مدیرکل دفتر برنامه و بودجه وزارت آموزشوپرورش در گفتوگو با «شرق»:
بودجه پیشدبستانی از این جیب به آن جیب بود!
در ضرورت توسعه دوره پیش از دبستان برای تحقق عدالت آموزشی بهویژه در مناطق محروم کشور، مدتی قبل یک ردیف بودجه ویژه با رقم 50 میلیارد تومان در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. این ردیف بودجه تحت عنوان «توسعه کمی و کیفی پیشدبستانی» در حالی به این بخش اختصاص داده شد که مدیرکل دفتر برنامه و بودجه وزارت آموزشوپرورش معتقد است این مبلغ از محل بودجه مصوب وزارت آموزشوپرورش بوده و از برخی ردیفهای بودجه استانی و سایر ردیفهایی که در وزارت آموزشوپرورش بود، اختصاص پیدا کرده است. درواقع نهتنها مبلغی به کل بودجه آموزشوپرورش اضافه نشده بلکه درصدی از بودجه آموزشوپرورش جدا و به امر پیشدبستانی اختصاص داده شده است. وی از محققشدن تخصیص 30 تا 40 درصدی از همین بودجه 50میلیاردی برای پیشدبستانی تا ماه آذر خبر میدهد. در ادامه گفتوگوی «شرق» با منصور مجاوری، مدیرکل دفتر برنامه و بودجه وزارت آموزشوپرورش، را میخوانید:
بودجه 50میلیاردی که در زمان تدوین بودجه 95 بهطور ویژه برای آموزش پیش از دبستان اختصاص داده شد، در چه مرحلهای است و قرار است چطور خرج شود؟
همانطور که در جریان هستید، بحث آموزش ابتدایی و پیشدبستانی اهمیت و جایگاه خاصی دارد. از این رو دولتمردان باید به این توجه داشته باشند که برای دانشآموزان از مقطع پیشدبستانی تا انتهای دوره دبستان برنامهها و فعالیتهای خاصی را تعریف کنند و این برنامه نیز نیاز به اعتبارات خاصی دارد. در کشور ایران هر منطقه و استان، مدارسی دارد که ما میتوانیم در آن دانشآموزان خود را جذب مدارس کنیم و آموزش صحیحی به آنها بدهیم. باید از بهترین تجهیزات و معلمانی که مجهز به دانش هستند، استفاده شود. به همین علت در چند سال گذشته بحث آموزش ابتدایی و پیشدبستانی بیشتر مورد بحث و توجه قرار گرفته است، بهطوریکه از سال 1394 از محل بودجه مصوب وزارت آموزشوپرورش با هماهنگی سازمان برنامه و بودجه مبالغی را از برخی ردیفهای بودجه استانی و سایر ردیفهایی که در وزارت آموزشوپرورش بود، مبلغ 50 میلیارد تومان به عنوان یک ردیف مستقل، تحت عنوان «اعتبارات توسعه کمی و کیفی آموزش پیش از دبستانی» اختصاص داده شد و در قالب آموزش پیشدبستانی یکسری فعالیتهایی تعریف شد که هرکدام از آنها بر اساس شرایط اقلیمی و جغرافیایی و آموزشی که در مدارس پیشدبستانی
باید صورت بگیرد، هزینه شده است.
قاعدتا براساس مطالعاتی، ضرورت تخصیص این ردیف بودجه به حوزه پیشدبستانی بررسی و تصویب شد. چرا این ردیف بودجه از مقطع ابتدایی برداشته شد و به پیشدبستانی تعلق گرفت و به صورت مستقل از مقطع ابتدایی بودجهای برای آن تعریف نشده است؟
بارها در مصاحبههای مختلف کلیه مسئولان آموزشوپرورش صحبت کردهاند. بحث بودجه آموزشوپرورش با وجود همه حمایتها و تلاشهایی که دولتمردان داشتهاند، از مظلومیتی رنج برده است. بودجه اختصاصی به آموزشوپرورش بودجه واقعی نیست. در واقع بودجه واقعی آموزشوپرورش به مراتب بالاتر از این مبلغی است که در اختیار آموزشوپرورش قرار میگیرد. آموزشوپرورش نیاز دارد تجهیزات آموزشی اصلیترین رکن آموزش یعنی معلم را دائما بهسازی علمی و نوآوری کند و آموزش ضمن خدمت داشته باشد. آموزشهایی که باعث ارتقای سطح معلمان، مخصوصا در مقطع پیشدبستانی و ابتدایی شود. به همین علت سالهای سال است که آموزشوپرورش از طریق سازمان برنامه و بودجه و از طریق دولت و نهادهایی که در کشور است، خواستههای خود را مطرح کرده است. متأسفانه به دلایلی که برای معلم و دانشآموز و اولیای آنها مشهود و قانعکننده باشد، مشخص نیست چرا بودجه آموزشوپرورش تا ایناندازه کم است. سالهای سال ما با سازمانهای مختلف برنامه بودجه و دولتی نشسته و گفتوگو کردهایم. کارشناسان بخش آموزشی مشکلات آموزشوپرورش را قبول دارند. اگر از هرکدام از مسئولان عالیرتبه سازمان برنامه و بودجه
کشور و دولتیها سؤال شود، بدون استثنا همگی از بالابردن کیفیت آموزش و حمایت و ارتقای سطح کیفی معلمان صحبت میکنند اما باید بدانیم که آموزشوپرورش به بودجه واقعی نیاز دارد تا بتواند برنامههای خود را انجام دهد و اگر قرار باشد ما با بودجههای محدود و تنگنای مالی به استقبال برنامههای خاصی برویم، مطمئن باشید از بحث کیفیت دور خواهیم شد و برای اینکه بتوانیم توجه کنیم باید بتوانیم کلیه ابزارهای موردنیاز یک محیط آموزشی را فراهم کنیم.
