کودکان 2زبانه و فوریت پیشدبستانی
علیرضا بلک.سربازمعلم سابق روستای شَمَریه اهواز
در باب فوریت و لزوم پیشدبستانی در مناطق دوزبانه بهتر است ابتدا تکلیف خودمان را با چند واژه و اصطلاح روشن کنیم تا به نتیجه بهتری دست یابیم.
کودکان 2زبانه و مشکلات آموزشی آنها
هنگام شنیدن یا مشاهده واژه دوزبانه شاید اینطور به ذهن متبادر شود که اینان افرادی هستند که توانایی استفاده از دو زبان مختلف را در شرایط لازم دارند که این ذهنیت درست است اما مادامی که صحبت به مشکل و گره آموزشی دوزبانهها میرسد، مقصود این است که کودک تنها تسلط بر زبان مادری و قومی خود دارد و فقط قادر به استفاده از آن زبان است. هنگام شروع تحصیل با ضعف زبان معیار (فارسی) مواجه میشود. بسته به شرایط جغرافیایی و عقبه فرهنگی-اجتماعی محیط زندگی قبل از مدرسه، کودک با درجات مختلفی از ضعف زبان فارسی دستوپنجه نرم میکند. سوادآموزی و علمآموزی به زبانی که آنها به آن تسلطی ندارند، آموزش را بغرنج و پیچیده کرده و در واقع مسئله این است که این کودکان برای طیکردن مراحل رشد فردی و اجتماعی و ملحقشدن به جامعهای که به آن تعلق دارند، باید دوزبانه شوند، اما گوشها و زبان کودک قادر به استفاده از زبان رسمی کشور نیست و ما با کودکانی مواجهیم که برخلاف واژه غلطانداز دوزبانه اتفاقا فاقد زبانی هستند که با معلم فارسزبان و کتابهای فارسی ارتباط برقرار کنند تا مراحل سواد و علم آموزی را به طور طبیعی طی کنند و در واقع این طفلکها در
کلاس بیزباناند نه دوزبانه.
اصلیترین چالش حوزه آموزش در این مناطق خاص این است که چگونه و با چه فرایندی میتوان مثلا کودکان ششساله عربزبان را در بدو ورود به مدرسه علاوه بر زبان عربی، مسلط به زبان فارسی کنند که بتوانند از معلم و مدرسه و کتابها استفاده کنند.
فوریت و لزوم پیشدبستانی
پیرامون اضطرار و اورژانسیبودن پیشدبستانی در این مناطق با مثال شاید بهتر بشود حق مطلب را ادا کرد. همه میدانیم شنا و در مجموع ورزشکردن امر بسیار مهم و مطلوبی است. اکنون دو نفر را مدنظر قرار میدهیم؛ فرد Aکه فردی متعادل و سالم است و فرد B که از مشکلات درد کمر و ستون فقرات رنج میبرد و روند عادی زندگیاش مختل شده و حتی راهرفتن برای انجام امور ضروری و ساده زندگی برایش طاقتفرساست. تشخیص و تجویز دکتر متخصص این است که فرد B تنها با شنا و آبدرمانیمیتواند بهبود یابد و به زندگی عادی برگردد. شنا و ورزش برای فرد A مطلوب است و نتایج بسیاری دارد اما اگر احیانا شنا را انجام ندهد، زندگی او مختل و فلج نمیشود و میتواند زندگی عادی خود را بگذراند؛ البته از نتایج و پیامدهای مثبت روحی و جسمی شنا محروم میشود و فرصت بهترشدن و بهتر زندگیکردن را از دست میدهد، اما وضعیت فرد B اصلا شباهت و قرابتی به فرد A ندارد و اگر شنا را انجام ندهد، بهبودی در مشکلات کمر و ستون فقراتش رخ نمیدهد و از روال عادی زندگی دور میشود و حتیدر امور ضروری و شخصی خود نهتنها برای خود که برای اطرافیان نیز دچار مشکل میشود.
فوریت تشکیل پیشدبستانی با هدف دوزبانهکردن کودکان غیرفارسیزبان کشور همانند مثال مذکور است. در این کلاسها ارتباطگیری معلم و دانشآموز بسیار کند و سخت صورت میگیرد، انرژی معلم و وقت کلاس بیشتر صرف زبانآموزی میشود تا سوادآموزی و علمآموزی، درک دانشآموزان از کلام معلم و متن کتابها اندک است و در یک کلام آموزش کند و گاهی فلج است.
