|

میزگردی در باب بررسی چالش‌ها و راهکارهای تحصیلی کودکان دوزبانه

دوزبانگی فرصتی فرهنگی، تهدیدی آموزشی

سپیده پیری: مسئله زبان، قومیت‌ها و اقتدار دولت موضوع تازه‌ای نیست. در زمان سلطنت پهلوی دوم، تأکید بر برخی ویژگی‌های قومیتی به خودمحوری موقت آذربایجان انجامید و از فردای پیروزی انقلاب اسلامی هم مسائل مشابهی در کردستان پیش آمد. از سوی دیگر، بسیاری از اقوام ایرانی بر عملی‌‌شدن اصل 15 قانون اساسی که بر آموزش زبان مادری در کنار زبان فارسی در مناطقی که اقوام غیرفارسی‌زبان در اکثریت هستند، تأکید دارند. حالا اما زبان مادری که همگان بر ارزش‌های فرهنگی‌اش اذعان دارند، چالشی است در تحقق عدالت آموزشی و به‌ویژه برای کودکانی که بدون گذراندن مرحله پیش‌دبستانی یکباره با زبان رسمی کشور مواجه می‌شوند، بدون آنکه پیش‌تر مهیای چنین تغییر رویکردی شده باشند. برگزاری همایش «پیش‌دبستانی، زیربنای عدالت آموزشی پایدار» مناسبتی شد تا با برگزاری میزگردی با حضور متخصصان و صاحب‌نظران این عرصه بار دیگر بر اهمیت این مقطع تحصیلی در توسعه انسانی و اجرای عدالت آموزشی پایدار صحه گذاشته شود و به صورت ویژه استان‌های دوزبانه آسیب‌شناسی شوند؛ به این امید که راه ورود همه کودکان در مقطع پیش از دبستان هموار شود. آنچه در زیر می‌خوانید، حاصل گفت‌وگوی علی الهیارترکمن؛ رئیس آموزش‌وپرورش عمومی و فنی‌و‌حرفه‌ای در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، رخساره فضلی؛ مدیرکل دفتر پیش‌دبستانی وزارت علوم، ابراهیم طلایی؛ مدیرکل سابق پژوهشکده آموزش‌وپرورش و علی ترقی‌جاه؛ مدیرعامل مؤسسه پژوهشی همنوا به دور میزی بیضی‌شکل است که ما هم به عادت حفظ کلیشه‌ها میزگرد نام‌گذاری‌اش کردیم.

تعریف دوزبانگی چیست و به چه استان‌هایی اطلاق می‌شود؟
رخساره فضلی: پیش‌دبستان تعریف روشن و واضحی دارد. در دوران پیش از دبستان که از هنگام تولد تا سن شش سال تمام و پیش از ورود به دبستان را دربر می‌گیرد، سه کلیدواژه داریم؛ اول واژه پیش از دبستان که خود به دو بخش تقسیم می‌شود؛ از تولد تا چهارسالگی تحت عنوان مهد کودک و از چهار تا شش سال تحت عنوان پیش‌دبستان که بحث اصلی ماست. هر کودکی که زبان مادری او غیر از زبان معیار کشور یعنی فارسی باشد، از نگاه ما دوزبانه قلمداد می‌شود. عموما استان‌های دارای ضریب محرومیت بالا مدنظر ما در برنامه‌ریزی‌های خاص هستند که ممکن است دوزبانه هم باشند. لازم به ذکر است که کودکان دوزبانه فقط در استان‌های محروم حضور ندارند. با توجه به نقشه پراکندگی زبانی کشور مشخص است که در بسیاری از نقاط کشور کودکان دوزبانه زندگی می‌کنند. همچنین در همایش پیش‌رو 9 استان دارای ضریب محرومیت بالا مدنظر هستند که دوزبانه هم لحاظ شده‌اند. اولویت آموزش‌وپرورش این مناطق هستند. در دو سال گذشته برنامه‌ریزی مبتنی بر آمایش سرزمین را بر اساس همین اولویت‌ها طراحی کرده‌ایم. درحال‌حاضر شاخصه‌های آموزشی گروه پیش‌دبستانی کشور را به تفکیک 750 منطقه کشور داریم؛ بنابراین امکان تحلیل وضع موجود از نظر آماری و زبانی وجود دارد و برنامه حمایت از نوآموزان پیش‌دبستانی نیز در دولت آماده و پذیرفته شده و از اولویت‌های برنامه‌ای سال 1395 است.
در صورتی که هریک از استادان درباره این 9 استان نظری دارید، بفرمایید.
‌‌‌‌علی الهیار: همان‌طور که خانم فضلی اشاره کردند، نقشه پراکندگی دوزبانگی در کشور وجود دارد اما به دلیل سیال‌بودن جمعیت و مهاجرت قومیت‌های مختلف در سطح کشور، نمی‌توان یک مکان خاص را در نظر گرفت. اما یک تفاوت اساسی دوزبانه‌هایی که در این 9 استان هستند با ساکنان دیگر استان‌ها، محیط زندگی است. به عنوان مثال یک آذری که در استان البرز زندگی می‌کند، در بیرون از محیط خانه با جامعه‌ای کنش و برخورد دارد که به زبان آموزش و معیار تکلم می‌کند و می‌تواند از این محیط برای یادگیری زبان آموزش کمک بگیرد. اما کسی که در استان‌های خاص مانند کردستان و استان‌های چهارگانه آذری زندگی می‌کند، از حمایت محیطی برخوردار نیست. چون ما در ابتدای اجرای برنامه هستیم، این اولویت‌گذاری لازم است تا بدانیم از کجا شروع کنیم و چه گروه‌هایی را تحت پوشش قرار دهیم. این برنامه منطبق بر برنامه ششم توسعه است و به همین دلیل باید از نظر زمانی هم برنامه را مدیریت کنیم. من فکر می‌کنم اولویت‌بندی بسیار ضروری است.
چشم‌اندازی هم هست که تا پایان برنامه ششم چند استان باید تحت پوشش قرار بگیرند؟
رخساره فضلی: آنچه در برنامه ششم توسعه پیش‌بینی شده است، برای کل کودکان کشور با تأکید بر یک سال قبل از دبستان مدنظر قرار گرفته است. برنامه آموزشی جهانی 2030 هم بر یک سال قبل از دبستان تأکید دارد تا کودکان از خدمات تربیتی باکیفیت برخوردار شوند. هدف‌گذاری ما برای یک سال قبل از دبستان با پوشش بیش از 90 درصد است اما پیش‌بینی می‌شود نهایتا 90 درصد محقق شود. باید به این نکته نیز توجه داشت که تعداد کودکان رده سنی پیش از دبستان در سال 1399 به حدود یک‌میلیون‌و 500 هزار نفر می‌رسد و تمهید مقدمات برای تحقق این امر نیازمند توجه جدی و همه‌جانبه است؛ البته بخش اصلی پوشش در دوره پیش‌دبستانی از سوی بخش غیردولتی و مشارکت مردم انجام می‌شود و تلاش ما بر این است که بخش غیردولتی با حداکثر توان به این قضیه وارد شود. دولت در شرایط موجود، امکان این را ندارد که یک سال پیش‌دبستانی را اجباری کند اما نگاه نظام این است که پیش‌دبستانی یک دوره ضروری است و کسی در ضرورت آن شک ندارد. درحال‌حاضر چون امکانات نداریم، به دنبال راه‌های متنوعی هستیم تا پوشش حداکثری را محقق کنیم.
آقای دکتر طلایی نظر شما چیست؟
طلایی: من از بعد دیگر به قضیه وارد می‌شوم و آن این است که چه ارزش‌افزوده‌ای می‌توان در زمینه دوزبانگی در نظر گرفت. تصورم این است که دوزبانگی در این مدل به عنوان یک ضعف تلقی می‌شود چراکه به‌کار‌بردن لفظ محروم و دوزبانه توأمان این باور را به وجود می‌آورد که بچه‌های دوزبانه با مسئله‌ای مواجه هستند که باید مورد حمایت قرار گیرند.
رخساره فضلی: دوزبانگی را جزء شرایط فرهنگی می‌دانیم اما نه به‌عنوان مشکل.
طلایی: ممکن است ما با نگاهمان مشکل را دوبرابر کنیم؛ یعنی برگزاری این همایش به دوزبانه‌ها می‌گوید ما می‌خواهیم به کمک شما بیاییم.
الهیار: می‌خواهیم به آنها توجه کنیم.
