کارایی درونی، شاخصی برای تخصیص بودجه آموزشی
میترا عظیمی.عضو هیأتعلمی دانشگاه علامهطباطبایی
شاخصها از جمله ابزارهایی هستند که معمولا برای سنجش عملکرد نهادهای آموزشی بهکار میروند. شاخصهای عملکردی در نظام آموزشی، همان کارکردهایی را دارند که در دیگر حوزهها مانند اقتصاد یا سیستمهای اجتماعی از آنها استفاده میشود. ارزش شاخصها بیشتر از آن جهت است که ضمن فراهمکردن اطلاعات جاری، روندها را تحلیل و در ضمن تغییرات و تحولات را پیشبینی میکنند. درواقع، شاخصها برای توصیف ماهیت یک سیستم بهکار میروند تا از طریق آنها مشخص شود که اجزای آن سیستم چگونه با یکدیگر مرتبط و متعامل بوده و چگونه تغییر میکنند. در نهایت، اطلاعات حاصل از شاخصهای عملکردی برای قضاوت درباره پیشرفت به سمت اهداف یا استانداردها استفاده میشوند. (Shavelsonðel,1991)
در زمینه تدوین شاخصها و بهکارگیری آنها در تخصیص بودجه به بخش آموزش، کشور آمریکا ازجمله کشورهای پیشتاز بهشمار میرود. بهگونهای که این کشور از سال 1867 با هدف جمعآوری و ارائه آمارهای آموزشی اقدام به تأسیس واحد آموزشوپرورش کرده است.
در ایران، بررسیها نشان میدهد که روشهای بودجهریزی آموزشی اغلب مبتنیبر ادامه فعالیتهای کنونی یا توزیع عادلانه منابع بین مراکز آموزشی بوده و لزوما از تدوین شاخصها و استانداردهای کمّی و کیفی که مستخرج از اصول علمی باشد، بهره گرفته نشده است. این در حالی است که امروزه اصول توسعه منطقهای ایجاب برای هر منطقه متناسب با مجموعه شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و نیز ظرفیتها و محدودیتهای آنها، تخصیص منابع بهطور بهینه صورت گیرد. بنابراین بهمنظور تشخیص نیازمندیهای واقعی مناطق در حوزه آموزش و ارتقای استانداردهای آموزشی، لازم است منطبق با اصول منطقی و علمی شاخصهایی برای بودجهریزی آموزشی در نظر گرفته شود.
در این رابطه یکی از مهمترین شاخصهایی که برای تخصیص بودجه آموزشی میتوان بهکار برد، شاخص «کارایی درونی» است. از دیدگاه صاحبنظران، کارایی درونی با کیفیت نظام آموزشی مترادف بوده و براساس میزان تطابق چهار مؤلفه درونداد، فرایند، برونداد و پیامدهای آن با استانداردهای از پیش تعیینشده مشخص میشود. بهاینترتیب، تخصیص بودجه باید متناسب با سطح کارایی درونی نهادهای آموزشی صورت گیرد.
در رابطه با نحوه تخصیص بودجه به توسعه پیشدبستانی در 9 استان دوزبانه کشور (استانهای ترکزبان، کردزبان، بلوچزبان، عربزبان و ترکمن)، مجموعه فعالیتها باید بهگونهای تنظیم شوند که کارایی درونی پیشدبستانیها در استانهای یادشده ملاک قرار گیرد. به بیانی دیگر، هرچه نهادهای آموزشی در چهار حوزه کارایی درونی یعنی درونداد، فرایند، برونداد و پیامد موفقتر عمل کنند، بهمنظور توسعه و گسترش حوزه فعالیتی آنها، باید بودجه بیشتری به آنها تخصیص یابد. چنانچه در نمودار زیر بیان شده است، ملاکهای ارزیابی درونداد یک نهاد آموزشی عبارتاند از: میزان جذب و نگهداشت محصلان، کادر آموزشی و تسهیلگران. یعنی اگر یک واحد آموزشی در مقطع پیشدبستانی بتواند در رابطه با شاخصهای یادشده بهتر عمل کند، متناسب با سطح فعالیتهایش باید بودجه بیشتری دریافت کند. همچنین در رابطه با دیگر شاخصهای بیانشده در نمودار، نحوه عملکرد و موفقیت نهادهای آموزشی باید ملاکی برای تخصیص منابع از سوی مدیران و مسئولان قرار گیرد.
اما توجه به یک نکته حایز اهمیت است و آن اینکه، در استانهای 9گانه دوزبانه کشور، ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بسیار متفاوت از یکدیگرند و هر یک از این استانها امکانات و محدودیتهای یکسانی در رابطه با عناصر چهارگانه مربوط به کارایی درونی ندارند. بنابراین نمیتوان با قاطعیت یک الگو و ساختار واحد برای تخصیص بودجه پیشنهاد داد. شایسته است که ابتدا با جمعبندی نظرات و دیدگاههای کارشناسان به یک چارچوب اصلی تخصیص بودجه دست یافت و سپس با توجه به ساختارهای متفاوت استانها و نیز بهرهگیری از همفکری نیروهای استانی، الگوهایی متناسب با شرایط درونیشان (مبتنیبر چارچوب اصلی استخراجشده) ترسیم کرد.