یک فرایند آموزشی از کلاس درس گرفته تا فضای آموزشی، محتوای آموزشی و معلم باید مجهز باشد و فقط یک رکن آن دانشآموز است. پس برای داشتن یک آموزشوپرورش پویا و خلاق باید به اصلیترین بخش که مقطع آموزش پیشدبستانی و ابتدایی کشور است، توجه داشته باشیم و این امر نیاز به بودجه واقعی دارد.
با توجه به اینکه هیچ اعتباری به بودجه کل آموزشوپرورش برای امر پیشدبستانی اضافه نشده و صرفا درصدی از بودجه آموزش ابتدایی جدا شده و تعلق گرفته است و این در حالی است که سالهاست رسمی یا غیررسمی پیشدبستانی به ساختار آموزشوپرورش اضافه شده است، وزارت آموزشوپرورش در این راستا چه کرده است؟
در20 سال گذشته که من با بودجه در ارتباط هستم، چندین بار بحث چگونگی اختصاصدادن بودجه به یک برنامه و فعالیت و مقطع دچار تغییر و جابهجایی شده است. ما در دهه 70 برنامه آموزش ابتدایی، راهنمایی و متوسطه را داشتیم و در برنامههای مختلف بهتدریج تغییراتی صورت گرفت و این تغییرات همیشه بوده و بخشی از بودجهای که تعلق میگیرد، صرف مقطع ابتدایی میشود و بخشی بر اساس میزان نیاز به سایر مقاطع تعلق میگیرد. بحث من هزینه پرسنلی برای مقاطع مختلف نیست زیرا همیشه معلمانمان با یک تلورانس 10درصدی، بیشتر یا کمتر شدهاند. همانطور که تعداد دانشآموزان ما از هفت یا هشت میلیون شروع شد و به 18 میلیون رسید و دوباره سیر نزولی پیدا کرد و در دو، سه سال گذشته دوباره سیر صعودی پیدا کرده است. بودجه خاصی که از محل منابع دولتی تعریف شود، صرفا برای مقطع پیشدبستانی و ابتدایی نداشتیم. بلکه به صورت کلی بودجهای اختصاص دادهاند و ما دائما این بودجه را بین برنامهها و فعالیتها تقسیم کردهایم. در واقع یک توزیع عادلانه براساس برنامهای مشخص صورت نگرفته است. وزارت آموزشوپرورش به عنوان متولی امر آموزش در کشور مهمتر از مقطع ابتدایی و پیشدبستانی
ندارد و بعد از آن مقطع متوسطه فنیوحرفهای و کارودانش دارای اهمیت خاصی هستند. اگر دولت به دنبال این است که بحث فرهنگ سازمانی و اجتماعی و اشتغال فراگیر شود، باید از مقطع پیشدبستانی و ابتدایی و بخش فنیوحرفهای و کارودانش شروع کند. انتظار میرود سازمان برنامه و بودجه و دولت بودجه خاصی را برای مقطع پیشدبستانی و ابتدایی قرار دهند؛ نه اینکه بخشی از بودجه آموزشوپرورش را جدا کنند و به عنوان ردیف مستقل بودجه پیشدبستانی اختصاص دهند. به این نمیگویند تعریف ردیف مستقل؛ فقط بازی با پول و ارقام انجام شده و بازی با ارقام جوابگوی اهمیت موضوع نیست. ما مناطق کمبرخوردار و نیازمند کمک زیاد داریم. مناطق حاشیهنشین شهرهای بزرگ و مهاجرپذیر داریم. مناطق مختلفی در شهرها از لحاظ بافت جمعیتی و بافت زبانی داریم. به همین دلیل باید معلمهای خاص و عشایر و سایرین را آموزش دهیم و برای آنها هزینه کنیم. هزینه معلم عشایر به مراتب باید بیشتر از معلم ثابت در شهر تهران یا یکی دیگر از شهرهای کشور باشد. درحالیکه اینگونه نیست و ما متدسفانه هزینه معلم عشایر را نمیدهیم. برای این معلمها بودجه خاصی تعلق نگرفته؛ پس نمیتوانیم بگوییم بودجه
خاصی را بابت پیشدبستانی و ابتدایی در نظر گرفتهایم. آنچه اتفاق افتاده این است که درصدی از بودجه مصوب برای آموزشوپرورش جدا و به امر پیشدبستانی اختصاص داده شده است؛ پس هر اتفاقی که در این خصوص رخ دهد، ما مقصر آن هستیم. در سال جاری ردیفی تحت عنوان پیشدبستانی داریم. 50 میلیارد بودجه آن است اما تخصیصی که تا این لحظه از سال که در آذرماه هستیم، صورت گرفته، حدود 30 تا 40 درصد است. اگر ما به آموزش پیش از دبستان اهمیت میدهیم، باید صددرصد این بودجه تخصیص داده شود که تا این لحظه متأسفانه رخ نداده است.
در تخصیص بودجه، سازمان برنامه و بودجه معتقد است بر اساس عملکرد، بودجه اختصاص داده میشود. در حوزه پیشدبستانی قرار است بر مبنای چه فاکتورهایی به عنوان عملکرد، بودجه تعلق بگیرد؟
من به عنوان مدیرکل بودجه آموزشوپرورش اعلام میکنم به هیچ عنوان بودجه آموزشوپرورش در سال 95، سال 96 و در سالهای گذشته بر اساس مبنای دقیق عملکردی صورت نگرفته است. چرا ما هر سال با کسری بودجه روبهرو هستیم؟ این خود نشانهای است بر اینکه بودجه بر اساس عملکرد و قیمت تمامشده و نیاز اعلامشده نبوده است. ما اگر دو مبنای عملکرد و قیمت تمامشده را مبنای محاسبه و تنظیم بودجه آموزشوپرورش قرار دهیم، بودجه آموزشوپرورش باید خیلی فراتر از این بودجهای که در اختیار ما قرار میگیرد، باشد.