طلایی: فرقی نمی‌کند. با این نگاه به دوزبانه‌ها می‌گوییم شما مشکلی دارید که ما می‌خواهیم به شما توجه کنیم. من با این نگاه مشکل دارم. بلد‌بودن دو زبان یک فایده و نکته مثبت است و اتفاقا ورود به دوره پیش از دبستان زمانی است که این کودکان بینش زبانی اول را به دست آورده‌اند و تمام تلاش دوره پیش‌دبستان باید این باشد که زبان اولیه را نه‌تنها به رسمیت بشناسد بلکه باید به آنها فارسی هم یاد بدهد.
رخساره فضلی: تأکید ما این است که زبان مادری را محترم بشماریم.
طلایی: در عمل هم باید این کار را بکنید.
فضلی: ما به هیچ عنوان قصد نداریم زبان مادری را از کودکان بگیریم و فارسی را جایگزین آن کنیم.
طلایی: در گذشته در دو ماه به طور فشرده به کودکان فارسی یاد می‌دادید.
رخساره فضلی: چون در آن زمان مجبور بودیم اما درحال‌حاضر کودکان به مدت یک سال تحصیلی در دوره پیش‌دبستانی تحصیل می‌کنند. سیاست دولت و آنچه ما می‌خواهیم اتفاق بیفتد، این است که زبان مادری بخشی از شخصیت و فرهنگ کودکان باشد. اما درست یا غلط؛ امروز در کلاس اول دبستان خواندن، نوشتن، حساب‌کردن و بقیه مهارت‌ها به زبان فارسی آموزش داده می‌شود و کودک خواه ناخواه باید به زبان فارسی فکر کند، بگوید، بنویسد و بخواند. ما به پیش‌دبستانی به عنوان یک دوره مهم و سرنوشت‌ساز نگاه می‌کنیم. آنچه مدنظر ماست، این است که زبان مادری محترم شناخته شود. در گذشته بخشنامه‌ای در آموزش‌وپرورش وجود داشت که صحبت‌کردن به زبان مادری را در کلاس‌ها منع کرده بود اما این بخشنامه سال‌ها پیش حذف شد. در همین راستا خوشبختانه تاکنون کتاب درسی و محتوای یکسان برای پیش‌دبستانی تألیف نشده است و محتوا در استان و بعضا در منطقه تولید می‌شود. تأکید ما بر این است که از مؤلفه‌های آشنا با زبان مادری شروع کنیم و آنچه را کودک برای ورود به کلاس اول دبستان به آن نیاز دارد، در یک سال آرام آرام به او آموزش دهیم. به استناد پژوهش خانم دکتر دادستان برای آموزش رسمی به زبان معیار فارسی، باید به کودکان سه سال فرصت دهیم تا با شیب ملایم زبان معیار را آموزش ببینند. ما فعلا این سیستم را نداریم. ما در وزارت آموزش‌وپرورش تلاش داریم دوره پیش‌دبستان را به دوره‌ای تبدیل کنیم که کودک با حفظ زبان مادری و سایر مؤلفه‌های فرهنگی‌اش با شیب ملایم زبان معیار را آموزش ببیند و برای ورود به دبستان و فرصت برابر با دیگران آماده باشد. در برخی از مناطق کودکان پایه اول در دبستان به‌موقع وارد نمی‌شوند و دوره پیش‌دبستانی بستر مؤثری برای انسداد مبادی بی‌سوادی است.
نقش تخصیص اعتبار در تحقق این مهم را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
‌‌علی الهیار: نظام آموزش کودکان دوزبانه در کشورهایی که نظام آموزش تک‌زبانه دارند، با شکل خاصی از برنامه‌ریزی آموزشی ارتباط نزدیک پیدا کرده و آن هم بحث آموزش فراگیر است. در این برنامه‌ریزی، زمینه لازم برای حضور مفید در جامعه به همه کودکان به صورت فراگیر فراهم و به نوعی در کودکان آمادگی ایجاد می‌شود. اما این برنامه‌ریزی ظرافت‌هایی دارد و صرفا با تخصیص اعتبار و دوره‌های یک‌ساله نمی‌توان آن را پیاده‌سازی کرد. یکی از اصلی‌ترین نکات آموزشی در مناطق دوزبانه جلب اعتماد جوامع محلی است. آنها باید بدانند که آموزش نمی‌خواهد میراث قدیمی آنها یعنی زبانشان را از آنها بگیرد یا در بین آنها تفرقه بیندازد. مورد بعد محتوای آموزشی است که باید دقیق و کابردی باشد تا بتواند برای این کودکان زمینه‌سازی کند. علاوه بر این همکاری‌های بین‌بخشی نیز بسیار مهم است. کودک نباید تا پنج‌سالگی رها باشد و بعد از پنج‌سالگی به او زبان یاد بدهیم. مداخلات اولیه آموزش زبان معیار حتی قبل از پنج‌سالگی لازم است. نکته مهم دیگر ارتباط و استمرار در دوران دبستان است. یک روند تدریجی و مداوم به همراه محتوای دقیق و کاربردی و جلب اعتماد جامعه محلی می‌تواند این برنامه را با موفقیت همراه کند.
ترقی‌جاه: نکات دکتر فضلی دقیق است. مهم‌ترین اتفاقی که رخ می‌دهد، این است که بودجه تزریق‌شده چگونه و به چه طریقی هزینه می‌شود؟ در اکثر اوقات این درآمد فقط صرف هزینه‌های کودک می‌شود و این به آن معنی است که معلم آن‌قدر که لازم است رشد نیافته و در خیلی از مناطق معلم‌های چند پایه هستند.
مسئله دیگر این است که چگونه می‌توانیم هزینه‌کرد کیفی برای کودک داشته باشیم که این موضوع ارتباط مستقیم با سرمایه‌های انسانی منطقه دارد. این جایی است که بخش خصوصی می‌تواند وارد شود و برای بودجه دولت نقش اهرم را بازی کند. وقتی معلم بودجه‌ای دریافت می‌کند تا برای پنج کودک هزینه کند، آن‌قدر این بودجه کم است که آموزش مربیان و معلمان اتفاق نمی‌افتد.
با توجه به بودجه در نظر گرفته‌شده برای دوره پیش‌دبستانی، نوع هزینه‌کرد مبلغ تخصیص‌یافته و شیوه توزیع آن چگونه است؟
‌‌علی الهیار: نظام آموزشی کاملا نوشونده و پویاست. امروزه زمانی که یک کار خوب انجام می‌شود، نمی‌توانیم آن را به سه یا پنج سال آینده تسری دهیم. در حوزه تخصیص منابع مخصوصا در این برنامه که یک کار جدید است، باید تعاریف و مفاهیم سنتی را کنار بگذاریم؛ مثلا در رابطه با مربی پیش‌دبستانی با توجه به فرهنگ اداری باید به فکر افزایش انگیزه و مشوق درونی مربیان باشیم. حتی کلاس‌های چند پایه هم در نظام آموزشی دنیا به طور کامل رد نشده است؛ بلکه کارکردهای خود را دارد اما به شرط برخورداری از یک نظام تضمین کیفیت قوی. سؤال اصلی این است که برای چه کاری بودجه اختصاص دهیم؟ برای شکل و ظاهر یا برای ماهیتی که از یک فرایند بسیار پیچیده و کاربردی برخوردار است؟ متأسفانه در بسیاری از موارد، بودجه تخصیص می‌یابد بدون آنکه بررسی شود کی و کجا هزینه می‌شود. البته چندسالی است که بودجه را بر اساس عملکرد تنظیم می‌کنیم و در این مورد هم باید با همین‌ رویکرد جلو برویم. باید در وهله اول یک نظام تنظیم‌کننده ایجاد کنیم و بعد از آن بودجه را به موارد در نظر گرفته‌شده اختصاص دهیم. مورد دیگر این است که بودجه پیش‌دبستانی کشور فقط 50 میلیارد نیست. این مبلغ برای توسعه کمی و کیفی آموزش‌های پیش از دبستان در نظر گرفته شده است. پیش‌دبستان در کشور ما متولیان زیادی دارد. خانواده‌ها و نهاد‌های دولتی و غیردولتی فعال هستند و این پول برای جاهایی که در آنها خلأ وجود دارد، صرف می‌شود.
