|

حال وضعیت تحصیلی مناطق 2زبانه خوب نیست

کیومرث سلطانی‌ابهری.آموزگار

مقاله زیر تلاش دارد امکان‌پذیری تحقق اهداف زبان‌آموزی مورد انتظار دوره پیش از دبستان در مناطق دوزبانه را به طور اجمالی بررسی کند. اهداف «سخن‌گفتن» و «آمادگی برای خواندن و نوشتن» (که قاعدتا به دلیل پیچیدگی‌های خاص خود می‌تواند دو هدف مجزا محسوب شود) هریک توانمندی‌ای هستند که پیش‌نیاز مهارت بعد از خود به شمار می‌آیند. منبع مطالعه‌شده در این مقاله، بخش پنجم از کتاب راهنمای برنامه و فعالیت‌های آموزشی و پرورشی دوره پیش‌دبستانی است. این بخش با عنوان راهنمای برنامه زبان‌آموزی کودکان پیش‌دبستانی در مناطق دوزبانه از سوی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی با شماره ابلاغ 8/12126/120 - مورخ 5/8/1387 تدوین شده است.
در این منبع، وضعیت تحصیلی مناطق دوزبانه نامطلوب بیان می‌شود و این‌گونه می‌نویسد که نتایج تحقیقات انجام‌شده در مدارس مناطق دوزبانه کشور، بیانگر عملکرد ضعیف تحصیلی در میان کودکان این مناطق است. به طوری که آمارها افت تحصیلی بیشتری را به‌ویژه در پایه اول ابتدایی این مناطق نشان می‌دهد. بر این اساس در شروع آموزش، دانش‌آموزان و معلمان در شرایط بسیار سختی قرار می‌گیرند.
به‌طورکلی مهارت‌های شنیدن و خواندن (مهارت‌های دریافتی Receptive skils) و مهارت‌های گفتن و نوشتن (مهارت‌های تولیدی Productive skils) اگرچه در نظریات نوین عملکرد کلی و یکپارچه دارند اما در مطالعه می‌توان آنها را جداگانه بررسی کرد و لازم و ملزوم هم هستند.
کتاب راهنمای برنامه ذیل اصول حاکم بر روش‌های یادگیری - یاددهی چنین می‌آورد که تکیه اصلی برنامه در آغاز آموزش، بر مهارت گوش‌دادن و توجه به دوره سکوت است. در دوره سکوت اگرچه کودک منفعل به نظر می‌رسد اما به دلیل آنکه کودک در حال دریافت اطلاعات و داده‌های زبانی و پردازش ذهنی آنهاست، دوره فعال کودک در جذب معانی است. در مقاله‌ای با نام صحبت با خود (دوره سکوت) چنین آمده:
کودک در طول دوره سکوت، با دیگران ارتباط کلامی زیادی ندارد. تحقیقات نشان می‌دهد در طول این دوره بیشتر کودکان انواع متنوعی از استراتژی‌های یادگیری فردی و شخصی را به‌طور درونی به کار می‌گیرند ازجمله:
1. تکرار گفتار دیگران
2. به‌خاطرسپردن و تمرین گفتار و کلام
3. اختراع و ابداع فرم‌های جدید زبانی
4. جایگزینی پارادایم و توسعه دامنه دانش ساختار زبان
5. تمرین چگونگی به‌کار‌گیری این دانش در ارتباطات اجتماعی
اهمیت دوره سکوت که در آن، مهارت گوش‌کردن در حال تقویت‌شدن است، آن‌قدر زیاد است که در راهنمای برنامه آمده؛ کودکان تا زمانی که احساس نیاز و آمادگی نکرده‌اند، نباید به سخن‌گفتن وادار شوند. در مقاله دیگری با عنوان تسهیل‌کردن مهارت شنیداری زبان دوم آمده: «تأکید بر مهارت سخن‌گفتن قبل از مهارت شنیدن مثل قراردادن ارابه جلوی اسب است».