در ارتباط با بودجهریزی مبتنی بر عملکرد توضیح میدهید؟
وزارت آموزشوپرورش برای اینکه بتواند فعالیتها و مأموریت اصلی خود را انجام دهد، نیاز به منابع مالی دارد. منابع مالی را سازمان برنامه و بودجه، به عنوان ارگانی که متولی برنامهریزی کشور و تأمینکننده منابع مالی برای دستگاههای اجرائی است، تأمین میکند. در 30 یا 40 سال گذشته حرکتی آغاز شده است که هر کدام از مجموعهفعالیتها را که در واحدهای خاصی صورت بگیرد، به یک ردیف تبدیل میکنند. در واقع اگر ما فعالیتهایی در مقطع متوسطه فنیوحرفهای داریم، پس ردیفی را تحت عنوان آموزش فنیوحرفهای تعریف کردهایم و اگر یکسری فعالیتها در حوزههای دیگر داریم، متناسب با همان ردیفی تعریف کردهاند؛ برای مثال تحت عنوان ردیف معاونت پرورشی یا معاونت آموزشی یا معاونت تربیت بدنی و غیره. همین باعث شده به سمتی برویم که بودجهها را تا حدودی بر اساس فعالیت اختصاص دهیم اما یک فرایند نصفهکاره است. بودجهریزیهای عملیاتی از سال 81-82 به صورت جدی وارد گفتمان دستگاه دولتی شده است. جلسات و گفتوگوهای زیادی صورت گرفت اما تا مقطعی پیش رفت و در سال 1385 قطع شد. دوباره در بودجه سنتی و عملکردی و تلفیقی برنامهریزی کردند و قطع شد. خوشبختانه بر
اساس تفکر اصولی در سازمان برنامه و بودجه در سال 92 که بسیار خوب و صحیح است، بحث بودجهریزی عملکردی و بر مبنای قیمت تمامشده صورت گرفت اما باید توجه داشته باشیم که بودجهریزی نمیتواند بر اساس یک بخشنامه صرف انجام شود. باید سامانههای خاص خود را داشته باشیم تا بتوانیم احصای فعالیت کنیم. برای این کار نیاز به برنامه و شاخص داریم. بعد از اینکه این شاخصها را تعیین کردیم، باید فعالیتیابی و هزینهیابی و آنها را در فرایندهای مختلف تلفیق کنیم تا بتوانیم بودجه موردنیاز یک عملیات را در یک واحد اجرائی پیدا کنیم. آیا ما برای یک واحد اجرائی این کار را انجام دادهایم. اگر دانشآموزی که در تهران درس میخواند را با دانشآموزی که در سیستانوبلوچستان درس میخواند، مقایسه کنیم، میتوان گفت چقدر هزینه تمامشده دارد. قطعا به هیچ عنوان نمیتوان چنین گفت و این اتفاق نیفتاده است. شما دائما شنیدهاید که سرانه دانشآموزی دو میلیون تومان است. اینکه بودجه آموزشوپرورش 30هزارمیلیاردی را تقسیم بر حدود 15 میلیون دانشآموز کردهاند و میگویند سرانه دانشآموزی حدود دو میلیون است صحیح نیست زیرا این هزینهای است که به عنوان اجرای یک فرایند
در آموزشوپرورش صورت گرفته است. ما اگر برنامهریزی داشته باشیم، میتوانیم این دو میلیون را به پنج میلیون افزایش یا به یک میلیون تومان کاهش دهیم. این هم نیاز به زمان، برنامهریزی و فعالیتهای گستردهتر دارد. امیدواریم بر اساس بخشنامه بودجه سال 96 که از طرف سازمان برنامه و بودجه ابلاغ شده است و کلیه دستگاهها موظف شدهاند نسبت به ایجاد و راهاندازی بودجهریزی عملیاتی بر اساس قیمت تمامشده و بر اساس همین بودجهریزی اقدام کنند، در سالهای آینده شاهد این اتفاق باشیم و بتوانیم بگوییم هر دانشآموزی در هر مقطع و کلاس چقدر هزینه دارد. در اینصورت ما میتوانیم مقایسه کنیم که آیا برای پیشدبستانی و ابتدایی امتیاز خاصی قائل شدهایم یا خیر؟ آیا برای ما اهمیت خاصی در مقطع ابتدایی پیدا شده است یا خیر؟ اگر امروز میگویند بودجهای حدود 50 درصد در مقطع ابتدایی هزینه میشود، این دلیل بر این نیست که بودجه بیشتری را به دلیل اهمیت اختصاص دادهایم، بلکه به این دلیل است؛ تعداد معلمهایی که در مقطع ابتدایی درس میدهند و تعداد معلمها در این مقطع بیشتر شده است؛ پس ناگزیریم بودجه بیشتری اختصاص دهیم. حالا که بهتدریج جمعیت به سمت
بیشترشدن حرکت میکند، ما مجبوریم برای مقطع متوسطه اول و دوم این بودجه را هزینه کنیم. در آن زمان است که میتوانیم بگوییم بودجه اختصاص دادهشده در مقطع متوسطه اول و دوم بیشتر شده است یا خیر. آیا اختصاص بیشتر به دلیل اهمیت بیشتر است؟ خیر. بلکه ما بر اساس تابعی از جمعیت دانشآموزان عمل کردهایم و زمانی که جمعیت دانشآموزان ابتدایی کم است، حداقل بودجه به آنها تعلق میگیرد. تا وقتی که 99 یا 98 و نیم درصد از بودجه ما پرسنلی است و یک تا یکونیم درصد از بودجه ما در سایر هزینهها صرف میشود، نمیتوان کاری کرد. وقتی بودجه پرسنلی ما و حقوق و مزایای ما و... تلفیق میشود، میبینیم بیش از صددرصد باید برای پرسنل هزینه شود. برای همین است که ما هر سال در انتهای سال میشنویم، بودجه آموزشوپرورش 110 درصد یا بیشتر و کمتر شده است. این خود نشان از این دارد که بودجه ما براساس عملکرد محاسبه نشده و در اختیار ما قرار نگرفته است.