چالش‌های بودجه‌ای این بخش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ترقی‌جاه: من با نگاه‌های نوآورانه و غیرکلاسیک هم‌گام هستم. یونیسف وقتی در جایی سرمایه‌گذاری می‌کند، سازوکاری را در پیش می‌گیرد که برای هر یک دلار 10 دلار دیگر آورده شود. چه سازوکاری اندیشیده شده که این 50 میلیارد این کارکرد را داشته باشد؟ درحال‌حاضر اگر یک بخش خصوصی بزرگ مانند اتاق بازرگانی بخواهد کمک کند، چه زیرساخت‌هایی دیده شده است؟ این سؤال برای خانواده‌ها پیش می‌آید که چرا برای این یک سال باید پول بدهم درحالی‌که در تمام دوران تحصیل فرزندم پولی پرداخت نمی‌کنم؟ این یک چالش فرهنگی است. سؤال بعدی من این است که چه زیرساخت‌هایی دیده شده تا این پول‌ها در یک برنامه استفاده شود؟ اگر یک شرکت یا یک سمن در تدوین برنامه حضور داشته باشد، احتمال اینکه مشارکت کند، بیشتر می‌شود؟ دوم در بخش تضمین کیفیت چه زیرساخت‌هایی را فراهم کردیم تا مشارکت فقط مالی نباشد و در این بخش هم غیردولتی‌ها هم در آموزش و هم در ارزیابی مشارکت کنند؟
‌‌علی الهیار: نظام تضمین کیفیت در نظام آموزشی ما تعریف نشده است. نظام‌های تضمین کیفیت به گونه‌ای است که از سیاست‌های اسناد بالادستی توسعه نشئت می‌گیرد. مورد بعدی ضرورت برخورداری از یک پشتوانه علمی و نظری دقیق است که این دو را باید به راهبردها و سیاست‌های عملی تبدیل کرد. بعد برای آنها بودجه اختصاص دهیم و بر نحوه هزینه بودجه نظارت داشته باشیم. اگر این را به عنوان کلیت در نظر بگیریم، مهم‌ترین خلأ در بخش پشتوانه علمی و نظری دقیق است. هر کارشناسی در ادامه عبارت «کیفیت در نظام آموزشی ایران عبارت است از» جمله متفاوتی می‌گوید اما کیفیت یک پدیده واحد است و تعریف مشخصی دارد. مبادی نظر را باید با توجه به وضعیت کشور خودمان تبیین، تبدیل به سیاست و پیاده کنیم. در این حالت نمی‌توانیم منتظر باشیم تا این اتفاق بیفتد. به همین دلیل در برنامه ششم توسعه مشابه این کار را انجام دادیم.
به همین منظور باید مبانی نظری این کار را آماده و آن را به یک‌سری راهبردها و سیاست‌های مشخص تبدیل کنیم. اما در این حالت هم نمی‌توانیم صبر کنیم تا همه مقدمات آماده شوند. ما اقدامی مشابه این را در برنامه ششم توسعه انجام داده‌ایم، هرچند کار سختی بود. در برنامه ششم توسعه این مسائل را مشخص کردیم که در واقع افق برنامه پنج‌ساله ما را مشخص می‌کند. موارد متعددی در پیوست چهارم بودجه‌ای ما گنجانده شده است؛ از بحث اقناع شغلی نیروی انسانی گرفته تا کیفیت محیط‌های آموزشی و آموزش‌های ضمن خدمت. اینها لازم هستند ولی کافی نیستند. ما باید به سمتی برویم که اینها را عملیاتی، اجرائی و مشخص کنیم تا اثربخشی منابع مالی ما هم افزایش پیدا کند.
رخساره فضلی: من با این نگاه موافق هستم که مسائل را باید عمیق و جدی دید، چراکه تعلیم و تربیت، به‌خصوص درباره کودکان مقوله عمیقی است. بخشی از این اعتبارات مربوط به دوره‌های پیش‌دبستانی قبلا در لوایح و ردیف‌های بودجه وجود داشته‌اند و امسال بودجه‌ای به آنچه قبلا وجود داشته، اضافه شده است.
می‌توانیم به مسئله از دو بعد توجه کنیم؛ یک بعد این است که پیش‌دبستان در کشور ما این بودجه را در اختیار دارد و این بودجه قبلا هم وجود داشته و اکنون به صورت منسجم‌تر پیش‌بینی و با تصویب مجلس اختصاص داده شده است. بعد دیگر هم این است که توجه داشته باشیم این بودجه دارای برنامه‌های کاملا مشخص است. بر اساس پیوست بودجه، برنامه دارای پنج محور است وتقریبا تمام آن در اعتبارات استانی دیده شده و سهم استان‌های مختلف هم کاملا برنامه‌ریزی و تعیین شده است. درحال‌حاضر ما در کشور پیش‌دبستانی کاملا دولتی و رایگان، به جز در نقاط بسیار محروم و عشایر نداریم. در واقع فقط 53 روستا در 9 استان کشور که بر اساس شاخص‌های مرکب ما جزء محروم‌ترین نقاط کشور شناسایی شده‌اند، دارای این پیش‌دبستانی‌ها هستند. اینجا جایی است که نمی‌توان دست به مقایسه محرومیت‌ها زد چراکه کودکان به آموزش جایگزین دسترسی ندارند. برای هر کدام از دهستان‌ها در سال جاری یک نیروی رسمی دولتی، یعنی یک معلم اختصاص داده شده است. با این اقدام ارزشمند هم نمی‌توان تمام نوآموزان این 53 دهستان را پوشش داد. برای این گروه از کودکان از امکانات آموزش‌وپرورش و حتی خرید خدمات استفاده می‌کنیم. بر اساس برآورد انجام‌شده حدود 10 هزار نوآموز پیش‌دبستانی در 53 روستای دارای ضریب محرومیت 9 داریم. با توجه به اینکه این مناطق عمدتا در نقاط مرزی، حاشیه‌نشین و کم‌جمعیت واقع شده‌اند، در ایده‌آل‌ترین حالت در هر کلاس 10 نوآموز حضور دارند. به همین دلیل حدود 9 هزار نوآموز در این بخش بیرون از کلاس پیش‌دبستانی هستند. امسال اولویت آموزش‌وپرورش، حضور این کودکان در کلاس‌های پیش‌دبستانی است. مقوله کیفیت هم در اینجا حائز اهمیت بسیار است اما اول باید بچه‌ها را به کلاس‌ها بیاوریم و بعد درباره کیفیت این کلاس‌ها صحبت کنیم. کیفیت آموزش هم موضوعی است که در تمام دنیا هنوز بر سر آن بحث وجود دارد و نمی‌توان به سادگی درباره آن حکم صادر کرد. درحال حاضر یکی از محورهای مهم برنامه‌های دوره پیش‌دبستانی، کیفیت‌بخشی است. در همه برنامه‌ها دو محور کمی و کیفی مدنظر است و این نشان می‌دهد که ما به این دو به عنوان دو بال پرواز نگاه می‌کنیم.
بررسی شاخص‌ها نشان می‌دهد حدود 3. 5 درصد از بچه‌ها به‌موقع و پایان شش‌سالگی در کلاس اول دبستان ثبت‌نام نمی‌شوند و اکثر آنها در مناطق محروم هستند که اگر در پیش‌دبستان حضور پیدا کنند، قطعا در پایه اول دبستان هم ثبت‌نام خواهند کرد. بنابراین اگر با توجه به جمعیت 9هزارنفری که به آن اشاره شد، بخواهیم بودجه پیش‌دبستانی را بررسی کنیم، با بودجه تخصصی فقط می‌توانیم همین مناطق و درصدی از کودکان سایر مناطق دارای ضریب محرومیت را پاسخ‌گو باشیم.