بر این اساس توانایی تولید زبانی به شکل گفتار، نیازمند داشتن توانمندی در مهارت دریافت همان زبان به روش شنیدن است. اگر کودک درک شنیداری خود را افزایش ندهد، نمی‌تواند زبان را به شکل گفتاری تولید کند. ادراک شنیداری بیش از آنکه یک مهارت تکرارکردنی و به‌خاطرسپردنی باشد، یک مهارت تفکر است. در راهنمای برنامه آمده؛ یادگیری زبان به معنای یادگیری مجموعه‌ای از قواعد ذهنی زبان است، نه تکرار و حفظ مجموعه‌ای از الگوهای دستوری. بنابراین کودک مفاهیم را دریافت و آنها را رمز‌گذاری می‌کند و در فرایند پردازش مفاهیم، از تجارب و دانش زبانی قبلی خود استفاده و به همین نسبت از مطلب دریافت‌شده ادراک می‌کند. این ادراک شامل احساس و عواطفی است که پیام ارسال‌شده در کودک را بر می‌انگیزاند و تفکری است که به وسیله کودک به‌کار گرفته می‌شود تا در مجموع برای او معنایی درست کند.
از آنجا که کودکان تجارب متفاوتی دارند، دریافت‌های نهایی آنها متفاوت خواهد بود. اینکه این دریافت‌ها چقدر به معنای پیام ارسال‌شده نزدیک باشد، بستگی به عوامل مختلفی دارد: کمیت و کیفیت تأثیرگذاری دوره سکوت که قبلا هم در تحقیقات مشابه به اثبات رسیده است، سطح رشد شناختی کودک، سطح دشواری تکلیف و تمرین یادگیری (learning task)، تمایلات اجتماعی، شیوه یادگیری و حیطه دانشی که در این مطلب زبان است.
اگر کودک اجازه یابد برای کسب طبیعی تجارب مرتبط، با زبان دوم روبه‌رو شود (همان‌گونه که با زبان مادری برای اولین‌بار روبه‌رو شد) فرصت می‌یابد تا پیام‌های دریافتی به زبان دوم را با ادراک و احساس و تفکر دریافت کند. او فرصت می‌یابد همان‌گونه که زبان اول را در خود بومی می‌کند، به نسبت ظرفیت خود آن را بفهمد و با زبان دوم نیز عمل کند. در کتاب راهنمای برنامه این‌گونه آمده که آموزش زبان دوم همانند فراگیری زبان مادری، به‌طور ناخودآگاه و طبیعی انجام می‌شود. آموزش‌های مصنوعی و دست‌کاری‌شده چون با نیازهای کودک هماهنگ نیست، به سمت غیرواقعی رفته و از طبیعت فهم کودک دور است. در راهنمای برنامه، مربیان را از ارائه مکرر و افراطی دستورالعمل‌های مرسوم شبیه آنچه در روش Total Physical Response می‌آید، پرهیز می‌دهد. فرایند زبان پیش از تولید آن با شنیدن گفتار معنادار و ارائه پاسخ‌های غیرزبانی معنادار آغاز می‌شود.
براین‌اساس، در آموزش طبیعی، کودک اجازه می‌یابد با آهنگ رشد خود، به شکل معنادار در مهارت‌های زبان دوم پیشرفت کند. اما اگر برای او سقفی قائل باشیم؛ به این معنا که همه کودکان فرصت محدودی برای کسب این مهارت‌ها داشته باشند، نتیجه آن است که کودکان به ابداع زبان نمی‌پردازند و آن را با تفکر و به همراه معنا دریافت نمی‌کنند. در راهنمای برنامه آمده است که اصلاح خطاهای کودکان در جریان آموزش، به شیوه‌ای غیرمستقیم انجام شود. زیرا تولید نادرست واژه‌ها، ساختارها و جمله‌ها، پدیده‌ای طبیعی است و بروز خطا از سوی آنان امری اجتناب‌ناپذیر است. اصلاح غلط‌های آنها به طور مستقیم نه‌تنها ضرورت ندارد بلکه مانع فرایند یادگیری است. زبان آگاهی تکیه‌گاه آموزش نباشد. این به آن معناست که کودک با ناخودآگاه (Unconcious) خود زبان را به شکل طبیعی دریافت می‌کند.
