|

برای نقد، دغدغه سازندگی داشته باشیم، نه قصد تخریب

فریبا کرمی. روزنامه‌نگار

آنچه که امروز در جامعه رسانه ای ما ازدرجه اهمیت بالایی برخوردار شده بحث انتقاد و انتقادپذیری است.لازم است قبل از هرگونه انتقادي، توجه كنيم به اينكه خود در آن لحظه چه ذهنيتي داريم و از خودمان بپرسيم آيا آمادگي آن را داريم كه به‌ جاي قضاوت كردن فردي كه مي‌بينيم، در پي ديدن جنبه‌هاي مثبت او باشيم؟
این مسئله به وفور در مورد همه ما صدق می‌کند. خود را مبری از هر اشتباهی می‌دانیم و انتظار داریم همیشه مورد تایید دیگران باشیم. ادعا داریم، انتقاد می‌کنیم اما ظرفیت انتقادپذیری نیز نداریم. دلمان می‌خواهد همه نظراتمان را تایید کنند و برایمان کف بزنند.
ويژگي‌ نقد اجتماعي اين است كه منتقدان در مواجهه با اين و يا آن نظام اجتماعي، ديگر در برابر خود يك معضل اجتماعي كلان را كه مستلزم راه حلي كلان باشد، مشاهده نمي‌كنند، برعكس، آنان توالي وضعيت‌هاي كم و بيش منحصر به فردي را مي‌بينند كه پرداختن به هر يك از آنها كاري بس دشوار است چون قاعده‌اي عام و يكنواخت براي بحث درباره تمام وضعيتها وجود ندارد. بنابراين علاوه بر اينكه عصر ما مطمئناً عصر انتقاد است در عين حال عصري است كه آشفتگي و اغتشاش آن مثال زدني است.
جامعه ما نيز، با همه پيچيدگيهاي فراوان و مسائل متفاوتي كه با آنها دست به گريبان است رفته رفته روحيه انتقادي را براي طرح انديشه‌هاي تازه مي‌پذيرد. هنگامي كه با عقيده و با تعصب خويش،‌ مكتبي، شخصي و يا عملي رانقد مي‌زنيم، روشن است كه ما هنوز به روشي مشخص دست نيافته‌ايم و هنگامي كه به معيارهاي ثابت رسيديم مي‌توانيم هر فرد و هر عقيده و هر عمل را ارزيابي و نقد كنيم، يعني زماني كه به خودآگاهي و شعور برسیم. انسان در مرحله شناسايي و آگاهي، تابع محيط‌هايي است كه در آنجا زندگي مي‌كند و در نتيجه تكليف چنداني بردوش ندارد.
مي‌توان هر كسي را با هدف خود وي سنجيد نه با هدف ديگران. آنهايي كه نيت سازندگي دارند محاسبه‌ها را شروع و كسري‌ها را نقد مي‌كنند و كمبودها و عيبها را مي‌يابند. آنها در نظام ساختن و پروراندن، عيبها را بزرگتر مي‌كنند تا بهتر ببينند، مسائل و مشكلات را زير ذره‌بين قرار مي‌دهند تا بزرگتر و مشخص‌تر شده و با طرزكار آنها آشنا شوند، و راه خنثي كردنشان را فراگيرند. در اين زمينه به سه مسئله، دقت و عمق و وسعت توجه مي‌شود، و اين به بينش دقيق و وسيع و عميق سازندگي مي‌انجامد. در اين نوع انتقادات عيبگوئي در واقع نوعي ارمغان است كه ما را در شناسايي حق و رسيدن به آن ياري مي‌دهد.
فرد اما در انتقادات تخریبی، قصد سازندگي ندارد بلكه برعكس از حق و حقيقت دور مي‌شود. در اين نوع انتقادات، ‌عيبهاي واقعي را بزرگ مي‌كنند. و از كمبودها چشم‌پوشي مي‌شود. فرد بدون ارزيابي و راهيابي دقيق گام بر مي‌دارد كه در نهايت، تخريب سرانجام آن است.
باید دید انگیزه این انگيزه انتقادات تخريبي چیست.خودنمایي يا نمايش، سوء استفاده‌هاي شخصي یا عقده‌هاي شخصي؟ اغلب مشاهده شده است که انگيزه‌هاي بسياري از انتقادات؛ عقده‌ها ويا بغض‌هاي شخصي است. دراين نوع انتقادات، منتقد درصدد آن نيست که چيزي را بيان کند بلکه ميخواهد اعتبار فردي را خدشه دار سازد و يا ماهيت مطلبي راتحريف کند.
انتقادات ناشي ازاين گونه انگيزه‌ها فاقد هرنوع سازندگي است. اين‌گونه افراد ناراحتي‌هاي شخصي خود را از سيستم و يا مسووليت را اساس انتقاد قرار مي‌دهند و هيچ اصول ومنطق اساسي هم پشتوانه عمل آنها نيست اين نوع انتقاد درنهايت به جوسازي وايجاد بدبيني درعامه مردم مي‌انجامد. انتقاداتي از اين دست اگر با شناخت کافي و بر پايه حق و حقيقت صورت نگيرد، خسارت جبران‌ناپذيري برجامعه وارد مي‌کند. افرادي بااين نوع انگيزه‌ها معمولا تحت‌تأثير ابزارهايي نظير ترغيب، تشويق، عناصر مادي و.... قرارمي‌گيرند بدون اينکه منافع کل جامعه را مورد توجه قرار دهند و با اين عمل نه تنها روحيه سالم نقد و انتقاد سالم را ازبين مي‌برند بلکه دردراز مدت موجب زوال جامعه نيز خواهند شد.