ما در بررسی‌هایمان به مناطق دارای ضریب محرومیت توجه کردیم؛ در عین حال با استفاده از تجارب موجود در سایر کشور‌ها و تجربه سال‌های آغاز برنامه آموزش برای همه در ایران، اعلام کردیم که به استثنای ضریب محرومیت 9 در سایر مناطق، پیش‌دبستان دولتی با مشارکت مردم خواهد بود. در سال‌های 1379 و 1380 حمایت از دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل جذب‌شده در مدارس باعث شد در سال تحصیلی بعد، خانواده‌ها فرزندانشان را در آبان و آذر ثبت‌نام کنند؛ چون به این نتیجه رسیده بودند که اگر بچه را به جای مهر ماه در آبان ماه ثبت‌نام کنند، کیف و لباس رایگان دریافت می‌کنند. به همین دلیل اعلام کردیم مناطق دارای ضریب محرومیت به میزان محرومیت و نیاز جامعه محلی، حمایت دولتی دریافت می‌کنند اما قرار نیست پیش‌دبستان رایگان باشد؛ البته بخشی از هزینه‌ها را آموزش‌وپرورش پرداخت می‌کند و در صورت نیاز مابقی را از محل اعتبارات استانی و حمایت سایر نهادها تأمین می‌کنند؛ مثلا در استان‌های خوزستان و سیستان‌وبلوچستان، مرکزی و... در همین زمینه اتفاق‌های خوبی افتاده است که نمی‌شد آنها را پیش‌بینی کرد. به عنوان مثال در استان خوزستان بودجه‌هایی را اختصاص دادیم و پس از آن شاهد بودیم که استاندار چندین برابر این مبلغ را اختصاص داده است؛ البته این نکته را هم نباید از نظر دور داشته باشیم که کودکان ساکن در مناطق دوزبانه با ضریب محرومیت 9 با مسائل دیگری مانند بی‌سوادی والدین، آماده‌نبودن محیط خانوادگی برای تربیت و آموزش صحیح و هدفمند مواجه هستند که بسیار جدی است. مداخله کیفی در چنین شرایطی الزامات مشخص خود را دارد؛ به این معنی که محیط آموزشی، معلمان و خانواده همگی باید پاسخ‌گوی نیاز دانش‌آموز باشند. با تحقق این مهم در قالب حضور در دوره پیش‌دبستانی علاوه بر اینکه کودک به رشد چندجانبه در ابعاد مختلف دست می‌یابد، برای حضور در مدرسه مجهز و آماده می‌شود. بنابراین برای تحقق عدالت آموزشی از دوره پیش‌دبستانی باید تمام مناطق کم‌برخوردار، مرزی و دور از دسترس با توجه به شاخص‌های مرکب اقتصادی - اجتماعی و فرهنگی، مورد توجه قرار بگیرند. دسترسی به این هدف والا، نیازمند کمک سازمان‌های مردم‌نهاد، بخش دولتی و غیردولتی است. اما پرسشی که در این مرحله ممکن است مطرح باشد، میزان و کیفیت زیرساخت‌های فراهم‌شده است که بنده در پاسخ باید عرض کنم استفاده از فرصت‌ها و ظرفیت‌های استانی بسیار مهم است. در مرحله بعد، اقدامات خیرین و به‌ویژه معلمان خیر است.
در رابطه با نیروی انسانی و کیفیت در پیش‌دبستان توضیح دهید:
بحث نیروی انسانی در کیفیت خیلی مهم و کلیدی است. درحال‌حاضر ما نظام جامع شایستگی حرفه‌ای مربیان پیش‌دبستانی را تدوین کرده‌ایم و اجرای آن نیازمند رفع برخی موانع است.
زمانی که از کیفیت پیش‌دبستانی صحبت می‌کنیم، نمی‌توان انتظار داشت یکباره با تأمین نیروی انسانی، تضمین کیفیت، فضا، محتوا و... مدیریت و کیفیت آن ارزیابی مستمر شود. ارتقای کیفیت در دوره پیش‌دبستانی مقوله چندوجهی و پیچیده‌ای است که نیازمند طراحی الگو و استفاده از تمامی ظرفیت‌ها و همکاری و همیاری سازمان‌های مردم‌نهاد است. در نظام جامع شایستگی حرفه‌ای مربیان پیش‌دبستان، جایگاه خاصی برای سازمان‌های مردم‌نهاد دیده شده است.
ترقی‌جاه: برای توسعه این امر با دو مفهوم متولی و متصدی مواجه هستیم. آموزش‌وپرورش به‌عنوان سیاست‌گذار و جهت‌دهنده به آینده امور قطعا متولی امر است نه متصدی. با توجه به اینکه قریب به یک تا 5/1 درصد از ردیف‌های بودجه به حقوق و دستمزد پرسنل تعلق می‌گیرد، چه تضمینی وجود دارد که بودجه 50میلیاردتومانی تعریف‌شده برای این مقطع صرف امور مختص به این بخش شود؟
الهیار: به استناد پیوست شماره 4 قانون بودجه کشوری، ردیف‌های بودجه دارای امور، فصل و برنامه هستند؛ برای مثال یکی از این امور آموزش و پژوهش است که ذیل آن سه فصل آموزش‌وپرورش عمومی، فنی و حرفه‌ای و آموزش عالی تعریف شده است که هر یک از فصول نیز دارای برنامه‌های مختص به خود هستند که در ردیف‌های مشخص دسته‌بندی می‌شوند. با این توضیح باید اشاره کنم که تا سال 1394 اعتبارات پیش‌دبستانی یک برنامه مشخص بود در ردیف‌های آموزش‌وپرورش مرکزی و استان‌ها اما از سال جاری اینها در قالب یک ردیف مستقل قرار گرفتند تا اختیار عمل تخصصی دفتر مربوطه در آموزش‌وپرورش بیشتر شود و بتوانند سیاست‌گذاری مشخصی داشته باشند. در نتیجه می‌توان گفت در حالت کلی، اعتبارات آموزش‌وپرورش ارتقا می‌یابد اما با توجه به برنامه‌های توسعه و سیاست‌های اجرائی در ردیف‌های مشخصی قرار می‌گیرد. در نتیجه تمرکز و اولویت است که مشخص می‌کند یک بخش در چه ردیف بودجه‌ای قرار بگیرد. در رابطه با تخصیص بودجه هم باید به این نکته اشاره کنم که عموما تخصیص‌های هزینه‌ای آموزش‌وبرورش عمدتا در سه ماه چهارم سال رخ می‌دهد. تاکنون درصدی از این بودجه تخصیص یافته است که امیدواریم تا پایان سه‌ماهه چهارم سال یکی از بالاترین ردیف‌های تخصیص به پیش از دبستان تعلق بگیرد.
طلایی: این میزگرد دارای دو رویکرد درخورتوجه بود؛ نخست توجه و تمرکز بر رفع مسائل آموزشی استان‌های دوزبانه و دوم وجه فرهنگی این موضوع که بسیار غالب است و باید عامه مردم و به‌ویژه شهروندان بومی مناطق را از وجه زبان‌آموزی اهداف مجموعه آگاه کنیم. آموزش‌وپرورش و دولت باید تمام تلاش خود را به کار گیرند تا بدفهمی نسبت به این موضوع صورت نگیرد و به جای آگاهی‌بخشی سیطره تک‌زبانی غالب نشود؛ امری که خلاف شعارهای ریاست‌جمهوری و اصول جهانی است. با این شرایط اگر هدف همایش پیش‌رو، زبان‌آموزی به استان‌های دوزبانه است، کار سختی پیش‌رو نیست اما همان‌طور که بنده متوجه شدم، علاوه بر زبان‌آموزی فرایند جامعه‌‌پذیری کودک و کسب آمادگی برای حضور در مدرسه هم مدنظر است که به گمان من این دو رویکرد در تناقض با هم هستند.
ترقی‌جاه: رسانه‌ها و افراد صاحب‌نظر در این حوزه باید به کمک بیایند. هدف، رشد زبان‌هاست؛ به این منظور که از افت تحصیلی و آموزشی کودکانی که زبان مادری آنها فارسی نیست، جلوگیری شود. هدف ازبین‌بردن هژمونی تک‌زبانی است تا دانش‌آموزان علاوه بر زبان فارسی به زبان‌های دیگر هم مسلط شوند.
طلایی: سؤالی که اینجا مطرح می‌شود، فلسفه اجرای همایش «پیش‌دبستانی، زیربنای عدالت آموزشی پایدار» است. اگر منظور و مقصود توجه رسانه‌ها و مسئولان به مقطع پیش‌دبستانی و تأثیر آن بر آینده تحصیلی دانش‌آموزان است، چرا بر استان‌های دوزبانه متمرکز شده‌اید؟ آیا این موضوع را یک مسئله می‌بینید که نیازمند ارائه راهکار و رفع و رجوع است؟
رخساره فضلی: در ابتدای میزگرد اشاره کردم که یکی از مقوله‌های موردتوجه در بحث پیش‌دبستانی کودکانی هستند که زبان مادری‌شان غیر از زبان فارسی است. در این حوزه نیز 9 استان دوزبانه با ضریب محرومیت بالا در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها مورد توجه ویژه قرار گرفته‌اند. به باور بنده زبان مادری در حکم سرمایه و ارزش فرهنگی است که تمام تلاش مجموعه حفظ این میراث و استفاده از آن در راستای ارتقای سطح آموزشی و اجرای عدالت آموزشی است. زبان مادری بخشی از هویت و شخصیت کودکان است که باید محترم شمرده شود و در عین حال با توجه به زبان فارسی به عنوان عامل وحدت و هویت ملی، زبان فارسی آموزش داده شود. در شرایط کنونی فرصت حداقل یک‌ساله پیش‌دبستانی، فرصت مغتنمی برای تکوین هویت و رشد همه‌جانبه کودکان به‌ویژه در مناطق دارای اولویت بر اساس سند تحول در آموزش‌وپرورش است.