یادگیری می‌تواند از طریق فعالیت‌های جذاب و قابل فهم برای کودک تسهیل شود زیرا به طبیعت کودک نزدیک‌تر است و فعالیت‌های آموزشی ]باید[ جذاب و متناسب با درک و علایق و نیازهای کودک باشد. در همین کتاب آمده است که محتوای فعالیت‌های آموزشی براساس دانش زبانی کودک تهیه و تدوین شود.
ذیل هدف «سخن‌گفتن» از اهداف چهارگانه برنامه زبان‌آموزی در مناطق دوزبانه آمده:
2/1. به‌کارگیری واژه‌ها و جمله‌های پرکاربرد با الگوی دستوری مناسب
2/2. توصیف و روایت ساده درباره دیده‌ها و شنیده‌ها
2/3. طرح پرسش‌های ساده و پاسخ‌گویی به این نوع پرسش‌ها
2/4. به‌کارگیری کارکردها و نقش‌های پرکاربرد زبان
2/5. به‌کارگیری درست افعال، ضمایر، صفات و قیود
این فهرست انتظاراتی است که نگارندگان و کارشناسان برنامه از تمام نوآموزان پیش‌دبستانی انتظار دارند. این سؤال مطرح می‌شود که این انتظار در مدت هشت ماه تحصیلی در دوره پیش از دبستان چگونه به صورتی طبیعی، بدون آموزش مستقیم قواعد و در قالب فعالیت‌های بازی‌گونه، آن هم به صورت معنادار حاصل می‌شود؟ توجه مخاطبان این مقاله را به هر یک از این اهداف جلب می‌کنم. چگونه مربیان پیش از دبستان بدون تحمیل و فشار می‌توانند تمام کودکان تحت مسئولیت خود را به این اهداف برسانند و اگر فرض این باشد که آموزش گرفتنی است نه دادنی، آیا کودکان می‌توانند با آن همه تفاوت، به این همه هدف دست یابند؟
انتظار راهنمای برنامه، ایجاد فضای آموزشی دوسویه، فعال، بانشاط، پرتحرک، امن و لذت‌بخش است. اما فشاری که سیستم متمرکز برای ورود به دبستان روی پیش‌دبستانی‌های مناطق دوزبانه وارد می‌کند، اجازه نمی‌دهد فرایند یادگیری زبان، یک فرایند طبیعی باشد. مهارت خوانداری به مهارت گفتاری وابسته است. در صورت نقص یادگیری در بیان گفتاری، ضعف ادراک خوا‌نداری ایجاد و به تبع آن ضعف سواد نوشتاری در سال اول ابتدایی ایجاد می‌شود. از این‌روست که در راهنمای برنامه، وضعیت تحصیلی مناطق دوزبانه نامطلوب بیان می‌شود. باید دانست که اگر کودک با آهنگ رشد خود این مهارت‌ها را کسب کند، به‌درستی مفاهیم را دریافت و در تولید زبان موفق عمل خواهد کرد. در راهنمای برنامه آمده است که وقتی زمان سخن‌گفتن فراگیران به زبان دوم فرا برسد، تعداد غلط‌های فاحش در گفتار آنها کمتر خواهد بود.
منابع:
-راهنمای برنامه و فعالیت‌های آموزشی و پرورشی دوره پیش‌دبستانی، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی، صفحه 77 و 78، چاپ پنجم، 1389، انتشارات مدرسه.