اساس و اولین مرحله از فرایند یادگیری و آموزش که انتقال اطلاعات و دانش است، با مشکل مواجه است و به تبع آن کودک دوزبانه فرصت فهمیدن، اندیشیدن و تجزیه و تحلیل را از دست میدهد و از رفتن و رسیدن به مراحل بالا محروم میشود.
بنابراین ماهیت و فلسفه تشکیل پیشدبستانی و همچنین اولویتبندی اهداف آموزشی در مناطق دوزبانه متفاوت از باقی مناطق کشور است زیرا شاید پیشدبستانی برای بهترشدن امر آموزش است اما پیشدبستانی در مناطق دوزبانه برای روان و جاری شدن یک آموزش طبیعی و معمولی است، چون بدون زبان، آموزش خاصی انجام نمیشود. درواقع اگر تمام نیازهای مادی و آموزشی دانشآموز ومدارس با امکانات عالی به همراه بهترین معلمان برای آنها مهیا شود اما مشکل زبان مرتفع نشود، بازهم آموزش لنگ میزند. زبان به مثابه ضریبی است که اگر پایین یا صفر باشد، تمامی پارامترهای آموزش و یادگیری را تحت شعاع خود قرار میدهد. بیجهت نیست که یکی از شروط ابتدایی و اصلی ورود به هر یک از دانشگاههای معتبر دنیا اخذ مدرک زبان استفادهشده در آن کشور یا دانشگاه است.
موانع توسعه باکیفیت پیشدبستانی
بر اساس آنچه نگارنده به واسطه حضور بیش از دوساله در این مناطق مشاهده کرده، مانع اصلی پوشش و تشکیل پیشدبستانی در این مناطق نبود بودجه و پول و غیردولتیبودن مقطع پیشدبستانی است. به دلیل غیردولتیبودن، حقوق و بیمه مربی باید تنها از ماهانه نوآموزان تأمین شود؛یعنی کودک روستایی یا کودک حاشیه و کمبرخوردار باید ماهی 30 تا 50هزار تومان پرداخت کند. خب آیا ساکنان آن مناطق که 45هزارو 500 تومان یارانه دریافت میکنند آیا حاضرند و میتوانند این هزینه را ماهانه پرداخت کنند؟ بعضا دیده شده کلاس با نزدیک به 30نفر تشکیل شده اما با کمتر از 10نفر به اتمام رسده است. اما شاید بهترین شاهد بر این دلیل، ورودیها و ثبتنامیهای سال اول دبستان باشند که معمولا همیشه تعدادشان از ثبتنامکنندگان پیشدبستانی سال قبل بیشتر است. پس مشاهده میکنیم مشکل اصلی پول است زیرا مادامی که آموزش رایگان و کمهزینه میشود، شاهد استقبال خانوادهها و درگیرشدن آنها با امر آموزش هستیم.
برای بالابردن نرخ پیشدبستانی در این مناطق چه کنیم؟
الف)حمایت از دولت و مجلس در بودجه 95 که با اختصاصدادن ردیف بودجه مستقل برای مقطع پیشدبستانی در این مناطق گام بسیار مهم و ارزشمندی برداشتند و احتمالا مهرماه امسال خواهیم دید با رایگانشدن این امر بعضی از این مناطق چه استقبالی از دوره ارزشمند پیشدبستانی نسبت به سالهای قبل خواهند کرد.