سپیده پیری: مسئله زبان، قومیت‌ها و اقتدار دولت موضوع تازه‌ای نیست. در زمان سلطنت پهلوی دوم، تأکید بر برخی ویژگی‌های قومیتی به خودمحوری موقت آذربایجان انجامید و از فردای پیروزی انقلاب اسلامی هم مسائل مشابهی در کردستان پیش آمد. از سوی دیگر، بسیاری از اقوام ایرانی بر عملی‌‌شدن اصل 15 قانون اساسی که بر آموزش زبان مادری در کنار زبان فارسی در مناطقی که اقوام غیرفارسی‌زبان در اکثریت هستند، تأکید دارند. حالا اما زبان مادری که همگان بر ارزش‌های فرهنگی‌اش اذعان دارند، چالشی است در تحقق عدالت آموزشی و به‌ویژه برای کودکانی که بدون گذراندن مرحله پیش‌دبستانی یکباره با زبان رسمی کشور مواجه می‌شوند، بدون آنکه پیش‌تر مهیای چنین تغییر رویکردی شده باشند. برگزاری همایش «پیش‌دبستانی، زیربنای عدالت آموزشی پایدار» مناسبتی شد تا با برگزاری میزگردی با حضور متخصصان و صاحب‌نظران این عرصه بار دیگر بر اهمیت این مقطع تحصیلی در توسعه انسانی و اجرای عدالت آموزشی پایدار صحه گذاشته شود و به صورت ویژه استان‌های دوزبانه آسیب‌شناسی شوند؛ به این امید که راه ورود همه کودکان در مقطع پیش از دبستان هموار شود. آنچه در زیر می‌خوانید، حاصل گفت‌وگوی علی الهیارترکمن؛ رئیس آموزش‌وپرورش عمومی و فنی‌و‌حرفه‌ای در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، رخساره فضلی؛ مدیرکل دفتر پیش‌دبستانی وزارت علوم، ابراهیم طلایی؛ مدیرکل سابق پژوهشکده آموزش‌وپرورش و علی ترقی‌جاه؛ مدیرعامل مؤسسه پژوهشی همنوا به دور میزی بیضی‌شکل است که ما هم به عادت حفظ کلیشه‌ها میزگرد نام‌گذاری‌اش کردیم.

تعریف دوزبانگی چیست و به چه استان‌هایی اطلاق می‌شود؟
رخساره فضلی: پیش‌دبستان تعریف روشن و واضحی دارد. در دوران پیش از دبستان که از هنگام تولد تا سن شش سال تمام و پیش از ورود به دبستان را دربر می‌گیرد، سه کلیدواژه داریم؛ اول واژه پیش از دبستان که خود به دو بخش تقسیم می‌شود؛ از تولد تا چهارسالگی تحت عنوان مهد کودک و از چهار تا شش سال تحت عنوان پیش‌دبستان که بحث اصلی ماست. هر کودکی که زبان مادری او غیر از زبان معیار کشور یعنی فارسی باشد، از نگاه ما دوزبانه قلمداد می‌شود. عموما استان‌های دارای ضریب محرومیت بالا مدنظر ما در برنامه‌ریزی‌های خاص هستند که ممکن است دوزبانه هم باشند. لازم به ذکر است که کودکان دوزبانه فقط در استان‌های محروم حضور ندارند. با توجه به نقشه پراکندگی زبانی کشور مشخص است که در بسیاری از نقاط کشور کودکان دوزبانه زندگی می‌کنند. همچنین در همایش پیش‌رو 9 استان دارای ضریب محرومیت بالا مدنظر هستند که دوزبانه هم لحاظ شده‌اند. اولویت آموزش‌وپرورش این مناطق هستند. در دو سال گذشته برنامه‌ریزی مبتنی بر آمایش سرزمین را بر اساس همین اولویت‌ها طراحی کرده‌ایم. درحال‌حاضر شاخصه‌های آموزشی گروه پیش‌دبستانی کشور را به تفکیک 750 منطقه کشور داریم؛ بنابراین امکان تحلیل وضع موجود از نظر آماری و زبانی وجود دارد و برنامه حمایت از نوآموزان پیش‌دبستانی نیز در دولت آماده و پذیرفته شده و از اولویت‌های برنامه‌ای سال 1395 است.
در صورتی که هریک از استادان درباره این 9 استان نظری دارید، بفرمایید.
‌‌‌‌علی الهیار: همان‌طور که خانم فضلی اشاره کردند، نقشه پراکندگی دوزبانگی در کشور وجود دارد اما به دلیل سیال‌بودن جمعیت و مهاجرت قومیت‌های مختلف در سطح کشور، نمی‌توان یک مکان خاص را در نظر گرفت. اما یک تفاوت اساسی دوزبانه‌هایی که در این 9 استان هستند با ساکنان دیگر استان‌ها، محیط زندگی است. به عنوان مثال یک آذری که در استان البرز زندگی می‌کند، در بیرون از محیط خانه با جامعه‌ای کنش و برخورد دارد که به زبان آموزش و معیار تکلم می‌کند و می‌تواند از این محیط برای یادگیری زبان آموزش کمک بگیرد. اما کسی که در استان‌های خاص مانند کردستان و استان‌های چهارگانه آذری زندگی می‌کند، از حمایت محیطی برخوردار نیست. چون ما در ابتدای اجرای برنامه هستیم، این اولویت‌گذاری لازم است تا بدانیم از کجا شروع کنیم و چه گروه‌هایی را تحت پوشش قرار دهیم. این برنامه منطبق بر برنامه ششم توسعه است و به همین دلیل باید از نظر زمانی هم برنامه را مدیریت کنیم. من فکر می‌کنم اولویت‌بندی بسیار ضروری است.
چشم‌اندازی هم هست که تا پایان برنامه ششم چند استان باید تحت پوشش قرار بگیرند؟
رخساره فضلی: آنچه در برنامه ششم توسعه پیش‌بینی شده است، برای کل کودکان کشور با تأکید بر یک سال قبل از دبستان مدنظر قرار گرفته است. برنامه آموزشی جهانی 2030 هم بر یک سال قبل از دبستان تأکید دارد تا کودکان از خدمات تربیتی باکیفیت برخوردار شوند. هدف‌گذاری ما برای یک سال قبل از دبستان با پوشش بیش از 90 درصد است اما پیش‌بینی می‌شود نهایتا 90 درصد محقق شود. باید به این نکته نیز توجه داشت که تعداد کودکان رده سنی پیش از دبستان در سال 1399 به حدود یک‌میلیون‌و 500 هزار نفر می‌رسد و تمهید مقدمات برای تحقق این امر نیازمند توجه جدی و همه‌جانبه است؛ البته بخش اصلی پوشش در دوره پیش‌دبستانی از سوی بخش غیردولتی و مشارکت مردم انجام می‌شود و تلاش ما بر این است که بخش غیردولتی با حداکثر توان به این قضیه وارد شود. دولت در شرایط موجود، امکان این را ندارد که یک سال پیش‌دبستانی را اجباری کند اما نگاه نظام این است که پیش‌دبستانی یک دوره ضروری است و کسی در ضرورت آن شک ندارد. درحال‌حاضر چون امکانات نداریم، به دنبال راه‌های متنوعی هستیم تا پوشش حداکثری را محقق کنیم.
آقای دکتر طلایی نظر شما چیست؟
طلایی: من از بعد دیگر به قضیه وارد می‌شوم و آن این است که چه ارزش‌افزوده‌ای می‌توان در زمینه دوزبانگی در نظر گرفت. تصورم این است که دوزبانگی در این مدل به عنوان یک ضعف تلقی می‌شود چراکه به‌کار‌بردن لفظ محروم و دوزبانه توأمان این باور را به وجود می‌آورد که بچه‌های دوزبانه با مسئله‌ای مواجه هستند که باید مورد حمایت قرار گیرند.
رخساره فضلی: دوزبانگی را جزء شرایط فرهنگی می‌دانیم اما نه به‌عنوان مشکل.
طلایی: ممکن است ما با نگاهمان مشکل را دوبرابر کنیم؛ یعنی برگزاری این همایش به دوزبانه‌ها می‌گوید ما می‌خواهیم به کمک شما بیاییم.
الهیار: می‌خواهیم به آنها توجه کنیم.
