جامعه دسترس‌پذیر‌تر جلوه کرده است و جامعه با نگاهی رمانتیک به تحصیلات عالیه، سودای سرمایه‌دار خودساخته شدن از طریق این تحصیلات را پیدا کرده است. اما پرسش محوری همچنان آن است که: رشد تحصیلات دانشگاهی حاصل تغییر جامعه‌شناختی (منزلت اجتماعی - تحرک اجتماعی) تا چه حد منجر به توانمند‌سازی شده است؟ سنجه ما در توانمند‌سازی همان «امکان انتخاب براساس خواسته خود» است و باید گفت تحصیلات دانشگاهی و نهاد دانشگاه اگرچه امکان برخی انتخاب‌ها را مانند انتخاب همسر، انتخاب سبک زندگی و انتخاب‌های سیاسی براساس «خواسته فرد» تا حدودی تسهیل و در این راستا به توانمند‌سازی افراد جامعه کمک کرده‌اند اما در توانمند‌سازی شغلی جامعه ناکام بوده‌اند و شاید جمله معترضه «عاقبت فرار از مدرسه» از همین ناکامی منبعث می‌شود؛ اینکه فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به دلیل اینکه در بیشتر مواقع بدون کار مناسب می‌مانند، به پدیده‌ای همانند یک بمب اجتماعی تبدیل شده‌اند و انسان‌هایی ناراضی هستند که مروج وندالیسم در جامعه و موجب هجمه به سیستم اجتماعی کشور می‌شوند، اینکه جنبش‌های دانشجویی در آینده به دلیل نارضایتی شغلی به جنبش‌های کارگری تبدیل می‌شوند، همه اینها نشانه‌های خوبی برای توانمند‌سازی نبوده و نیست.
براساس مطالعات سازمان همیاری اشتغال دانش‌آموختگان جهاد دانشگاهی، نرخ بی‌کاری در بین دانش‌آموختگان در سال‌های اخیر رقمی حدود 18 درصد اعلام شده است این در حالی است که نرخ بی‌کاری امسال به 12.2 درصد رسیده است. فاصله شش‌درصدی نرخ بی‌کاری دانش‌آموختگان با نرخ بی‌کاری کل نشان‌دهنده افزایش نامتوازن تحصیلات عالی و اشتغال در کشور است. از طرف دیگر به گفته معاون دانشجویان داخل سازمان امور دانشجویان، ۶۵ درصد دانشجویان به‌ویژه دانشجویان ترم‌های آخر از شغل‌یابی ناامید هستند و در بازار اشتغال چشم‌انداز مثبتی را نمی‌بینند. درحالی‌که 27 درصد فارغ‌التحصیلان رشته‌های هنر گرفتار بی‌کاری هستند و نزدیک به ۳۵ درصد فارغ‌التحصیلان رشته‌های پزشکی در مشاغلی غیر از پزشکی مشغول به فعالیت هستند و برخی دیگر از آمار‌ها به ما می‌گوید در ایران تنها ۲۵ درصد از فارغ‌التحصیلان به کاری متناسب با رشته تحصیلی خود مشغول هستند.

در ادبیات توسعه، توانمندسازی را دستیابی مردم به سطحی از توسعه فردی قلمداد می‌کنند که این سطح به آنها امکان انتخاب براساس خواسته‌های خود را بدهد. در واقع توانمندسازی فرایندی است که افراد جامعه از راه آن، از نیازها و خواسته‌های خود آگاه می‌شوند، نوعی اعتمادبه‌نفس و خوداتکایی را برای برطرف‌کردن آن نیازها به دست می‌آورند و براساس آن از توانایی لازم برای تحقق هدف‌های خود برخوردار می‌شوند. باید گفت توانمندسازی، کانون‌ و مرکز ثقل‌ توسعه‌ مشارکتی‌ در عصر مدرن‌ و یکی از مباحث اساسی در مقوله توسعه اجتماعی تلقی‌ می‌شود. در توانمندسازی، هدف کلی آن است که در جامعه محلی، افراد به سطحی از نگرش، دانش و توانایی برسند که بخواهند و بتوانند مسئولیت اجتماعی و نقش خود را در توسعه و پیشرفت جامعه محلی‌شان ایفا کنند. براین‌اساس با درنظرداشتن اصل مبنایی مالکیت و حس تعلق (ownership) که کلید اساسی ماندگاری و استمرار ایفای مسئولیت اجتماعی در مخاطب به شمار می‌رود، توجه به مردم به‌عنوان ذی‌نفع اصلی نکته‌ای است که همواره باید مثل یک چراغ راهنما مدنظر برنامه‌ریزان توسعه باشد. فیترمن توانمندسازی را مشتمل بر فرایندی پنج‌سطحی می‌داند که شامل سطوح زیر است:
اﻟﻒ) آﻣﻮزش ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ بهبود ﺧﻮداﺗﮑﺎﯾﯽ جامعه هدف.
ب) تسهیلگری ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ فراهم‌ﺳﺎزی راهنمایی‌های ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﺳﻮق‌دهی اﻋﻀﺎی جامعه هدف به ﺳﻤﺖ ﺷﻨﺎﺧﺖ و اوﻟﻮﯾﺖ‌ﺑﻨﺪی ﻣﺸﮑﻼتﺷﺎن.
ج) ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ اﯾﻔﺎی ﻧﻘﺶ ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ واﺑﺴﺘﮕﺎن و دﺳﺖ‌اﻧﺪرﮐﺎران دوﻟﺘﯽ از پیشنهادات توسعه‌ای اﻓﺮاد ﻣﺤﻠﯽ.