با توجه به اینکه بودجه 50 میلیاردی برای ابتدایی و پیشدبستانی است، چه تضمینی وجود دارد که این مقدار برای بخش ابتدایی صرف نشود؟ با توجه به نوپابودن بخش پیشدبستانی، این مبلغ خرج مقطع ابتدایی نشود و واقعا صرف پیشدبستانی شود؟
ما در ردیف و موافقتنامهای که تحت عنوان «توسعه کمی و کیفی آموزش پیش از دبستانی» مبادله کردهایم، تقریبا تمام سعی خود را میکنیم تا این بودجه در بخش مربوطه هزینه شود اما وقتی با محدودیتهای اعتباری و کمبود منابع روبهرو هستیم، در این حالت، اولویت هزینهها وجود دارد. در خیلی از مواقع بهخصوص در سال 93 وقتی با سازمان برنامه صحبت شد، قرار شد بسیاری از بودجه سایر ردیفها و برنامهها برای پرداختهای پرسنلی باشد. پس وقتی کمبود منابع مالی داریم، برای پیشدبستانی، ابتدایی و متوسطه هیچ تفاوتی ندارد و من باید بتوانم از این پول حقوق و مزایا را پرداخت کنم. درحال حاضر من نمیتوانم اطمینان صددرصدی بدهم که اعتبار این بودجه حتما در مقطع پیشدبستانی صرف میشود همانطور که تا الان تخصیص و حد و حدود به 50 درصد رسیده است. شاید این 50 درصد لازم شود براساس اولویتها و با هماهنگی سازمان برنامه و بودجه و سیاستهای وزارتخانه هزینه شود.
اگر نکتهای باقی مانده که باید بیشتر به آن پرداخته شود، بفرمایید؟
دولت به بودجه موردنیاز هزینههای اجتنابناپذیر و ضروری ادارات کل آموزشوپرورش استانها در سال 1395 و همچنین لایحه سال 1396 توجه ویژه داشته باشد.
امروز حدود یک هفته است که لایحه بودجه سال 1396 چاپ شده و در اختیار دستگاههای اجرائی قرار گرفته و ما از وضعیت بودجه دستگاههای سال آینده خودمان مطلع شدهایم. با صراحت اعلام میکنم بودجه سال 1396 وزارت آموزشوپرورش با مشکلات بسیار زیادی دستوپنجه نرم میکند. اگر با بودجه لایحه شروع کنیم، وضعیت سرانه آموزش و هزینههای اجتنابناپذیر از شرایط موجود بسیار نگرانکنندهتر خواهد شد. چه از نظر تجهیزات آموزشی و چه از نظر فعالیتهای آموزشی و پرورشی و تربیت بدنی و سلامت دانشآموزان، با مشکلات بسیاری روبهروست. تنها دلخوشی ما این است که ما بودجه مربوط به حقوق و مزایای کارکنان خود را داریم. اما همچنان این دغدغه وجود دارد که آموزشوپرورش بر اساس سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری (مدظلهالعالی) توصیهها و مطالب ایشان مبنی بر سرمایهگذاری در آموزشوپرورش، سند تحول بنیادین که مورد تأیید سازمان برنامه و بودجه، شورایعالی انقلاب فرهنگی و تأیید مجلس شورای اسلامی است، اجرائی شود. با این بودجه نمیتوان سند تحول بنیادین و نقشه راه را با تمام زیرنظامهایی که برای آن پیشبینی شده، اجرائی کرد. برای داشتن دانشآموزان خداجو و
ادامهدهنده فرهنگ ایثار و شهادت با این بودجه راه به جایی نخواهیم برد. برای اینکه دانشآموزان آیندهساز داشته باشیم، با این بودجه به جایی نمیرسیم. به عنوان کسی که مشغول فعالیت در یک نهاد مؤثر و آیندهساز برای این مملکت هستم، از دولت و نمایندگان محترم مجلس و کلیه دستاندرکاران تقاضا دارم با هر روش ممکن بودجه آموزشوپرورش را در اولویت اولشان قرار دهند. در بسیاری از کشورها وقتی در بحران هستند، بودجه آموزشوپرورششان نهتنها کم نمیشود بلکه آن را افزایش هم میدهند. برای فرهنگسازی و داشتن آینده بهتر باید به آموزش توجه کرد. آموزشوپرورش نقطه شروع هر نوع تحول در کشور است. از شعار خارج شویم؛ برای عملیاتیکردن سیاستهای اقتصاد مقاومتی که به دانشآموزان و آیندهسازان با مهارت نیاز دارد، باید به دو بخش اصلی آموزشوپرورش که شامل مقطع ابتدایی و هنرستانهای فنیوحرفهای و کارودانش میشود، خیلی بیشتر از این توجه کنیم.