طلایی: فرقی نمی‌کند. با این نگاه به دوزبانه‌ها می‌گوییم شما مشکلی دارید که ما می‌خواهیم به شما توجه کنیم. من با این نگاه مشکل دارم. بلد‌بودن دو زبان یک فایده و نکته مثبت است و اتفاقا ورود به دوره پیش از دبستان زمانی است که این کودکان بینش زبانی اول را به دست آورده‌اند و تمام تلاش دوره پیش‌دبستان باید این باشد که زبان اولیه را نه‌تنها به رسمیت بشناسد بلکه باید به آنها فارسی هم یاد بدهد.
رخساره فضلی: تأکید ما این است که زبان مادری را محترم بشماریم.
طلایی: در عمل هم باید این کار را بکنید.
فضلی: ما به هیچ عنوان قصد نداریم زبان مادری را از کودکان بگیریم و فارسی را جایگزین آن کنیم.
طلایی: در گذشته در دو ماه به طور فشرده به کودکان فارسی یاد می‌دادید.
رخساره فضلی: چون در آن زمان مجبور بودیم اما درحال‌حاضر کودکان به مدت یک سال تحصیلی در دوره پیش‌دبستانی تحصیل می‌کنند. سیاست دولت و آنچه ما می‌خواهیم اتفاق بیفتد، این است که زبان مادری بخشی از شخصیت و فرهنگ کودکان باشد. اما درست یا غلط؛ امروز در کلاس اول دبستان خواندن، نوشتن، حساب‌کردن و بقیه مهارت‌ها به زبان فارسی آموزش داده می‌شود و کودک خواه ناخواه باید به زبان فارسی فکر کند، بگوید، بنویسد و بخواند. ما به پیش‌دبستانی به عنوان یک دوره مهم و سرنوشت‌ساز نگاه می‌کنیم. آنچه مدنظر ماست، این است که زبان مادری محترم شناخته شود. در گذشته بخشنامه‌ای در آموزش‌وپرورش وجود داشت که صحبت‌کردن به زبان مادری را در کلاس‌ها منع کرده بود اما این بخشنامه سال‌ها پیش حذف شد. در همین راستا خوشبختانه تاکنون کتاب درسی و محتوای یکسان برای پیش‌دبستانی تألیف نشده است و محتوا در استان و بعضا در منطقه تولید می‌شود. تأکید ما بر این است که از مؤلفه‌های آشنا با زبان مادری شروع کنیم و آنچه را کودک برای ورود به کلاس اول دبستان به آن نیاز دارد، در یک سال آرام آرام به او آموزش دهیم. به استناد پژوهش خانم دکتر دادستان برای آموزش رسمی به زبان معیار فارسی، باید به کودکان سه سال فرصت دهیم تا با شیب ملایم زبان معیار را آموزش ببینند. ما فعلا این سیستم را نداریم. ما در وزارت آموزش‌وپرورش تلاش داریم دوره پیش‌دبستان را به دوره‌ای تبدیل کنیم که کودک با حفظ زبان مادری و سایر مؤلفه‌های فرهنگی‌اش با شیب ملایم زبان معیار را آموزش ببیند و برای ورود به دبستان و فرصت برابر با دیگران آماده باشد. در برخی از مناطق کودکان پایه اول در دبستان به‌موقع وارد نمی‌شوند و دوره پیش‌دبستانی بستر مؤثری برای انسداد مبادی بی‌سوادی است.
نقش تخصیص اعتبار در تحقق این مهم را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
‌‌علی الهیار: نظام آموزش کودکان دوزبانه در کشورهایی که نظام آموزش تک‌زبانه دارند، با شکل خاصی از برنامه‌ریزی آموزشی ارتباط نزدیک پیدا کرده و آن هم بحث آموزش فراگیر است. در این برنامه‌ریزی، زمینه لازم برای حضور مفید در جامعه به همه کودکان به صورت فراگیر فراهم و به نوعی در کودکان آمادگی ایجاد می‌شود. اما این برنامه‌ریزی ظرافت‌هایی دارد و صرفا با تخصیص اعتبار و دوره‌های یک‌ساله نمی‌توان آن را پیاده‌سازی کرد. یکی از اصلی‌ترین نکات آموزشی در مناطق دوزبانه جلب اعتماد جوامع محلی است. آنها باید بدانند که آموزش نمی‌خواهد میراث قدیمی آنها یعنی زبانشان را از آنها بگیرد یا در بین آنها تفرقه بیندازد. مورد بعد محتوای آموزشی است که باید دقیق و کابردی باشد تا بتواند برای این کودکان زمینه‌سازی کند. علاوه بر این همکاری‌های بین‌بخشی نیز بسیار مهم است. کودک نباید تا پنج‌سالگی رها باشد و بعد از پنج‌سالگی به او زبان یاد بدهیم. مداخلات اولیه آموزش زبان معیار حتی قبل از پنج‌سالگی لازم است. نکته مهم دیگر ارتباط و استمرار در دوران دبستان است. یک روند تدریجی و مداوم به همراه محتوای دقیق و کاربردی و جلب اعتماد جامعه محلی می‌تواند این برنامه را با موفقیت همراه کند.
ترقی‌جاه: نکات دکتر فضلی دقیق است. مهم‌ترین اتفاقی که رخ می‌دهد، این است که بودجه تزریق‌شده چگونه و به چه طریقی هزینه می‌شود؟ در اکثر اوقات این درآمد فقط صرف هزینه‌های کودک می‌شود و این به آن معنی است که معلم آن‌قدر که لازم است رشد نیافته و در خیلی از مناطق معلم‌های چند پایه هستند.
مسئله دیگر این است که چگونه می‌توانیم هزینه‌کرد کیفی برای کودک داشته باشیم که این موضوع ارتباط مستقیم با سرمایه‌های انسانی منطقه دارد. این جایی است که بخش خصوصی می‌تواند وارد شود و برای بودجه دولت نقش اهرم را بازی کند. وقتی معلم بودجه‌ای دریافت می‌کند تا برای پنج کودک هزینه کند، آن‌قدر این بودجه کم است که آموزش مربیان و معلمان اتفاق نمی‌افتد.
با توجه به بودجه در نظر گرفته‌شده برای دوره پیش‌دبستانی، نوع هزینه‌کرد مبلغ تخصیص‌یافته و شیوه توزیع آن چگونه است؟
‌‌علی الهیار: نظام آموزشی کاملا نوشونده و پویاست. امروزه زمانی که یک کار خوب انجام می‌شود، نمی‌توانیم آن را به سه یا پنج سال آینده تسری دهیم. در حوزه تخصیص منابع مخصوصا در این برنامه که یک کار جدید است، باید تعاریف و مفاهیم سنتی را کنار بگذاریم؛ مثلا در رابطه با مربی پیش‌دبستانی با توجه به فرهنگ اداری باید به فکر افزایش انگیزه و مشوق درونی مربیان باشیم. حتی کلاس‌های چند پایه هم در نظام آموزشی دنیا به طور کامل رد نشده است؛ بلکه کارکردهای خود را دارد اما به شرط برخورداری از یک نظام تضمین کیفیت قوی. سؤال اصلی این است که برای چه کاری بودجه اختصاص دهیم؟ برای شکل و ظاهر یا برای ماهیتی که از یک فرایند بسیار پیچیده و کاربردی برخوردار است؟ متأسفانه در بسیاری از موارد، بودجه تخصیص می‌یابد بدون آنکه بررسی شود کی و کجا هزینه می‌شود. البته چندسالی است که بودجه را بر اساس عملکرد تنظیم می‌کنیم و در این مورد هم باید با همین‌ رویکرد جلو برویم. باید در وهله اول یک نظام تنظیم‌کننده ایجاد کنیم و بعد از آن بودجه را به موارد در نظر گرفته‌شده اختصاص دهیم. مورد دیگر این است که بودجه پیش‌دبستانی کشور فقط 50 میلیارد نیست. این مبلغ برای توسعه کمی و کیفی آموزش‌های پیش از دبستان در نظر گرفته شده است. پیش‌دبستان در کشور ما متولیان زیادی دارد. خانواده‌ها و نهاد‌های دولتی و غیردولتی فعال هستند و این پول برای جاهایی که در آنها خلأ وجود دارد، صرف می‌شود.