ب)تثبیت و همچنین افزایش میزان بودجه در سالهای آتی
ج) دبستانی در مناطق دوزبانه ایجاد احساس نیاز به این مقطع است و اینکه اگر نباشد، آموزش چگونه است؟ و تا حالا چگونه بوده است؟ در برخی از این مناطق بین قبولیها و مردودیهای کلاس اول دبستان یک پارامتر بسیار برجسته است و آن گذراندن دوره پیشدبستانی است. اما مورد دیگر آن است که اگر مشکل ضعف زبان معیار در پیشدبستانی و سالهای اولیه دبستان تاحدودی برطرف نشود، پیداکردن مشکلات ناشی از این ضعف به دلیل نظارت ضعیف و پاشیدهشدن شیرازه ارزشیابیها آسان نیست. در برخی مناطق روستایی که مشکل زبان در آنها مرتفع نشده و دانشآموزان مقاطع بالای دبستان هنوز مشکل زبان و درک مطالب را داشتهاند، آمارها حاکی از موفقیت بالای 90درصد این افراد بوده اما در واقعیت، قبولی واقعی زیر20درصد بوده است. به دلیل مشکلات مدیریتی، استخراج آمار قبولی واقعی و نه مصلحتی کار سادهای نیست. شاید یکی از بهترین راههای ایجادکردن احساس نیاز به پیشدبستانی مراجعه به آمارهای راستین باشد که متوجه شویم بدون بازشدن این گره در پیش از دبستان، برخی از امتحانات و نمرات کارنامهها و توضیحات آنها فرمالیته هستند و گاهی آنقدر آش شور میشود که برای دانشآموزی که ترک
تحصیل کرده، کارنامه با معدل خوب صادر شود. اگر مثلا موقع امتحان علوم بهخوبی دقت و آنالیز کنیم، متوجه میشویم درصد درخورتوجهی متوجه سؤال و خواسته آن نشدهاند؛چه برسد به آنکه بخواهند به آن پاسخ دهند. علت عمده و اصلی در ریزش و ترک تحصیل دانشآموزان در مقاطع بالاتر چیست؟ اگر آمارهای واقعی را میدیدیم و افکار عمومی را با این ابهام درگیر میکردیم که چرا در برخی مناطق، آمار واقعی قبولی در کلاس سوم دبستان زیر 30درصد است، شاید به جاهای بهتری میرسیدیم. آمار واقعی به همراه شفافیت و سیالیت آن در بهاشتراکگذاشتن آن با افکار عمومی و کارشناسان میتواند بسیاری از ظرفیتهای اجتماعی را برای حل موضوع فعال کند و مانند جریان آبی که به راه افتاده، مسیر خود را پیدا کند.
هنگامی که با کلمه عدالت روبهرو میشویم، مفهوم استفاده برابر فرصتها برای همه طبقات جامعه به ذهن متبادر میشود. کودکان دوزبانه برای استفاده از فرصت آموزش، نیاز به این دوره دارند تا همانند همه کودکان از معلم و مدرسه و کتب به نحو احسن اسفاده کنند. پس بیشک بالابردن نرخ پوشش پیشدبستانی در این مناطق گامی بزرگ و ارزشمند در راستای عدالت آموزشی و به تبع آن عدالت اجتماعی است.
در باب فوریت و لزوم پیشدبستانی در مناطق دوزبانه بهتر است ابتدا تکلیف خودمان را با چند واژه و اصطلاح روشن کنیم تا به نتیجه بهتری دست یابیم.
کودکان 2زبانه و مشکلات آموزشی آنها
هنگام شنیدن یا مشاهده واژه دوزبانه شاید اینطور به ذهن متبادر شود که اینان افرادی هستند که توانایی استفاده از دو زبان مختلف را در شرایط لازم دارند که این ذهنیت درست است اما مادامی که صحبت به مشکل و گره آموزشی دوزبانهها میرسد، مقصود این است که کودک تنها تسلط بر زبان مادری و قومی خود دارد و فقط قادر به استفاده از آن زبان است. هنگام شروع تحصیل با ضعف زبان معیار (فارسی) مواجه میشود. بسته به شرایط جغرافیایی و عقبه فرهنگی-اجتماعی محیط زندگی قبل از مدرسه، کودک با درجات مختلفی از ضعف زبان فارسی دستوپنجه نرم میکند. سوادآموزی و علمآموزی به زبانی که آنها به آن تسلطی ندارند، آموزش را بغرنج و پیچیده کرده و در واقع مسئله این است که این کودکان برای طیکردن مراحل رشد فردی و اجتماعی و ملحقشدن به جامعهای که به آن تعلق دارند، باید دوزبانه شوند، اما گوشها و زبان کودک قادر به استفاده از زبان رسمی کشور نیست و ما با کودکانی مواجهیم که برخلاف واژه غلطانداز دوزبانه اتفاقا فاقد زبانی هستند که با معلم فارسزبان و کتابهای فارسی ارتباط برقرار کنند تا مراحل سواد و علم آموزی را به طور طبیعی طی کنند و در واقع این طفلکها در
کلاس بیزباناند نه دوزبانه.
اصلیترین چالش حوزه آموزش در این مناطق خاص این است که چگونه و با چه فرایندی میتوان مثلا کودکان ششساله عربزبان را در بدو ورود به مدرسه علاوه بر زبان عربی، مسلط به زبان فارسی کنند که بتوانند از معلم و مدرسه و کتابها استفاده کنند.