- Private speech: evidence for second language learning strategies during the 'silent' period, Muriel Saville-Troike (a1) , Journal of Child Language, Volume 15, Issue 3, October 1988, pp. 567-590
- Facilitating second language listening comprehension: acquiring successful strategies, page 168, Larry Vandergrift

مقاله زیر تلاش دارد امکان‌پذیری تحقق اهداف زبان‌آموزی مورد انتظار دوره پیش از دبستان در مناطق دوزبانه را به طور اجمالی بررسی کند. اهداف «سخن‌گفتن» و «آمادگی برای خواندن و نوشتن» (که قاعدتا به دلیل پیچیدگی‌های خاص خود می‌تواند دو هدف مجزا محسوب شود) هریک توانمندی‌ای هستند که پیش‌نیاز مهارت بعد از خود به شمار می‌آیند. منبع مطالعه‌شده در این مقاله، بخش پنجم از کتاب راهنمای برنامه و فعالیت‌های آموزشی و پرورشی دوره پیش‌دبستانی است. این بخش با عنوان راهنمای برنامه زبان‌آموزی کودکان پیش‌دبستانی در مناطق دوزبانه از سوی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی با شماره ابلاغ 8/12126/120 - مورخ 5/8/1387 تدوین شده است.
در این منبع، وضعیت تحصیلی مناطق دوزبانه نامطلوب بیان می‌شود و این‌گونه می‌نویسد که نتایج تحقیقات انجام‌شده در مدارس مناطق دوزبانه کشور، بیانگر عملکرد ضعیف تحصیلی در میان کودکان این مناطق است. به طوری که آمارها افت تحصیلی بیشتری را به‌ویژه در پایه اول ابتدایی این مناطق نشان می‌دهد. بر این اساس در شروع آموزش، دانش‌آموزان و معلمان در شرایط بسیار سختی قرار می‌گیرند.
به‌طورکلی مهارت‌های شنیدن و خواندن (مهارت‌های دریافتی Receptive skils) و مهارت‌های گفتن و نوشتن (مهارت‌های تولیدی Productive skils) اگرچه در نظریات نوین عملکرد کلی و یکپارچه دارند اما در مطالعه می‌توان آنها را جداگانه بررسی کرد و لازم و ملزوم هم هستند.
کتاب راهنمای برنامه ذیل اصول حاکم بر روش‌های یادگیری - یاددهی چنین می‌آورد که تکیه اصلی برنامه در آغاز آموزش، بر مهارت گوش‌دادن و توجه به دوره سکوت است. در دوره سکوت اگرچه کودک منفعل به نظر می‌رسد اما به دلیل آنکه کودک در حال دریافت اطلاعات و داده‌های زبانی و پردازش ذهنی آنهاست، دوره فعال کودک در جذب معانی است. در مقاله‌ای با نام صحبت با خود (دوره سکوت) چنین آمده:
کودک در طول دوره سکوت، با دیگران ارتباط کلامی زیادی ندارد. تحقیقات نشان می‌دهد در طول این دوره بیشتر کودکان انواع متنوعی از استراتژی‌های یادگیری فردی و شخصی را به‌طور درونی به کار می‌گیرند ازجمله:
1. تکرار گفتار دیگران
2. به‌خاطرسپردن و تمرین گفتار و کلام
3. اختراع و ابداع فرم‌های جدید زبانی
4. جایگزینی پارادایم و توسعه دامنه دانش ساختار زبان
5. تمرین چگونگی به‌کار‌گیری این دانش در ارتباطات اجتماعی
اهمیت دوره سکوت که در آن، مهارت گوش‌کردن در حال تقویت‌شدن است، آن‌قدر زیاد است که در راهنمای برنامه آمده؛ کودکان تا زمانی که احساس نیاز و آمادگی نکرده‌اند، نباید به سخن‌گفتن وادار شوند. در مقاله دیگری با عنوان تسهیل‌کردن مهارت شنیداری زبان دوم آمده: «تأکید بر مهارت سخن‌گفتن قبل از مهارت شنیدن مثل قراردادن ارابه جلوی اسب است».