چالش‌های بودجه‌ای این بخش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ترقی‌جاه: من با نگاه‌های نوآورانه و غیرکلاسیک هم‌گام هستم. یونیسف وقتی در جایی سرمایه‌گذاری می‌کند، سازوکاری را در پیش می‌گیرد که برای هر یک دلار 10 دلار دیگر آورده شود. چه سازوکاری اندیشیده شده که این 50 میلیارد این کارکرد را داشته باشد؟ درحال‌حاضر اگر یک بخش خصوصی بزرگ مانند اتاق بازرگانی بخواهد کمک کند، چه زیرساخت‌هایی دیده شده است؟ این سؤال برای خانواده‌ها پیش می‌آید که چرا برای این یک سال باید پول بدهم درحالی‌که در تمام دوران تحصیل فرزندم پولی پرداخت نمی‌کنم؟ این یک چالش فرهنگی است. سؤال بعدی من این است که چه زیرساخت‌هایی دیده شده تا این پول‌ها در یک برنامه استفاده شود؟ اگر یک شرکت یا یک سمن در تدوین برنامه حضور داشته باشد، احتمال اینکه مشارکت کند، بیشتر می‌شود؟ دوم در بخش تضمین کیفیت چه زیرساخت‌هایی را فراهم کردیم تا مشارکت فقط مالی نباشد و در این بخش هم غیردولتی‌ها هم در آموزش و هم در ارزیابی مشارکت کنند؟
‌‌علی الهیار: نظام تضمین کیفیت در نظام آموزشی ما تعریف نشده است. نظام‌های تضمین کیفیت به گونه‌ای است که از سیاست‌های اسناد بالادستی توسعه نشئت می‌گیرد. مورد بعدی ضرورت برخورداری از یک پشتوانه علمی و نظری دقیق است که این دو را باید به راهبردها و سیاست‌های عملی تبدیل کرد. بعد برای آنها بودجه اختصاص دهیم و بر نحوه هزینه بودجه نظارت داشته باشیم. اگر این را به عنوان کلیت در نظر بگیریم، مهم‌ترین خلأ در بخش پشتوانه علمی و نظری دقیق است. هر کارشناسی در ادامه عبارت «کیفیت در نظام آموزشی ایران عبارت است از» جمله متفاوتی می‌گوید اما کیفیت یک پدیده واحد است و تعریف مشخصی دارد. مبادی نظر را باید با توجه به وضعیت کشور خودمان تبیین، تبدیل به سیاست و پیاده کنیم. در این حالت نمی‌توانیم منتظر باشیم تا این اتفاق بیفتد. به همین دلیل در برنامه ششم توسعه مشابه این کار را انجام دادیم.
به همین منظور باید مبانی نظری این کار را آماده و آن را به یک‌سری راهبردها و سیاست‌های مشخص تبدیل کنیم. اما در این حالت هم نمی‌توانیم صبر کنیم تا همه مقدمات آماده شوند. ما اقدامی مشابه این را در برنامه ششم توسعه انجام داده‌ایم، هرچند کار سختی بود. در برنامه ششم توسعه این مسائل را مشخص کردیم که در واقع افق برنامه پنج‌ساله ما را مشخص می‌کند. موارد متعددی در پیوست چهارم بودجه‌ای ما گنجانده شده است؛ از بحث اقناع شغلی نیروی انسانی گرفته تا کیفیت محیط‌های آموزشی و آموزش‌های ضمن خدمت. اینها لازم هستند ولی کافی نیستند. ما باید به سمتی برویم که اینها را عملیاتی، اجرائی و مشخص کنیم تا اثربخشی منابع مالی ما هم افزایش پیدا کند.
رخساره فضلی: من با این نگاه موافق هستم که مسائل را باید عمیق و جدی دید، چراکه تعلیم و تربیت، به‌خصوص درباره کودکان مقوله عمیقی است. بخشی از این اعتبارات مربوط به دوره‌های پیش‌دبستانی قبلا در لوایح و ردیف‌های بودجه وجود داشته‌اند و امسال بودجه‌ای به آنچه قبلا وجود داشته، اضافه شده است.
می‌توانیم به مسئله از دو بعد توجه کنیم؛ یک بعد این است که پیش‌دبستان در کشور ما این بودجه را در اختیار دارد و این بودجه قبلا هم وجود داشته و اکنون به صورت منسجم‌تر پیش‌بینی و با تصویب مجلس اختصاص داده شده است. بعد دیگر هم این است که توجه داشته باشیم این بودجه دارای برنامه‌های کاملا مشخص است. بر اساس پیوست بودجه، برنامه دارای پنج محور است وتقریبا تمام آن در اعتبارات استانی دیده شده و سهم استان‌های مختلف هم کاملا برنامه‌ریزی و تعیین شده است. درحال‌حاضر ما در کشور پیش‌دبستانی کاملا دولتی و رایگان، به جز در نقاط بسیار محروم و عشایر نداریم. در واقع فقط 53 روستا در 9 استان کشور که بر اساس شاخص‌های مرکب ما جزء محروم‌ترین نقاط کشور شناسایی شده‌اند، دارای این پیش‌دبستانی‌ها هستند. اینجا جایی است که نمی‌توان دست به مقایسه محرومیت‌ها زد چراکه کودکان به آموزش جایگزین دسترسی ندارند. برای هر کدام از دهستان‌ها در سال جاری یک نیروی رسمی دولتی، یعنی یک معلم اختصاص داده شده است. با این اقدام ارزشمند هم نمی‌توان تمام نوآموزان این 53 دهستان را پوشش داد. برای این گروه از کودکان از امکانات آموزش‌وپرورش و حتی خرید خدمات استفاده می‌کنیم. بر اساس برآورد انجام‌شده حدود 10 هزار نوآموز پیش‌دبستانی در 53 روستای دارای ضریب محرومیت 9 داریم. با توجه به اینکه این مناطق عمدتا در نقاط مرزی، حاشیه‌نشین و کم‌جمعیت واقع شده‌اند، در ایده‌آل‌ترین حالت در هر کلاس 10 نوآموز حضور دارند. به همین دلیل حدود 9 هزار نوآموز در این بخش بیرون از کلاس پیش‌دبستانی هستند. امسال اولویت آموزش‌وپرورش، حضور این کودکان در کلاس‌های پیش‌دبستانی است. مقوله کیفیت هم در اینجا حائز اهمیت بسیار است اما اول باید بچه‌ها را به کلاس‌ها بیاوریم و بعد درباره کیفیت این کلاس‌ها صحبت کنیم. کیفیت آموزش هم موضوعی است که در تمام دنیا هنوز بر سر آن بحث وجود دارد و نمی‌توان به سادگی درباره آن حکم صادر کرد. درحال حاضر یکی از محورهای مهم برنامه‌های دوره پیش‌دبستانی، کیفیت‌بخشی است. در همه برنامه‌ها دو محور کمی و کیفی مدنظر است و این نشان می‌دهد که ما به این دو به عنوان دو بال پرواز نگاه می‌کنیم.
بررسی شاخص‌ها نشان می‌دهد حدود 3. 5 درصد از بچه‌ها به‌موقع و پایان شش‌سالگی در کلاس اول دبستان ثبت‌نام نمی‌شوند و اکثر آنها در مناطق محروم هستند که اگر در پیش‌دبستان حضور پیدا کنند، قطعا در پایه اول دبستان هم ثبت‌نام خواهند کرد. بنابراین اگر با توجه به جمعیت 9هزارنفری که به آن اشاره شد، بخواهیم بودجه پیش‌دبستانی را بررسی کنیم، با بودجه تخصصی فقط می‌توانیم همین مناطق و درصدی از کودکان سایر مناطق دارای ضریب محرومیت را پاسخ‌گو باشیم.