د) آﺷﮑﺎرﺳﺎزی ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ آﮔﺎه‌ﺳﺎزی، روشنگری و اﯾﺠﺎد اﻧﮕﯿﺰه در ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎی جامعه هدف ﺑﺮای همراهی با دﯾﮕﺮ ﻋﻮاﻣﻞ برنامه.
ه) آزادﺳﺎزی ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ ﻓﺮﺻﺖ‌ﺳﺎزی خودخواسته و رهایی ﻓﺮد از قیدهای گذشته.
برای توسعه پایدار مشخصا ما نیاز به توانمند‌سازی زنان، فقرا، روستاییان، جوانان و کارمندان به‌عنوان گروه‌های پایه و هدف داریم. پرسش محوری ما نیز در این گزارش تحلیلی، حول توانمند‌سازی جوانان است و اینکه تحصیلات دانشگاهی برای جوانان به‌عنوان بخش پررنگ جامعه تا چه حد توانسته باعث توسعه فردی آنها شود و به آنها امکان انتخاب براساس خواسته‌های خود را دهد؟ این انتخاب می‌تواند انتخاب همسر، شغل، سبک زندگی، انتخاب‌های سیاسی یا هر انتخاب دیگری باشد. به عبارت دیگر تحصیلات دانشگاهی تا چه حد توانسته سطوح آموزش، تسهیلگری، حمایت، آشکار‌سازی و آزاد‌سازی را در فرایند توانمند‌سازی جوانان انجام دهد و تکمیل کند؟ آیا تحصیلات دانشگاهی منجر به خوداتکایی جوانان شده است یا به آنها در شناخت و اولویت‌بندی مشکلاتشان کمک کرده است؟ آیا این تحصیلات توانسته نقش حمایتی برای جوانان بازی کند یا انگیزه‌های آنان را برای فرصت‌سازی خودخواسته بالا ببرد؟ حقیقت آن است که در دهه‌های اخیر با شتاب هرچه‌تمام‌تر، دو تعریف اجتماعی در ایران دستخوش تغییر شده و شاید به لحاظ جامعه‌شناسی معرفت، تغییر این دو تعریف سهم بسزایی در رشد تحصیلات دانشگاهی داشته است:
تعریف اول: منزلت اجتماعی که با توجه به رواج برچسب‌های اجتماعی مانند دکتر و مهندس بسیار تحت‌تأثیر برچسب‌های اجتماعی قرار گرفته و باعث سرایت اجتماعی تحصیلات دانشگاهی و هم‌شکلی بیش‌ازحد جامعه در این بخش شده است.
تعریف دوم: مفهوم تحرک اجتماعی و در واقع محقق‌کردن پایگاه تحول اجتماعی که در سال‌های اخیر و از طریق تحصیلات عالیه برای جامعه دسترس‌پذیر‌تر جلوه کرده است و جامعه با نگاهی رمانتیک به تحصیلات عالیه، سودای سرمایه‌دار خودساخته شدن از طریق این تحصیلات را پیدا کرده است. اما پرسش محوری همچنان آن است که: رشد تحصیلات دانشگاهی حاصل تغییر جامعه‌شناختی (منزلت اجتماعی - تحرک اجتماعی) تا چه حد منجر به توانمند‌سازی شده است؟ سنجه ما در توانمند‌سازی همان «امکان انتخاب براساس خواسته خود» است و باید گفت تحصیلات دانشگاهی و نهاد دانشگاه اگرچه امکان برخی انتخاب‌ها را مانند انتخاب همسر، انتخاب سبک زندگی و انتخاب‌های سیاسی براساس «خواسته فرد» تا حدودی تسهیل و در این راستا به توانمند‌سازی افراد جامعه کمک کرده‌اند اما در توانمند‌سازی شغلی جامعه ناکام بوده‌اند و شاید جمله معترضه «عاقبت فرار از مدرسه» از همین ناکامی منبعث می‌شود؛ اینکه فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به دلیل اینکه در بیشتر مواقع بدون کار مناسب می‌مانند، به پدیده‌ای همانند یک بمب اجتماعی تبدیل شده‌اند و انسان‌هایی ناراضی هستند که مروج وندالیسم در جامعه و موجب هجمه به سیستم اجتماعی کشور می‌شوند، اینکه جنبش‌های دانشجویی در آینده به دلیل نارضایتی شغلی به جنبش‌های کارگری تبدیل می‌شوند، همه اینها نشانه‌های خوبی برای توانمند‌سازی نبوده و نیست.
براساس مطالعات سازمان همیاری اشتغال دانش‌آموختگان جهاد دانشگاهی، نرخ بی‌کاری در بین دانش‌آموختگان در سال‌های اخیر رقمی حدود 18 درصد اعلام شده است این در حالی است که نرخ بی‌کاری امسال به 12.2 درصد رسیده است. فاصله شش‌درصدی نرخ بی‌کاری دانش‌آموختگان با نرخ بی‌کاری کل نشان‌دهنده افزایش نامتوازن تحصیلات عالی و اشتغال در کشور است. از طرف دیگر به گفته معاون دانشجویان داخل سازمان امور دانشجویان، ۶۵ درصد دانشجویان به‌ویژه دانشجویان ترم‌های آخر از شغل‌یابی ناامید هستند و در بازار اشتغال چشم‌انداز مثبتی را نمی‌بینند. درحالی‌که 27 درصد فارغ‌التحصیلان رشته‌های هنر گرفتار بی‌کاری هستند و نزدیک به ۳۵ درصد فارغ‌التحصیلان رشته‌های پزشکی در مشاغلی غیر از پزشکی مشغول به فعالیت هستند و برخی دیگر از آمار‌ها به ما می‌گوید در ایران تنها ۲۵ درصد از فارغ‌التحصیلان به کاری متناسب با رشته تحصیلی خود مشغول هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.