آنچه که امروز در جامعه رسانه ای ما ازدرجه اهمیت بالایی برخوردار شده بحث انتقاد و انتقادپذیری است.لازم است قبل از هرگونه انتقادي، توجه كنيم به اينكه خود در آن لحظه چه ذهنيتي داريم و از خودمان بپرسيم آيا آمادگي آن را داريم كه به‌ جاي قضاوت كردن فردي كه مي‌بينيم، در پي ديدن جنبه‌هاي مثبت او باشيم؟
این مسئله به وفور در مورد همه ما صدق می‌کند. خود را مبری از هر اشتباهی می‌دانیم و انتظار داریم همیشه مورد تایید دیگران باشیم. ادعا داریم، انتقاد می‌کنیم اما ظرفیت انتقادپذیری نیز نداریم. دلمان می‌خواهد همه نظراتمان را تایید کنند و برایمان کف بزنند.
ويژگي‌ نقد اجتماعي اين است كه منتقدان در مواجهه با اين و يا آن نظام اجتماعي، ديگر در برابر خود يك معضل اجتماعي كلان را كه مستلزم راه حلي كلان باشد، مشاهده نمي‌كنند، برعكس، آنان توالي وضعيت‌هاي كم و بيش منحصر به فردي را مي‌بينند كه پرداختن به هر يك از آنها كاري بس دشوار است چون قاعده‌اي عام و يكنواخت براي بحث درباره تمام وضعيتها وجود ندارد. بنابراين علاوه بر اينكه عصر ما مطمئناً عصر انتقاد است در عين حال عصري است كه آشفتگي و اغتشاش آن مثال زدني است.
جامعه ما نيز، با همه پيچيدگيهاي فراوان و مسائل متفاوتي كه با آنها دست به گريبان است رفته رفته روحيه انتقادي را براي طرح انديشه‌هاي تازه مي‌پذيرد. هنگامي كه با عقيده و با تعصب خويش،‌ مكتبي، شخصي و يا عملي رانقد مي‌زنيم، روشن است كه ما هنوز به روشي مشخص دست نيافته‌ايم و هنگامي كه به معيارهاي ثابت رسيديم مي‌توانيم هر فرد و هر عقيده و هر عمل را ارزيابي و نقد كنيم، يعني زماني كه به خودآگاهي و شعور برسیم. انسان در مرحله شناسايي و آگاهي، تابع محيط‌هايي است كه در آنجا زندگي مي‌كند و در نتيجه تكليف چنداني بردوش ندارد.
مي‌توان هر كسي را با هدف خود وي سنجيد نه با هدف ديگران. آنهايي كه نيت سازندگي دارند محاسبه‌ها را شروع و كسري‌ها را نقد مي‌كنند و كمبودها و عيبها را مي‌يابند. آنها در نظام ساختن و پروراندن، عيبها را بزرگتر مي‌كنند تا بهتر ببينند، مسائل و مشكلات را زير ذره‌بين قرار مي‌دهند تا بزرگتر و مشخص‌تر شده و با طرزكار آنها آشنا شوند، و راه خنثي كردنشان را فراگيرند. در اين زمينه به سه مسئله، دقت و عمق و وسعت توجه مي‌شود، و اين به بينش دقيق و وسيع و عميق سازندگي مي‌انجامد. در اين نوع انتقادات عيبگوئي در واقع نوعي ارمغان است كه ما را در شناسايي حق و رسيدن به آن ياري مي‌دهد.
فرد اما در انتقادات تخریبی، قصد سازندگي ندارد بلكه برعكس از حق و حقيقت دور مي‌شود. در اين نوع انتقادات، ‌عيبهاي واقعي را بزرگ مي‌كنند. و از كمبودها چشم‌پوشي مي‌شود. فرد بدون ارزيابي و راهيابي دقيق گام بر مي‌دارد كه در نهايت، تخريب سرانجام آن است.
باید دید انگیزه این انگيزه انتقادات تخريبي چیست.خودنمایي يا نمايش، سوء استفاده‌هاي شخصي یا عقده‌هاي شخصي؟ اغلب مشاهده شده است که انگيزه‌هاي بسياري از انتقادات؛ عقده‌ها ويا بغض‌هاي شخصي است. دراين نوع انتقادات، منتقد درصدد آن نيست که چيزي را بيان کند بلکه ميخواهد اعتبار فردي را خدشه دار سازد و يا ماهيت مطلبي راتحريف کند.
انتقادات ناشي ازاين گونه انگيزه‌ها فاقد هرنوع سازندگي است. اين‌گونه افراد ناراحتي‌هاي شخصي خود را از سيستم و يا مسووليت را اساس انتقاد قرار مي‌دهند و هيچ اصول ومنطق اساسي هم پشتوانه عمل آنها نيست اين نوع انتقاد درنهايت به جوسازي وايجاد بدبيني درعامه مردم مي‌انجامد. انتقاداتي از اين دست اگر با شناخت کافي و بر پايه حق و حقيقت صورت نگيرد، خسارت جبران‌ناپذيري برجامعه وارد مي‌کند. افرادي بااين نوع انگيزه‌ها معمولا تحت‌تأثير ابزارهايي نظير ترغيب، تشويق، عناصر مادي و.... قرارمي‌گيرند بدون اينکه منافع کل جامعه را مورد توجه قرار دهند و با اين عمل نه تنها روحيه سالم نقد و انتقاد سالم را ازبين مي‌برند بلکه دردراز مدت موجب زوال جامعه نيز خواهند شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.