ما در بررسی‌هایمان به مناطق دارای ضریب محرومیت توجه کردیم؛ در عین حال با استفاده از تجارب موجود در سایر کشور‌ها و تجربه سال‌های آغاز برنامه آموزش برای همه در ایران، اعلام کردیم که به استثنای ضریب محرومیت 9 در سایر مناطق، پیش‌دبستان دولتی با مشارکت مردم خواهد بود. در سال‌های 1379 و 1380 حمایت از دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل جذب‌شده در مدارس باعث شد در سال تحصیلی بعد، خانواده‌ها فرزندانشان را در آبان و آذر ثبت‌نام کنند؛ چون به این نتیجه رسیده بودند که اگر بچه را به جای مهر ماه در آبان ماه ثبت‌نام کنند، کیف و لباس رایگان دریافت می‌کنند. به همین دلیل اعلام کردیم مناطق دارای ضریب محرومیت به میزان محرومیت و نیاز جامعه محلی، حمایت دولتی دریافت می‌کنند اما قرار نیست پیش‌دبستان رایگان باشد؛ البته بخشی از هزینه‌ها را آموزش‌وپرورش پرداخت می‌کند و در صورت نیاز مابقی را از محل اعتبارات استانی و حمایت سایر نهادها تأمین می‌کنند؛ مثلا در استان‌های خوزستان و سیستان‌وبلوچستان، مرکزی و... در همین زمینه اتفاق‌های خوبی افتاده است که نمی‌شد آنها را پیش‌بینی کرد. به عنوان مثال در استان خوزستان بودجه‌هایی را اختصاص دادیم و پس از آن شاهد بودیم که استاندار چندین برابر این مبلغ را اختصاص داده است؛ البته این نکته را هم نباید از نظر دور داشته باشیم که کودکان ساکن در مناطق دوزبانه با ضریب محرومیت 9 با مسائل دیگری مانند بی‌سوادی والدین، آماده‌نبودن محیط خانوادگی برای تربیت و آموزش صحیح و هدفمند مواجه هستند که بسیار جدی است. مداخله کیفی در چنین شرایطی الزامات مشخص خود را دارد؛ به این معنی که محیط آموزشی، معلمان و خانواده همگی باید پاسخ‌گوی نیاز دانش‌آموز باشند. با تحقق این مهم در قالب حضور در دوره پیش‌دبستانی علاوه بر اینکه کودک به رشد چندجانبه در ابعاد مختلف دست می‌یابد، برای حضور در مدرسه مجهز و آماده می‌شود. بنابراین برای تحقق عدالت آموزشی از دوره پیش‌دبستانی باید تمام مناطق کم‌برخوردار، مرزی و دور از دسترس با توجه به شاخص‌های مرکب اقتصادی - اجتماعی و فرهنگی، مورد توجه قرار بگیرند. دسترسی به این هدف والا، نیازمند کمک سازمان‌های مردم‌نهاد، بخش دولتی و غیردولتی است. اما پرسشی که در این مرحله ممکن است مطرح باشد، میزان و کیفیت زیرساخت‌های فراهم‌شده است که بنده در پاسخ باید عرض کنم استفاده از فرصت‌ها و ظرفیت‌های استانی بسیار مهم است. در مرحله بعد، اقدامات خیرین و به‌ویژه معلمان خیر است.
در رابطه با نیروی انسانی و کیفیت در پیش‌دبستان توضیح دهید:
بحث نیروی انسانی در کیفیت خیلی مهم و کلیدی است. درحال‌حاضر ما نظام جامع شایستگی حرفه‌ای مربیان پیش‌دبستانی را تدوین کرده‌ایم و اجرای آن نیازمند رفع برخی موانع است.
زمانی که از کیفیت پیش‌دبستانی صحبت می‌کنیم، نمی‌توان انتظار داشت یکباره با تأمین نیروی انسانی، تضمین کیفیت، فضا، محتوا و... مدیریت و کیفیت آن ارزیابی مستمر شود. ارتقای کیفیت در دوره پیش‌دبستانی مقوله چندوجهی و پیچیده‌ای است که نیازمند طراحی الگو و استفاده از تمامی ظرفیت‌ها و همکاری و همیاری سازمان‌های مردم‌نهاد است. در نظام جامع شایستگی حرفه‌ای مربیان پیش‌دبستان، جایگاه خاصی برای سازمان‌های مردم‌نهاد دیده شده است.
ترقی‌جاه: برای توسعه این امر با دو مفهوم متولی و متصدی مواجه هستیم. آموزش‌وپرورش به‌عنوان سیاست‌گذار و جهت‌دهنده به آینده امور قطعا متولی امر است نه متصدی. با توجه به اینکه قریب به یک تا 5/1 درصد از ردیف‌های بودجه به حقوق و دستمزد پرسنل تعلق می‌گیرد، چه تضمینی وجود دارد که بودجه 50میلیاردتومانی تعریف‌شده برای این مقطع صرف امور مختص به این بخش شود؟
الهیار: به استناد پیوست شماره 4 قانون بودجه کشوری، ردیف‌های بودجه دارای امور، فصل و برنامه هستند؛ برای مثال یکی از این امور آموزش و پژوهش است که ذیل آن سه فصل آموزش‌وپرورش عمومی، فنی و حرفه‌ای و آموزش عالی تعریف شده است که هر یک از فصول نیز دارای برنامه‌های مختص به خود هستند که در ردیف‌های مشخص دسته‌بندی می‌شوند. با این توضیح باید اشاره کنم که تا سال 1394 اعتبارات پیش‌دبستانی یک برنامه مشخص بود در ردیف‌های آموزش‌وپرورش مرکزی و استان‌ها اما از سال جاری اینها در قالب یک ردیف مستقل قرار گرفتند تا اختیار عمل تخصصی دفتر مربوطه در آموزش‌وپرورش بیشتر شود و بتوانند سیاست‌گذاری مشخصی داشته باشند. در نتیجه می‌توان گفت در حالت کلی، اعتبارات آموزش‌وپرورش ارتقا می‌یابد اما با توجه به برنامه‌های توسعه و سیاست‌های اجرائی در ردیف‌های مشخصی قرار می‌گیرد. در نتیجه تمرکز و اولویت است که مشخص می‌کند یک بخش در چه ردیف بودجه‌ای قرار بگیرد. در رابطه با تخصیص بودجه هم باید به این نکته اشاره کنم که عموما تخصیص‌های هزینه‌ای آموزش‌وبرورش عمدتا در سه ماه چهارم سال رخ می‌دهد. تاکنون درصدی از این بودجه تخصیص یافته است که امیدواریم تا پایان سه‌ماهه چهارم سال یکی از بالاترین ردیف‌های تخصیص به پیش از دبستان تعلق بگیرد.
طلایی: این میزگرد دارای دو رویکرد درخورتوجه بود؛ نخست توجه و تمرکز بر رفع مسائل آموزشی استان‌های دوزبانه و دوم وجه فرهنگی این موضوع که بسیار غالب است و باید عامه مردم و به‌ویژه شهروندان بومی مناطق را از وجه زبان‌آموزی اهداف مجموعه آگاه کنیم. آموزش‌وپرورش و دولت باید تمام تلاش خود را به کار گیرند تا بدفهمی نسبت به این موضوع صورت نگیرد و به جای آگاهی‌بخشی سیطره تک‌زبانی غالب نشود؛ امری که خلاف شعارهای ریاست‌جمهوری و اصول جهانی است. با این شرایط اگر هدف همایش پیش‌رو، زبان‌آموزی به استان‌های دوزبانه است، کار سختی پیش‌رو نیست اما همان‌طور که بنده متوجه شدم، علاوه بر زبان‌آموزی فرایند جامعه‌‌پذیری کودک و کسب آمادگی برای حضور در مدرسه هم مدنظر است که به گمان من این دو رویکرد در تناقض با هم هستند.
ترقی‌جاه: رسانه‌ها و افراد صاحب‌نظر در این حوزه باید به کمک بیایند. هدف، رشد زبان‌هاست؛ به این منظور که از افت تحصیلی و آموزشی کودکانی که زبان مادری آنها فارسی نیست، جلوگیری شود. هدف ازبین‌بردن هژمونی تک‌زبانی است تا دانش‌آموزان علاوه بر زبان فارسی به زبان‌های دیگر هم مسلط شوند.
طلایی: سؤالی که اینجا مطرح می‌شود، فلسفه اجرای همایش «پیش‌دبستانی، زیربنای عدالت آموزشی پایدار» است. اگر منظور و مقصود توجه رسانه‌ها و مسئولان به مقطع پیش‌دبستانی و تأثیر آن بر آینده تحصیلی دانش‌آموزان است، چرا بر استان‌های دوزبانه متمرکز شده‌اید؟ آیا این موضوع را یک مسئله می‌بینید که نیازمند ارائه راهکار و رفع و رجوع است؟
رخساره فضلی: در ابتدای میزگرد اشاره کردم که یکی از مقوله‌های موردتوجه در بحث پیش‌دبستانی کودکانی هستند که زبان مادری‌شان غیر از زبان فارسی است. در این حوزه نیز 9 استان دوزبانه با ضریب محرومیت بالا در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها مورد توجه ویژه قرار گرفته‌اند. به باور بنده زبان مادری در حکم سرمایه و ارزش فرهنگی است که تمام تلاش مجموعه حفظ این میراث و استفاده از آن در راستای ارتقای سطح آموزشی و اجرای عدالت آموزشی است. زبان مادری بخشی از هویت و شخصیت کودکان است که باید محترم شمرده شود و در عین حال با توجه به زبان فارسی به عنوان عامل وحدت و هویت ملی، زبان فارسی آموزش داده شود. در شرایط کنونی فرصت حداقل یک‌ساله پیش‌دبستانی، فرصت مغتنمی برای تکوین هویت و رشد همه‌جانبه کودکان به‌ویژه در مناطق دارای اولویت بر اساس سند تحول در آموزش‌وپرورش است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.