در ضرورت توسعه دوره پیش از دبستان برای تحقق عدالت آموزشی بهویژه در مناطق محروم کشور، مدتی قبل یک ردیف بودجه ویژه با رقم 50 میلیارد تومان در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. این ردیف بودجه تحت عنوان «توسعه کمی و کیفی پیشدبستانی» در حالی به این بخش اختصاص داده شد که مدیرکل دفتر برنامه و بودجه وزارت آموزشوپرورش معتقد است این مبلغ از محل بودجه مصوب وزارت آموزشوپرورش بوده و از برخی ردیفهای بودجه استانی و سایر ردیفهایی که در وزارت آموزشوپرورش بود، اختصاص پیدا کرده است. درواقع نهتنها مبلغی به کل بودجه آموزشوپرورش اضافه نشده بلکه درصدی از بودجه آموزشوپرورش جدا و به امر پیشدبستانی اختصاص داده شده است. وی از محققشدن تخصیص 30 تا 40 درصدی از همین بودجه 50میلیاردی برای پیشدبستانی تا ماه آذر خبر میدهد. در ادامه گفتوگوی «شرق» با منصور مجاوری، مدیرکل دفتر برنامه و بودجه وزارت آموزشوپرورش، را میخوانید:
بودجه 50میلیاردی که در زمان تدوین بودجه 95 بهطور ویژه برای آموزش پیش از دبستان اختصاص داده شد، در چه مرحلهای است و قرار است چطور خرج شود؟
همانطور که در جریان هستید، بحث آموزش ابتدایی و پیشدبستانی اهمیت و جایگاه خاصی دارد. از این رو دولتمردان باید به این توجه داشته باشند که برای دانشآموزان از مقطع پیشدبستانی تا انتهای دوره دبستان برنامهها و فعالیتهای خاصی را تعریف کنند و این برنامه نیز نیاز به اعتبارات خاصی دارد. در کشور ایران هر منطقه و استان، مدارسی دارد که ما میتوانیم در آن دانشآموزان خود را جذب مدارس کنیم و آموزش صحیحی به آنها بدهیم. باید از بهترین تجهیزات و معلمانی که مجهز به دانش هستند، استفاده شود. به همین علت در چند سال گذشته بحث آموزش ابتدایی و پیشدبستانی بیشتر مورد بحث و توجه قرار گرفته است، بهطوریکه از سال 1394 از محل بودجه مصوب وزارت آموزشوپرورش با هماهنگی سازمان برنامه و بودجه مبالغی را از برخی ردیفهای بودجه استانی و سایر ردیفهایی که در وزارت آموزشوپرورش بود، مبلغ 50 میلیارد تومان به عنوان یک ردیف مستقل، تحت عنوان «اعتبارات توسعه کمی و کیفی آموزش پیش از دبستانی» اختصاص داده شد و در قالب آموزش پیشدبستانی یکسری فعالیتهایی تعریف شد که هرکدام از آنها بر اساس شرایط اقلیمی و جغرافیایی و آموزشی که در مدارس پیشدبستانی
باید صورت بگیرد، هزینه شده است.
قاعدتا براساس مطالعاتی، ضرورت تخصیص این ردیف بودجه به حوزه پیشدبستانی بررسی و تصویب شد. چرا این ردیف بودجه از مقطع ابتدایی برداشته شد و به پیشدبستانی تعلق گرفت و به صورت مستقل از مقطع ابتدایی بودجهای برای آن تعریف نشده است؟
بارها در مصاحبههای مختلف کلیه مسئولان آموزشوپرورش صحبت کردهاند. بحث بودجه آموزشوپرورش با وجود همه حمایتها و تلاشهایی که دولتمردان داشتهاند، از مظلومیتی رنج برده است. بودجه اختصاصی به آموزشوپرورش بودجه واقعی نیست. در واقع بودجه واقعی آموزشوپرورش به مراتب بالاتر از این مبلغی است که در اختیار آموزشوپرورش قرار میگیرد. آموزشوپرورش نیاز دارد تجهیزات آموزشی اصلیترین رکن آموزش یعنی معلم را دائما بهسازی علمی و نوآوری کند و آموزش ضمن خدمت داشته باشد. آموزشهایی که باعث ارتقای سطح معلمان، مخصوصا در مقطع پیشدبستانی و ابتدایی شود. به همین علت سالهای سال است که آموزشوپرورش از طریق سازمان برنامه و بودجه و از طریق دولت و نهادهایی که در کشور است، خواستههای خود را مطرح کرده است. متأسفانه به دلایلی که برای معلم و دانشآموز و اولیای آنها مشهود و قانعکننده باشد، مشخص نیست چرا بودجه آموزشوپرورش تا ایناندازه کم است. سالهای سال ما با سازمانهای مختلف برنامه بودجه و دولتی نشسته و گفتوگو کردهایم. کارشناسان بخش آموزشی مشکلات آموزشوپرورش را قبول دارند. اگر از هرکدام از مسئولان عالیرتبه سازمان برنامه و بودجه
کشور و دولتیها سؤال شود، بدون استثنا همگی از بالابردن کیفیت آموزش و حمایت و ارتقای سطح کیفی معلمان صحبت میکنند اما باید بدانیم که آموزشوپرورش به بودجه واقعی نیاز دارد تا بتواند برنامههای خود را انجام دهد و اگر قرار باشد ما با بودجههای محدود و تنگنای مالی به استقبال برنامههای خاصی برویم، مطمئن باشید از بحث کیفیت دور خواهیم شد و برای اینکه بتوانیم توجه کنیم باید بتوانیم کلیه ابزارهای موردنیاز یک محیط آموزشی را فراهم کنیم.