فوریت و لزوم پیشدبستانی
پیرامون اضطرار و اورژانسیبودن پیشدبستانی در این مناطق با مثال شاید بهتر بشود حق مطلب را ادا کرد. همه میدانیم شنا و در مجموع ورزشکردن امر بسیار مهم و مطلوبی است. اکنون دو نفر را مدنظر قرار میدهیم؛ فرد Aکه فردی متعادل و سالم است و فرد B که از مشکلات درد کمر و ستون فقرات رنج میبرد و روند عادی زندگیاش مختل شده و حتی راهرفتن برای انجام امور ضروری و ساده زندگی برایش طاقتفرساست. تشخیص و تجویز دکتر متخصص این است که فرد B تنها با شنا و آبدرمانیمیتواند بهبود یابد و به زندگی عادی برگردد. شنا و ورزش برای فرد A مطلوب است و نتایج بسیاری دارد اما اگر احیانا شنا را انجام ندهد، زندگی او مختل و فلج نمیشود و میتواند زندگی عادی خود را بگذراند؛ البته از نتایج و پیامدهای مثبت روحی و جسمی شنا محروم میشود و فرصت بهترشدن و بهتر زندگیکردن را از دست میدهد، اما وضعیت فرد B اصلا شباهت و قرابتی به فرد A ندارد و اگر شنا را انجام ندهد، بهبودی در مشکلات کمر و ستون فقراتش رخ نمیدهد و از روال عادی زندگی دور میشود و حتیدر امور ضروری و شخصی خود نهتنها برای خود که برای اطرافیان نیز دچار مشکل میشود.
فوریت تشکیل پیشدبستانی با هدف دوزبانهکردن کودکان غیرفارسیزبان کشور همانند مثال مذکور است. در این کلاسها ارتباطگیری معلم و دانشآموز بسیار کند و سخت صورت میگیرد، انرژی معلم و وقت کلاس بیشتر صرف زبانآموزی میشود تا سوادآموزی و علمآموزی، درک دانشآموزان از کلام معلم و متن کتابها اندک است و در یک کلام آموزش کند و گاهی فلج است.
اساس و اولین مرحله از فرایند یادگیری و آموزش که انتقال اطلاعات و دانش است، با مشکل مواجه است و به تبع آن کودک دوزبانه فرصت فهمیدن، اندیشیدن و تجزیه و تحلیل را از دست میدهد و از رفتن و رسیدن به مراحل بالا محروم میشود.
بنابراین ماهیت و فلسفه تشکیل پیشدبستانی و همچنین اولویتبندی اهداف آموزشی در مناطق دوزبانه متفاوت از باقی مناطق کشور است زیرا شاید پیشدبستانی برای بهترشدن امر آموزش است اما پیشدبستانی در مناطق دوزبانه برای روان و جاری شدن یک آموزش طبیعی و معمولی است، چون بدون زبان، آموزش خاصی انجام نمیشود. درواقع اگر تمام نیازهای مادی و آموزشی دانشآموز ومدارس با امکانات عالی به همراه بهترین معلمان برای آنها مهیا شود اما مشکل زبان مرتفع نشود، بازهم آموزش لنگ میزند. زبان به مثابه ضریبی است که اگر پایین یا صفر باشد، تمامی پارامترهای آموزش و یادگیری را تحت شعاع خود قرار میدهد. بیجهت نیست که یکی از شروط ابتدایی و اصلی ورود به هر یک از دانشگاههای معتبر دنیا اخذ مدرک زبان استفادهشده در آن کشور یا دانشگاه است.
موانع توسعه باکیفیت پیشدبستانی
بر اساس آنچه نگارنده به واسطه حضور بیش از دوساله در این مناطق مشاهده کرده، مانع اصلی پوشش و تشکیل پیشدبستانی در این مناطق نبود بودجه و پول و غیردولتیبودن مقطع پیشدبستانی است. به دلیل غیردولتیبودن، حقوق و بیمه مربی باید تنها از ماهانه نوآموزان تأمین شود؛یعنی کودک روستایی یا کودک حاشیه و کمبرخوردار باید ماهی 30 تا 50هزار تومان پرداخت کند. خب آیا ساکنان آن مناطق که 45هزارو 500 تومان یارانه دریافت میکنند آیا حاضرند و میتوانند این هزینه را ماهانه پرداخت کنند؟ بعضا دیده شده کلاس با نزدیک به 30نفر تشکیل شده اما با کمتر از 10نفر به اتمام رسده است. اما شاید بهترین شاهد بر این دلیل، ورودیها و ثبتنامیهای سال اول دبستان باشند که معمولا همیشه تعدادشان از ثبتنامکنندگان پیشدبستانی سال قبل بیشتر است. پس مشاهده میکنیم مشکل اصلی پول است زیرا مادامی که آموزش رایگان و کمهزینه میشود، شاهد استقبال خانوادهها و درگیرشدن آنها با امر آموزش هستیم.