شاخصها از جمله ابزارهایی هستند که معمولا برای سنجش عملکرد نهادهای آموزشی بهکار میروند. شاخصهای عملکردی در نظام آموزشی، همان کارکردهایی را دارند که در دیگر حوزهها مانند اقتصاد یا سیستمهای اجتماعی از آنها استفاده میشود. ارزش شاخصها بیشتر از آن جهت است که ضمن فراهمکردن اطلاعات جاری، روندها را تحلیل و در ضمن تغییرات و تحولات را پیشبینی میکنند. درواقع، شاخصها برای توصیف ماهیت یک سیستم بهکار میروند تا از طریق آنها مشخص شود که اجزای آن سیستم چگونه با یکدیگر مرتبط و متعامل بوده و چگونه تغییر میکنند. در نهایت، اطلاعات حاصل از شاخصهای عملکردی برای قضاوت درباره پیشرفت به سمت اهداف یا استانداردها استفاده میشوند. (Shavelsonðel,1991)
در زمینه تدوین شاخصها و بهکارگیری آنها در تخصیص بودجه به بخش آموزش، کشور آمریکا ازجمله کشورهای پیشتاز بهشمار میرود. بهگونهای که این کشور از سال 1867 با هدف جمعآوری و ارائه آمارهای آموزشی اقدام به تأسیس واحد آموزشوپرورش کرده است.
در ایران، بررسیها نشان میدهد که روشهای بودجهریزی آموزشی اغلب مبتنیبر ادامه فعالیتهای کنونی یا توزیع عادلانه منابع بین مراکز آموزشی بوده و لزوما از تدوین شاخصها و استانداردهای کمّی و کیفی که مستخرج از اصول علمی باشد، بهره گرفته نشده است. این در حالی است که امروزه اصول توسعه منطقهای ایجاب برای هر منطقه متناسب با مجموعه شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و نیز ظرفیتها و محدودیتهای آنها، تخصیص منابع بهطور بهینه صورت گیرد. بنابراین بهمنظور تشخیص نیازمندیهای واقعی مناطق در حوزه آموزش و ارتقای استانداردهای آموزشی، لازم است منطبق با اصول منطقی و علمی شاخصهایی برای بودجهریزی آموزشی در نظر گرفته شود.
در این رابطه یکی از مهمترین شاخصهایی که برای تخصیص بودجه آموزشی میتوان بهکار برد، شاخص «کارایی درونی» است. از دیدگاه صاحبنظران، کارایی درونی با کیفیت نظام آموزشی مترادف بوده و براساس میزان تطابق چهار مؤلفه درونداد، فرایند، برونداد و پیامدهای آن با استانداردهای از پیش تعیینشده مشخص میشود. بهاینترتیب، تخصیص بودجه باید متناسب با سطح کارایی درونی نهادهای آموزشی صورت گیرد.
در رابطه با نحوه تخصیص بودجه به توسعه پیشدبستانی در 9 استان دوزبانه کشور (استانهای ترکزبان، کردزبان، بلوچزبان، عربزبان و ترکمن)، مجموعه فعالیتها باید بهگونهای تنظیم شوند که کارایی درونی پیشدبستانیها در استانهای یادشده ملاک قرار گیرد. به بیانی دیگر، هرچه نهادهای آموزشی در چهار حوزه کارایی درونی یعنی درونداد، فرایند، برونداد و پیامد موفقتر عمل کنند، بهمنظور توسعه و گسترش حوزه فعالیتی آنها، باید بودجه بیشتری به آنها تخصیص یابد. چنانچه در نمودار زیر بیان شده است، ملاکهای ارزیابی درونداد یک نهاد آموزشی عبارتاند از: میزان جذب و نگهداشت محصلان، کادر آموزشی و تسهیلگران. یعنی اگر یک واحد آموزشی در مقطع پیشدبستانی بتواند در رابطه با شاخصهای یادشده بهتر عمل کند، متناسب با سطح فعالیتهایش باید بودجه بیشتری دریافت کند. همچنین در رابطه با دیگر شاخصهای بیانشده در نمودار، نحوه عملکرد و موفقیت نهادهای آموزشی باید ملاکی برای تخصیص منابع از سوی مدیران و مسئولان قرار گیرد.
اما توجه به یک نکته حایز اهمیت است و آن اینکه، در استانهای 9گانه دوزبانه کشور، ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بسیار متفاوت از یکدیگرند و هر یک از این استانها امکانات و محدودیتهای یکسانی در رابطه با عناصر چهارگانه مربوط به کارایی درونی ندارند. بنابراین نمیتوان با قاطعیت یک الگو و ساختار واحد برای تخصیص بودجه پیشنهاد داد. شایسته است که ابتدا با جمعبندی نظرات و دیدگاههای کارشناسان به یک چارچوب اصلی تخصیص بودجه دست یافت و سپس با توجه به ساختارهای متفاوت استانها و نیز بهرهگیری از همفکری نیروهای استانی، الگوهایی متناسب با شرایط درونیشان (مبتنیبر چارچوب اصلی استخراجشده) ترسیم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.