بلوغ سیاسی احزاب
مختار كردي
شرق: بیش از صدسال از سابقه احزاب در ایران میگذرد و علیرغم عمر نسبتاً طولانی، هنوز هم این احزاب به بلوغ کامل نرسیدهاند و از کارایی لازم برخوردار نیستند. هرگاه بخواهیم فعالیتهای اجتماعی و مدنی موفق و تأثیرگذاری داشته باشیم ناگزیریم که در چارچوب قوانین و در قالب تشکلها و احزاب فعالیت کنیم تا بهموجب پشتوانهای که از قِبَلِ تشکلها به دست میآوریم بتوانیم به اهدافمان برسیم و تأثیرگذار شویم. اما امروزه ما فقدان اینچنین پشتیبانی را در فضای سیاسی کشور احساس میکنیم که نتیجه آن به بنبست خوردن برنامهها و فعالیتهای سیاسی است. اگر بخواهیم نظر کارشناسی و نسبتاً دقیقی در مورد احزاب و چگونگی کارکرد آنها ارائه دهیم ابتدا میبایست به مطالعه و بررسی تاریخچه شکلگیری و فعالیت احزاب در ایران بپردازیم که با نگاهی اجمالی به آنها میتوان دریافت از همان ابتدای شکلگیری احزاب در ایران (در دوران قاجاریه) با مشکلات و موانع و البته ضعفهایی همراه بودهاند که احزاب فعلی نیز همچنان با شماری از آنها درگیر هستند. احزاب در ایران هیچگاه بهخوبی دارای فضای فعالیتی، دارای برنامه مشخص و مدون نبودهاند و معمولاً قادر نبودهاند
که برنامه راه مشخصی را به مخاطبین و مردم ارائه دهند تا مردم بدینوسیله با کارکرد این احزاب آشنا شوند. کمتر شاهد کشف نخبههای سیاسی در دل احزاب بودهایم و این خود میتواند بیانگر عدم فرصت دهی به جوانان و نخبههای احتمالی در احزاب باشد و شاهدیم که هر نخبه سیاسی، ابتدا تبدیل به نخبه شده و سپس وارد احزاب میشدند، در صورتی که این احزاب هستند که باید از جوانان خام و بیتجربه سیاستمداران پخته تربیت کنند که این خود نشاندهنده نبود آموزش صحیح و کافی و البته بنیادی در بین احزاب است که از قضا مهمترین رکن نیز هست. در دوران پیش از انقلاب علاوه بر موارد فوق شاهد استبداد حاکم و ساختار مطلقه قدرت، فقدان امنیت برای فعالیت حزبی و سیاسی، تصمیمگیری به شکل قومی و قبیلهای، برخورد و مقابله سنت و مدرنیته در بین مردم، نبود فعاليت رسمی احزاب مستقل، وابستگی احزاب به حکومت و افراد بلندپایه حکومتی، عدم آگاهی و عدم وجود آموزش مناسب در مورد احزاب و فعالیتهای سیاسی و درنتیجه ضعف مشارکت سیاسی مردم بودهایم. علاوه بر همه اینها، امروزه ایرادات و مشکلات دیگری نیز بر فعالیت احزاب سایه افکنده است:
1.ابهام و عدم تفسیر واحد از قوانین مربوط به فعالیتهای سیاسی و حزبی
2.ضعف و بعضاً تعارضهای در قوانین احزاب که بعضاً به اساسنامههای احزاب نیز رسیده و بسیار مواردی که فعالین سیاسی و حزبی خود از مشخص نمودن چارت ساده حزب و تفسیر و توضیح آنها عاجزند
3. تغییرات بسیار و پیدرپی در نحوه، امکانات، شیوه برگزاری انتخابات
4.دشواریها و مشکلات نظارت بر انتخابات
5. عدم استقلال اقتصادی احزاب بهنوعی که همیشه احزاب با مشکلات عدیده اقتصادی درگیر بودهاند و گاه حتی یک حزب از تأمین هزینه مخارج معمول خود نیز بازمانده