یک فرایند آموزشی از کلاس درس گرفته تا فضای آموزشی، محتوای آموزشی و معلم باید مجهز باشد و فقط یک رکن آن دانشآموز است. پس برای داشتن یک آموزشوپرورش پویا و خلاق باید به اصلیترین بخش که مقطع آموزش پیشدبستانی و ابتدایی کشور است، توجه داشته باشیم و این امر نیاز به بودجه واقعی دارد.
با توجه به اینکه هیچ اعتباری به بودجه کل آموزشوپرورش برای امر پیشدبستانی اضافه نشده و صرفا درصدی از بودجه آموزش ابتدایی جدا شده و تعلق گرفته است و این در حالی است که سالهاست رسمی یا غیررسمی پیشدبستانی به ساختار آموزشوپرورش اضافه شده است، وزارت آموزشوپرورش در این راستا چه کرده است؟
در20 سال گذشته که من با بودجه در ارتباط هستم، چندین بار بحث چگونگی اختصاصدادن بودجه به یک برنامه و فعالیت و مقطع دچار تغییر و جابهجایی شده است. ما در دهه 70 برنامه آموزش ابتدایی، راهنمایی و متوسطه را داشتیم و در برنامههای مختلف بهتدریج تغییراتی صورت گرفت و این تغییرات همیشه بوده و بخشی از بودجهای که تعلق میگیرد، صرف مقطع ابتدایی میشود و بخشی بر اساس میزان نیاز به سایر مقاطع تعلق میگیرد. بحث من هزینه پرسنلی برای مقاطع مختلف نیست زیرا همیشه معلمانمان با یک تلورانس 10درصدی، بیشتر یا کمتر شدهاند. همانطور که تعداد دانشآموزان ما از هفت یا هشت میلیون شروع شد و به 18 میلیون رسید و دوباره سیر نزولی پیدا کرد و در دو، سه سال گذشته دوباره سیر صعودی پیدا کرده است. بودجه خاصی که از محل منابع دولتی تعریف شود، صرفا برای مقطع پیشدبستانی و ابتدایی نداشتیم. بلکه به صورت کلی بودجهای اختصاص دادهاند و ما دائما این بودجه را بین برنامهها و فعالیتها تقسیم کردهایم. در واقع یک توزیع عادلانه براساس برنامهای مشخص صورت نگرفته است. وزارت آموزشوپرورش به عنوان متولی امر آموزش در کشور مهمتر از مقطع ابتدایی و پیشدبستانی
ندارد و بعد از آن مقطع متوسطه فنیوحرفهای و کارودانش دارای اهمیت خاصی هستند. اگر دولت به دنبال این است که بحث فرهنگ سازمانی و اجتماعی و اشتغال فراگیر شود، باید از مقطع پیشدبستانی و ابتدایی و بخش فنیوحرفهای و کارودانش شروع کند. انتظار میرود سازمان برنامه و بودجه و دولت بودجه خاصی را برای مقطع پیشدبستانی و ابتدایی قرار دهند؛ نه اینکه بخشی از بودجه آموزشوپرورش را جدا کنند و به عنوان ردیف مستقل بودجه پیشدبستانی اختصاص دهند. به این نمیگویند تعریف ردیف مستقل؛ فقط بازی با پول و ارقام انجام شده و بازی با ارقام جوابگوی اهمیت موضوع نیست. ما مناطق کمبرخوردار و نیازمند کمک زیاد داریم. مناطق حاشیهنشین شهرهای بزرگ و مهاجرپذیر داریم. مناطق مختلفی در شهرها از لحاظ بافت جمعیتی و بافت زبانی داریم. به همین دلیل باید معلمهای خاص و عشایر و سایرین را آموزش دهیم و برای آنها هزینه کنیم. هزینه معلم عشایر به مراتب باید بیشتر از معلم ثابت در شهر تهران یا یکی دیگر از شهرهای کشور باشد. درحالیکه اینگونه نیست و ما متدسفانه هزینه معلم عشایر را نمیدهیم. برای این معلمها بودجه خاصی تعلق نگرفته؛ پس نمیتوانیم بگوییم بودجه
خاصی را بابت پیشدبستانی و ابتدایی در نظر گرفتهایم. آنچه اتفاق افتاده این است که درصدی از بودجه مصوب برای آموزشوپرورش جدا و به امر پیشدبستانی اختصاص داده شده است؛ پس هر اتفاقی که در این خصوص رخ دهد، ما مقصر آن هستیم. در سال جاری ردیفی تحت عنوان پیشدبستانی داریم. 50 میلیارد بودجه آن است اما تخصیصی که تا این لحظه از سال که در آذرماه هستیم، صورت گرفته، حدود 30 تا 40 درصد است. اگر ما به آموزش پیش از دبستان اهمیت میدهیم، باید صددرصد این بودجه تخصیص داده شود که تا این لحظه متأسفانه رخ نداده است.
در تخصیص بودجه، سازمان برنامه و بودجه معتقد است بر اساس عملکرد، بودجه اختصاص داده میشود. در حوزه پیشدبستانی قرار است بر مبنای چه فاکتورهایی به عنوان عملکرد، بودجه تعلق بگیرد؟
من به عنوان مدیرکل بودجه آموزشوپرورش اعلام میکنم به هیچ عنوان بودجه آموزشوپرورش در سال 95، سال 96 و در سالهای گذشته بر اساس مبنای دقیق عملکردی صورت نگرفته است. چرا ما هر سال با کسری بودجه روبهرو هستیم؟ این خود نشانهای است بر اینکه بودجه بر اساس عملکرد و قیمت تمامشده و نیاز اعلامشده نبوده است. ما اگر دو مبنای عملکرد و قیمت تمامشده را مبنای محاسبه و تنظیم بودجه آموزشوپرورش قرار دهیم، بودجه آموزشوپرورش باید خیلی فراتر از این بودجهای که در اختیار ما قرار میگیرد، باشد.