بر این اساس توانایی تولید زبانی به شکل گفتار، نیازمند داشتن توانمندی در مهارت دریافت همان زبان به روش شنیدن است. اگر کودک درک شنیداری خود را افزایش ندهد، نمی‌تواند زبان را به شکل گفتاری تولید کند. ادراک شنیداری بیش از آنکه یک مهارت تکرارکردنی و به‌خاطرسپردنی باشد، یک مهارت تفکر است. در راهنمای برنامه آمده؛ یادگیری زبان به معنای یادگیری مجموعه‌ای از قواعد ذهنی زبان است، نه تکرار و حفظ مجموعه‌ای از الگوهای دستوری. بنابراین کودک مفاهیم را دریافت و آنها را رمز‌گذاری می‌کند و در فرایند پردازش مفاهیم، از تجارب و دانش زبانی قبلی خود استفاده و به همین نسبت از مطلب دریافت‌شده ادراک می‌کند. این ادراک شامل احساس و عواطفی است که پیام ارسال‌شده در کودک را بر می‌انگیزاند و تفکری است که به وسیله کودک به‌کار گرفته می‌شود تا در مجموع برای او معنایی درست کند.
از آنجا که کودکان تجارب متفاوتی دارند، دریافت‌های نهایی آنها متفاوت خواهد بود. اینکه این دریافت‌ها چقدر به معنای پیام ارسال‌شده نزدیک باشد، بستگی به عوامل مختلفی دارد: کمیت و کیفیت تأثیرگذاری دوره سکوت که قبلا هم در تحقیقات مشابه به اثبات رسیده است، سطح رشد شناختی کودک، سطح دشواری تکلیف و تمرین یادگیری (learning task)، تمایلات اجتماعی، شیوه یادگیری و حیطه دانشی که در این مطلب زبان است.
اگر کودک اجازه یابد برای کسب طبیعی تجارب مرتبط، با زبان دوم روبه‌رو شود (همان‌گونه که با زبان مادری برای اولین‌بار روبه‌رو شد) فرصت می‌یابد تا پیام‌های دریافتی به زبان دوم را با ادراک و احساس و تفکر دریافت کند. او فرصت می‌یابد همان‌گونه که زبان اول را در خود بومی می‌کند، به نسبت ظرفیت خود آن را بفهمد و با زبان دوم نیز عمل کند. در کتاب راهنمای برنامه این‌گونه آمده که آموزش زبان دوم همانند فراگیری زبان مادری، به‌طور ناخودآگاه و طبیعی انجام می‌شود. آموزش‌های مصنوعی و دست‌کاری‌شده چون با نیازهای کودک هماهنگ نیست، به سمت غیرواقعی رفته و از طبیعت فهم کودک دور است. در راهنمای برنامه، مربیان را از ارائه مکرر و افراطی دستورالعمل‌های مرسوم شبیه آنچه در روش Total Physical Response می‌آید، پرهیز می‌دهد. فرایند زبان پیش از تولید آن با شنیدن گفتار معنادار و ارائه پاسخ‌های غیرزبانی معنادار آغاز می‌شود.
براین‌اساس، در آموزش طبیعی، کودک اجازه می‌یابد با آهنگ رشد خود، به شکل معنادار در مهارت‌های زبان دوم پیشرفت کند. اما اگر برای او سقفی قائل باشیم؛ به این معنا که همه کودکان فرصت محدودی برای کسب این مهارت‌ها داشته باشند، نتیجه آن است که کودکان به ابداع زبان نمی‌پردازند و آن را با تفکر و به همراه معنا دریافت نمی‌کنند. در راهنمای برنامه آمده است که اصلاح خطاهای کودکان در جریان آموزش، به شیوه‌ای غیرمستقیم انجام شود. زیرا تولید نادرست واژه‌ها، ساختارها و جمله‌ها، پدیده‌ای طبیعی است و بروز خطا از سوی آنان امری اجتناب‌ناپذیر است. اصلاح غلط‌های آنها به طور مستقیم نه‌تنها ضرورت ندارد بلکه مانع فرایند یادگیری است. زبان آگاهی تکیه‌گاه آموزش نباشد. این به آن معناست که کودک با ناخودآگاه (Unconcious) خود زبان را به شکل طبیعی دریافت می‌کند.