6. تأثیرپذیر قومی و قبیله، نگاه و دید انتخاباتی بر اساس سوابق و شاخصهای قومی و آیینی و تعصب بر کاندیدای موردنظر که باعث شده بیش از آنکه شخص بر اساس توانایی و شناخت کافی کاندیدای موردنظر خود را انتخاب کند معیارهایی همچون نسبت خویشاوندی، نسبت جغرافیایی و زبانی و... در انتخابش تأثیرگذار باشد و بهنوعی انتخاب احساسی داشته باشد
7.رفتار تودهای و مقطعی مردم که میتواند ناشی از فعالیت موسمی و فصلی احزاب باشد که در مقاطع کوتاه نزدیک به انتخابات وارد تودههای مردم شده و جو و انگیزهای مقطعی در بین مردم به وجود میآورند که پس از انتخابات نیز از بین میرود و کارکردی صرفاً تبلیغی برای انتخابات دارد
8.تشکیل ائتلافها و انشعابهای کم بنیاد، کمکاربرد و مکرر از احزاب مرکزی
9 .شعارزدگی و عدم وجود نگرش واقعگرایانه
10. ضعف شایستهسالاری و توجه بیشتر به روابط ورزی در مقابل ضابطه گرایی
11 . تعصب و افراط گری در عین نبود صبر و شکیبایی لازم و گاه کمبهرگی از اخلاق سیاسی
در کنار موارد ذکرشده، میتوان سه مورد اساسی دیگر نیز ذکر کرد. نخست احزاب همسو و همجهت در یک جریان سیاسی خاص، بهندرت به اتحاد با یکدیگر برای تصمیمگیری در مورد برنامه یا حتی کاندیدای موردنظر به اتحاد میرسند و این عدم اتحاد و اعتماد به اعضای آنها و سپس به دیگر بخشهای جامعه نیز سرایت خواهد کرد. دوم، در زمانهای مختلف و بعضاً بلافاصله پس از تغییر دولت، رفتار دولت با احزاب تغییرات چشمگیری داشته که خود علیرغم سردرگمی، انفعال، گاها منجر به افول برخی احزاب نیز میشده. سوم، برخی احزاب ایران، در آستانه انتخابات یا فعالیتهای خاص تشکیل میشوند و در صورت شکست، از بین میروند و در صورت پیروزی در طول مقطعی به فعالیت خود ادامه میدهند؛ در واقع وجود این احزاب منوط به حضور افراد در رئوس قدرت است. ایراد چنین احزابی در این است که هیچگاه روند اصولی و بنیادی شکلگیری، عضوگیری، تبلیغات و آموزش و ساخت بنیه برای ادامه فعالیت در زمانهای دور از قدرت طی نخواهد شد و بلافاصله پس از فاصله گرفتن از قدرت میتوان حتی انتظار محو کلی آن حزب را داشت که این خود بزرگترین آفت فعالیت حزبی در ایران است، چرا هم علاوه بر اینکه تأثیر
ماندگار مثبتی بر جامعه خود نگذاشته، باعث سرخوردگی در بین آحاد مردم و حتی ایجاد ترس از فعالیت حزبی در بین مردم میشود چرا که چنین حزبی فعالیت سیاسی را به شکل مطلق نشان میدهد؛ یا در رأس قدرت، یا در قعر جامعه. در پایان به نظر بنده از انتقادهای غیرمنصفانه نیز باید پرهیز کرد چرا که با وجود سرعت بسیار کند، اما بههرحال احزاب ایران در حال گذر بهسوی رشد و نمو هستند و پس از انتخابات 7 اسفند 94 بیشازپیش شاهد بینش سیاسی و حزبی در بین مردم بودهایم و این امیدواری را به وجود آورده که مسیر شکلگیری صحیح احزاب، و درک صحیح مردم از جریان سازی احزاب در حال شکلگیری است و میتوان امیدوار بود در آیندهای نهچندان دور شاهد ظهور نگرشهای جدیدی در مورد احزاب ایران باشیم.