در ارتباط با بودجهریزی مبتنی بر عملکرد توضیح میدهید؟
وزارت آموزشوپرورش برای اینکه بتواند فعالیتها و مأموریت اصلی خود را انجام دهد، نیاز به منابع مالی دارد. منابع مالی را سازمان برنامه و بودجه، به عنوان ارگانی که متولی برنامهریزی کشور و تأمینکننده منابع مالی برای دستگاههای اجرائی است، تأمین میکند. در 30 یا 40 سال گذشته حرکتی آغاز شده است که هر کدام از مجموعهفعالیتها را که در واحدهای خاصی صورت بگیرد، به یک ردیف تبدیل میکنند. در واقع اگر ما فعالیتهایی در مقطع متوسطه فنیوحرفهای داریم، پس ردیفی را تحت عنوان آموزش فنیوحرفهای تعریف کردهایم و اگر یکسری فعالیتها در حوزههای دیگر داریم، متناسب با همان ردیفی تعریف کردهاند؛ برای مثال تحت عنوان ردیف معاونت پرورشی یا معاونت آموزشی یا معاونت تربیت بدنی و غیره. همین باعث شده به سمتی برویم که بودجهها را تا حدودی بر اساس فعالیت اختصاص دهیم اما یک فرایند نصفهکاره است. بودجهریزیهای عملیاتی از سال 81-82 به صورت جدی وارد گفتمان دستگاه دولتی شده است. جلسات و گفتوگوهای زیادی صورت گرفت اما تا مقطعی پیش رفت و در سال 1385 قطع شد. دوباره در بودجه سنتی و عملکردی و تلفیقی برنامهریزی کردند و قطع شد. خوشبختانه بر
اساس تفکر اصولی در سازمان برنامه و بودجه در سال 92 که بسیار خوب و صحیح است، بحث بودجهریزی عملکردی و بر مبنای قیمت تمامشده صورت گرفت اما باید توجه داشته باشیم که بودجهریزی نمیتواند بر اساس یک بخشنامه صرف انجام شود. باید سامانههای خاص خود را داشته باشیم تا بتوانیم احصای فعالیت کنیم. برای این کار نیاز به برنامه و شاخص داریم. بعد از اینکه این شاخصها را تعیین کردیم، باید فعالیتیابی و هزینهیابی و آنها را در فرایندهای مختلف تلفیق کنیم تا بتوانیم بودجه موردنیاز یک عملیات را در یک واحد اجرائی پیدا کنیم. آیا ما برای یک واحد اجرائی این کار را انجام دادهایم. اگر دانشآموزی که در تهران درس میخواند را با دانشآموزی که در سیستانوبلوچستان درس میخواند، مقایسه کنیم، میتوان گفت چقدر هزینه تمامشده دارد. قطعا به هیچ عنوان نمیتوان چنین گفت و این اتفاق نیفتاده است. شما دائما شنیدهاید که سرانه دانشآموزی دو میلیون تومان است. اینکه بودجه آموزشوپرورش 30هزارمیلیاردی را تقسیم بر حدود 15 میلیون دانشآموز کردهاند و میگویند سرانه دانشآموزی حدود دو میلیون است صحیح نیست زیرا این هزینهای است که به عنوان اجرای یک فرایند
در آموزشوپرورش صورت گرفته است. ما اگر برنامهریزی داشته باشیم، میتوانیم این دو میلیون را به پنج میلیون افزایش یا به یک میلیون تومان کاهش دهیم. این هم نیاز به زمان، برنامهریزی و فعالیتهای گستردهتر دارد. امیدواریم بر اساس بخشنامه بودجه سال 96 که از طرف سازمان برنامه و بودجه ابلاغ شده است و کلیه دستگاهها موظف شدهاند نسبت به ایجاد و راهاندازی بودجهریزی عملیاتی بر اساس قیمت تمامشده و بر اساس همین بودجهریزی اقدام کنند، در سالهای آینده شاهد این اتفاق باشیم و بتوانیم بگوییم هر دانشآموزی در هر مقطع و کلاس چقدر هزینه دارد. در اینصورت ما میتوانیم مقایسه کنیم که آیا برای پیشدبستانی و ابتدایی امتیاز خاصی قائل شدهایم یا خیر؟ آیا برای ما اهمیت خاصی در مقطع ابتدایی پیدا شده است یا خیر؟ اگر امروز میگویند بودجهای حدود 50 درصد در مقطع ابتدایی هزینه میشود، این دلیل بر این نیست که بودجه بیشتری را به دلیل اهمیت اختصاص دادهایم، بلکه به این دلیل است؛ تعداد معلمهایی که در مقطع ابتدایی درس میدهند و تعداد معلمها در این مقطع بیشتر شده است؛ پس ناگزیریم بودجه بیشتری اختصاص دهیم. حالا که بهتدریج جمعیت به سمت
بیشترشدن حرکت میکند، ما مجبوریم برای مقطع متوسطه اول و دوم این بودجه را هزینه کنیم. در آن زمان است که میتوانیم بگوییم بودجه اختصاص دادهشده در مقطع متوسطه اول و دوم بیشتر شده است یا خیر. آیا اختصاص بیشتر به دلیل اهمیت بیشتر است؟ خیر. بلکه ما بر اساس تابعی از جمعیت دانشآموزان عمل کردهایم و زمانی که جمعیت دانشآموزان ابتدایی کم است، حداقل بودجه به آنها تعلق میگیرد. تا وقتی که 99 یا 98 و نیم درصد از بودجه ما پرسنلی است و یک تا یکونیم درصد از بودجه ما در سایر هزینهها صرف میشود، نمیتوان کاری کرد. وقتی بودجه پرسنلی ما و حقوق و مزایای ما و... تلفیق میشود، میبینیم بیش از صددرصد باید برای پرسنل هزینه شود. برای همین است که ما هر سال در انتهای سال میشنویم، بودجه آموزشوپرورش 110 درصد یا بیشتر و کمتر شده است. این خود نشان از این دارد که بودجه ما براساس عملکرد محاسبه نشده و در اختیار ما قرار نگرفته است.