یادگیری می‌تواند از طریق فعالیت‌های جذاب و قابل فهم برای کودک تسهیل شود زیرا به طبیعت کودک نزدیک‌تر است و فعالیت‌های آموزشی ]باید[ جذاب و متناسب با درک و علایق و نیازهای کودک باشد. در همین کتاب آمده است که محتوای فعالیت‌های آموزشی براساس دانش زبانی کودک تهیه و تدوین شود.
ذیل هدف «سخن‌گفتن» از اهداف چهارگانه برنامه زبان‌آموزی در مناطق دوزبانه آمده:
2/1. به‌کارگیری واژه‌ها و جمله‌های پرکاربرد با الگوی دستوری مناسب
2/2. توصیف و روایت ساده درباره دیده‌ها و شنیده‌ها
2/3. طرح پرسش‌های ساده و پاسخ‌گویی به این نوع پرسش‌ها
2/4. به‌کارگیری کارکردها و نقش‌های پرکاربرد زبان
2/5. به‌کارگیری درست افعال، ضمایر، صفات و قیود
این فهرست انتظاراتی است که نگارندگان و کارشناسان برنامه از تمام نوآموزان پیش‌دبستانی انتظار دارند. این سؤال مطرح می‌شود که این انتظار در مدت هشت ماه تحصیلی در دوره پیش از دبستان چگونه به صورتی طبیعی، بدون آموزش مستقیم قواعد و در قالب فعالیت‌های بازی‌گونه، آن هم به صورت معنادار حاصل می‌شود؟ توجه مخاطبان این مقاله را به هر یک از این اهداف جلب می‌کنم. چگونه مربیان پیش از دبستان بدون تحمیل و فشار می‌توانند تمام کودکان تحت مسئولیت خود را به این اهداف برسانند و اگر فرض این باشد که آموزش گرفتنی است نه دادنی، آیا کودکان می‌توانند با آن همه تفاوت، به این همه هدف دست یابند؟
انتظار راهنمای برنامه، ایجاد فضای آموزشی دوسویه، فعال، بانشاط، پرتحرک، امن و لذت‌بخش است. اما فشاری که سیستم متمرکز برای ورود به دبستان روی پیش‌دبستانی‌های مناطق دوزبانه وارد می‌کند، اجازه نمی‌دهد فرایند یادگیری زبان، یک فرایند طبیعی باشد. مهارت خوانداری به مهارت گفتاری وابسته است. در صورت نقص یادگیری در بیان گفتاری، ضعف ادراک خوا‌نداری ایجاد و به تبع آن ضعف سواد نوشتاری در سال اول ابتدایی ایجاد می‌شود. از این‌روست که در راهنمای برنامه، وضعیت تحصیلی مناطق دوزبانه نامطلوب بیان می‌شود. باید دانست که اگر کودک با آهنگ رشد خود این مهارت‌ها را کسب کند، به‌درستی مفاهیم را دریافت و در تولید زبان موفق عمل خواهد کرد. در راهنمای برنامه آمده است که وقتی زمان سخن‌گفتن فراگیران به زبان دوم فرا برسد، تعداد غلط‌های فاحش در گفتار آنها کمتر خواهد بود.
منابع:
-راهنمای برنامه و فعالیت‌های آموزشی و پرورشی دوره پیش‌دبستانی، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی، صفحه 77 و 78، چاپ پنجم، 1389، انتشارات مدرسه.
- Private speech: evidence for second language learning strategies during the 'silent' period, Muriel Saville-Troike (a1) , Journal of Child Language, Volume 15, Issue 3, October 1988, pp. 567-590
- Facilitating second language listening comprehension: acquiring successful strategies, page 168, Larry Vandergrift

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.