شرق: بیش از صدسال از سابقه احزاب در ایران میگذرد و علیرغم عمر نسبتاً طولانی، هنوز هم این احزاب به بلوغ کامل نرسیدهاند و از کارایی لازم برخوردار نیستند. هرگاه بخواهیم فعالیتهای اجتماعی و مدنی موفق و تأثیرگذاری داشته باشیم ناگزیریم که در چارچوب قوانین و در قالب تشکلها و احزاب فعالیت کنیم تا بهموجب پشتوانهای که از قِبَلِ تشکلها به دست میآوریم بتوانیم به اهدافمان برسیم و تأثیرگذار شویم. اما امروزه ما فقدان اینچنین پشتیبانی را در فضای سیاسی کشور احساس میکنیم که نتیجه آن به بنبست خوردن برنامهها و فعالیتهای سیاسی است. اگر بخواهیم نظر کارشناسی و نسبتاً دقیقی در مورد احزاب و چگونگی کارکرد آنها ارائه دهیم ابتدا میبایست به مطالعه و بررسی تاریخچه شکلگیری و فعالیت احزاب در ایران بپردازیم که با نگاهی اجمالی به آنها میتوان دریافت از همان ابتدای شکلگیری احزاب در ایران (در دوران قاجاریه) با مشکلات و موانع و البته ضعفهایی همراه بودهاند که احزاب فعلی نیز همچنان با شماری از آنها درگیر هستند. احزاب در ایران هیچگاه بهخوبی دارای فضای فعالیتی، دارای برنامه مشخص و مدون نبودهاند و معمولاً قادر نبودهاند
که برنامه راه مشخصی را به مخاطبین و مردم ارائه دهند تا مردم بدینوسیله با کارکرد این احزاب آشنا شوند. کمتر شاهد کشف نخبههای سیاسی در دل احزاب بودهایم و این خود میتواند بیانگر عدم فرصت دهی به جوانان و نخبههای احتمالی در احزاب باشد و شاهدیم که هر نخبه سیاسی، ابتدا تبدیل به نخبه شده و سپس وارد احزاب میشدند، در صورتی که این احزاب هستند که باید از جوانان خام و بیتجربه سیاستمداران پخته تربیت کنند که این خود نشاندهنده نبود آموزش صحیح و کافی و البته بنیادی در بین احزاب است که از قضا مهمترین رکن نیز هست. در دوران پیش از انقلاب علاوه بر موارد فوق شاهد استبداد حاکم و ساختار مطلقه قدرت، فقدان امنیت برای فعالیت حزبی و سیاسی، تصمیمگیری به شکل قومی و قبیلهای، برخورد و مقابله سنت و مدرنیته در بین مردم، نبود فعاليت رسمی احزاب مستقل، وابستگی احزاب به حکومت و افراد بلندپایه حکومتی، عدم آگاهی و عدم وجود آموزش مناسب در مورد احزاب و فعالیتهای سیاسی و درنتیجه ضعف مشارکت سیاسی مردم بودهایم. علاوه بر همه اینها، امروزه ایرادات و مشکلات دیگری نیز بر فعالیت احزاب سایه افکنده است:
1.ابهام و عدم تفسیر واحد از قوانین مربوط به فعالیتهای سیاسی و حزبی
2.ضعف و بعضاً تعارضهای در قوانین احزاب که بعضاً به اساسنامههای احزاب نیز رسیده و بسیار مواردی که فعالین سیاسی و حزبی خود از مشخص نمودن چارت ساده حزب و تفسیر و توضیح آنها عاجزند
3. تغییرات بسیار و پیدرپی در نحوه، امکانات، شیوه برگزاری انتخابات
4.دشواریها و مشکلات نظارت بر انتخابات
5. عدم استقلال اقتصادی احزاب بهنوعی که همیشه احزاب با مشکلات عدیده اقتصادی درگیر بودهاند و گاه حتی یک حزب از تأمین هزینه مخارج معمول خود نیز بازمانده