با توجه به اینکه بودجه 50 میلیاردی برای ابتدایی و پیشدبستانی است، چه تضمینی وجود دارد که این مقدار برای بخش ابتدایی صرف نشود؟ با توجه به نوپابودن بخش پیشدبستانی، این مبلغ خرج مقطع ابتدایی نشود و واقعا صرف پیشدبستانی شود؟
ما در ردیف و موافقتنامهای که تحت عنوان «توسعه کمی و کیفی آموزش پیش از دبستانی» مبادله کردهایم، تقریبا تمام سعی خود را میکنیم تا این بودجه در بخش مربوطه هزینه شود اما وقتی با محدودیتهای اعتباری و کمبود منابع روبهرو هستیم، در این حالت، اولویت هزینهها وجود دارد. در خیلی از مواقع بهخصوص در سال 93 وقتی با سازمان برنامه صحبت شد، قرار شد بسیاری از بودجه سایر ردیفها و برنامهها برای پرداختهای پرسنلی باشد. پس وقتی کمبود منابع مالی داریم، برای پیشدبستانی، ابتدایی و متوسطه هیچ تفاوتی ندارد و من باید بتوانم از این پول حقوق و مزایا را پرداخت کنم. درحال حاضر من نمیتوانم اطمینان صددرصدی بدهم که اعتبار این بودجه حتما در مقطع پیشدبستانی صرف میشود همانطور که تا الان تخصیص و حد و حدود به 50 درصد رسیده است. شاید این 50 درصد لازم شود براساس اولویتها و با هماهنگی سازمان برنامه و بودجه و سیاستهای وزارتخانه هزینه شود.
اگر نکتهای باقی مانده که باید بیشتر به آن پرداخته شود، بفرمایید؟
دولت به بودجه موردنیاز هزینههای اجتنابناپذیر و ضروری ادارات کل آموزشوپرورش استانها در سال 1395 و همچنین لایحه سال 1396 توجه ویژه داشته باشد.
امروز حدود یک هفته است که لایحه بودجه سال 1396 چاپ شده و در اختیار دستگاههای اجرائی قرار گرفته و ما از وضعیت بودجه دستگاههای سال آینده خودمان مطلع شدهایم. با صراحت اعلام میکنم بودجه سال 1396 وزارت آموزشوپرورش با مشکلات بسیار زیادی دستوپنجه نرم میکند. اگر با بودجه لایحه شروع کنیم، وضعیت سرانه آموزش و هزینههای اجتنابناپذیر از شرایط موجود بسیار نگرانکنندهتر خواهد شد. چه از نظر تجهیزات آموزشی و چه از نظر فعالیتهای آموزشی و پرورشی و تربیت بدنی و سلامت دانشآموزان، با مشکلات بسیاری روبهروست. تنها دلخوشی ما این است که ما بودجه مربوط به حقوق و مزایای کارکنان خود را داریم. اما همچنان این دغدغه وجود دارد که آموزشوپرورش بر اساس سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری (مدظلهالعالی) توصیهها و مطالب ایشان مبنی بر سرمایهگذاری در آموزشوپرورش، سند تحول بنیادین که مورد تأیید سازمان برنامه و بودجه، شورایعالی انقلاب فرهنگی و تأیید مجلس شورای اسلامی است، اجرائی شود. با این بودجه نمیتوان سند تحول بنیادین و نقشه راه را با تمام زیرنظامهایی که برای آن پیشبینی شده، اجرائی کرد. برای داشتن دانشآموزان خداجو و
ادامهدهنده فرهنگ ایثار و شهادت با این بودجه راه به جایی نخواهیم برد. برای اینکه دانشآموزان آیندهساز داشته باشیم، با این بودجه به جایی نمیرسیم. به عنوان کسی که مشغول فعالیت در یک نهاد مؤثر و آیندهساز برای این مملکت هستم، از دولت و نمایندگان محترم مجلس و کلیه دستاندرکاران تقاضا دارم با هر روش ممکن بودجه آموزشوپرورش را در اولویت اولشان قرار دهند. در بسیاری از کشورها وقتی در بحران هستند، بودجه آموزشوپرورششان نهتنها کم نمیشود بلکه آن را افزایش هم میدهند. برای فرهنگسازی و داشتن آینده بهتر باید به آموزش توجه کرد. آموزشوپرورش نقطه شروع هر نوع تحول در کشور است. از شعار خارج شویم؛ برای عملیاتیکردن سیاستهای اقتصاد مقاومتی که به دانشآموزان و آیندهسازان با مهارت نیاز دارد، باید به دو بخش اصلی آموزشوپرورش که شامل مقطع ابتدایی و هنرستانهای فنیوحرفهای و کارودانش میشود، خیلی بیشتر از این توجه کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.