برای بالابردن نرخ پیشدبستانی در این مناطق چه کنیم؟
الف)حمایت از دولت و مجلس در بودجه 95 که با اختصاصدادن ردیف بودجه مستقل برای مقطع پیشدبستانی در این مناطق گام بسیار مهم و ارزشمندی برداشتند و احتمالا مهرماه امسال خواهیم دید با رایگانشدن این امر بعضی از این مناطق چه استقبالی از دوره ارزشمند پیشدبستانی نسبت به سالهای قبل خواهند کرد.
ب)تثبیت و همچنین افزایش میزان بودجه در سالهای آتی
ج) دبستانی در مناطق دوزبانه ایجاد احساس نیاز به این مقطع است و اینکه اگر نباشد، آموزش چگونه است؟ و تا حالا چگونه بوده است؟ در برخی از این مناطق بین قبولیها و مردودیهای کلاس اول دبستان یک پارامتر بسیار برجسته است و آن گذراندن دوره پیشدبستانی است. اما مورد دیگر آن است که اگر مشکل ضعف زبان معیار در پیشدبستانی و سالهای اولیه دبستان تاحدودی برطرف نشود، پیداکردن مشکلات ناشی از این ضعف به دلیل نظارت ضعیف و پاشیدهشدن شیرازه ارزشیابیها آسان نیست. در برخی مناطق روستایی که مشکل زبان در آنها مرتفع نشده و دانشآموزان مقاطع بالای دبستان هنوز مشکل زبان و درک مطالب را داشتهاند، آمارها حاکی از موفقیت بالای 90درصد این افراد بوده اما در واقعیت، قبولی واقعی زیر20درصد بوده است. به دلیل مشکلات مدیریتی، استخراج آمار قبولی واقعی و نه مصلحتی کار سادهای نیست. شاید یکی از بهترین راههای ایجادکردن احساس نیاز به پیشدبستانی مراجعه به آمارهای راستین باشد که متوجه شویم بدون بازشدن این گره در پیش از دبستان، برخی از امتحانات و نمرات کارنامهها و توضیحات آنها فرمالیته هستند و گاهی آنقدر آش شور میشود که برای دانشآموزی که ترک
تحصیل کرده، کارنامه با معدل خوب صادر شود. اگر مثلا موقع امتحان علوم بهخوبی دقت و آنالیز کنیم، متوجه میشویم درصد درخورتوجهی متوجه سؤال و خواسته آن نشدهاند؛چه برسد به آنکه بخواهند به آن پاسخ دهند. علت عمده و اصلی در ریزش و ترک تحصیل دانشآموزان در مقاطع بالاتر چیست؟ اگر آمارهای واقعی را میدیدیم و افکار عمومی را با این ابهام درگیر میکردیم که چرا در برخی مناطق، آمار واقعی قبولی در کلاس سوم دبستان زیر 30درصد است، شاید به جاهای بهتری میرسیدیم. آمار واقعی به همراه شفافیت و سیالیت آن در بهاشتراکگذاشتن آن با افکار عمومی و کارشناسان میتواند بسیاری از ظرفیتهای اجتماعی را برای حل موضوع فعال کند و مانند جریان آبی که به راه افتاده، مسیر خود را پیدا کند.
هنگامی که با کلمه عدالت روبهرو میشویم، مفهوم استفاده برابر فرصتها برای همه طبقات جامعه به ذهن متبادر میشود. کودکان دوزبانه برای استفاده از فرصت آموزش، نیاز به این دوره دارند تا همانند همه کودکان از معلم و مدرسه و کتب به نحو احسن اسفاده کنند. پس بیشک بالابردن نرخ پوشش پیشدبستانی در این مناطق گامی بزرگ و ارزشمند در راستای عدالت آموزشی و به تبع آن عدالت اجتماعی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.