6. تأثیرپذیر قومی و قبیله، نگاه و دید انتخاباتی بر اساس سوابق و شاخصهای قومی و آیینی و تعصب بر کاندیدای موردنظر که باعث شده بیش از آنکه شخص بر اساس توانایی و شناخت کافی کاندیدای موردنظر خود را انتخاب کند معیارهایی همچون نسبت خویشاوندی، نسبت جغرافیایی و زبانی و... در انتخابش تأثیرگذار باشد و بهنوعی انتخاب احساسی داشته باشد
7.رفتار تودهای و مقطعی مردم که میتواند ناشی از فعالیت موسمی و فصلی احزاب باشد که در مقاطع کوتاه نزدیک به انتخابات وارد تودههای مردم شده و جو و انگیزهای مقطعی در بین مردم به وجود میآورند که پس از انتخابات نیز از بین میرود و کارکردی صرفاً تبلیغی برای انتخابات دارد
8.تشکیل ائتلافها و انشعابهای کم بنیاد، کمکاربرد و مکرر از احزاب مرکزی
9 .شعارزدگی و عدم وجود نگرش واقعگرایانه
10. ضعف شایستهسالاری و توجه بیشتر به روابط ورزی در مقابل ضابطه گرایی
11 . تعصب و افراط گری در عین نبود صبر و شکیبایی لازم و گاه کمبهرگی از اخلاق سیاسی
در کنار موارد ذکرشده، میتوان سه مورد اساسی دیگر نیز ذکر کرد. نخست احزاب همسو و همجهت در یک جریان سیاسی خاص، بهندرت به اتحاد با یکدیگر برای تصمیمگیری در مورد برنامه یا حتی کاندیدای موردنظر به اتحاد میرسند و این عدم اتحاد و اعتماد به اعضای آنها و سپس به دیگر بخشهای جامعه نیز سرایت خواهد کرد. دوم، در زمانهای مختلف و بعضاً بلافاصله پس از تغییر دولت، رفتار دولت با احزاب تغییرات چشمگیری داشته که خود علیرغم سردرگمی، انفعال، گاها منجر به افول برخی احزاب نیز میشده. سوم، برخی احزاب ایران، در آستانه انتخابات یا فعالیتهای خاص تشکیل میشوند و در صورت شکست، از بین میروند و در صورت پیروزی در طول مقطعی به فعالیت خود ادامه میدهند؛ در واقع وجود این احزاب منوط به حضور افراد در رئوس قدرت است. ایراد چنین احزابی در این است که هیچگاه روند اصولی و بنیادی شکلگیری، عضوگیری، تبلیغات و آموزش و ساخت بنیه برای ادامه فعالیت در زمانهای دور از قدرت طی نخواهد شد و بلافاصله پس از فاصله گرفتن از قدرت میتوان حتی انتظار محو کلی آن حزب را داشت که این خود بزرگترین آفت فعالیت حزبی در ایران است، چرا هم علاوه بر اینکه تأثیر
ماندگار مثبتی بر جامعه خود نگذاشته، باعث سرخوردگی در بین آحاد مردم و حتی ایجاد ترس از فعالیت حزبی در بین مردم میشود چرا که چنین حزبی فعالیت سیاسی را به شکل مطلق نشان میدهد؛ یا در رأس قدرت، یا در قعر جامعه. در پایان به نظر بنده از انتقادهای غیرمنصفانه نیز باید پرهیز کرد چرا که با وجود سرعت بسیار کند، اما بههرحال احزاب ایران در حال گذر بهسوی رشد و نمو هستند و پس از انتخابات 7 اسفند 94 بیشازپیش شاهد بینش سیاسی و حزبی در بین مردم بودهایم و این امیدواری را به وجود آورده که مسیر شکلگیری صحیح احزاب، و درک صحیح مردم از جریان سازی احزاب در حال شکلگیری است و میتوان امیدوار بود در آیندهای نهچندان دور شاهد ظهور نگرشهای جدیدی در مورد احزاب ایران باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.