|

آموزش پیش‌دبستانی؛ مقدمه لازم ولی مهجور

لیلا واعظ مهدوی.دانش‌آموخته‌ رفاه اجتماعی

برنامه‌های توسعه آموزشی در سطوح بین‌المللی، به فراهم‌آوردن «زمینه‌های» آموزش مناسب، توسط دولت‌ها و نهادهای اجتماعی، توجه ویژه‌ای دارند. به نظر می‌رسد آموزش پیش‌دبستانی یکی از ملزومات اصلی و خدشه‌ناپذیر در ایجاد و بهبود زمینه‌های آموزش باشد.
در سال 2015 میلادی، سازمان ملل متحد، مجموعه‌ آرمان‌هایی در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی تحت عنوان اهداف توسعه پایدار، Sustainable Development Goals طراحی کرد و دستیابی و تحقق آنها تا سال 2030، را در دستور کار خود قرار داد. این برنامه‌ جامع، 17 هدف اصلی دارد که هدف چهارم آن، به «آموزش باکیفیت» معطوف است. این مورد شامل «تضمین آموزش فراگیر، منصفانه و باکیفیت و پیشبرد فرصت‌های یادگیری مادام‌العمر برای همگان است». توضیحات تکمیلی این هدف، بیانگر لزوم دسترسی آزاد، عادلانه و باکیفیت به آموزش برای همه افراد است که آموزش پیش از دبستان یکی از مصادیق این موضوع است. به بیان دیگر، آموزش باکیفیت امری است که پیش از دبستان آغاز می‌شود. مهم‌ترین مأموریت آموزش پیش‌دبستانی، بهسازی و آماده‌سازی ذهن کودک با مسئله آموزش در مقطع دبستان است.
روان‌شناسان نیز در مطالعات خود، پایه‌ شکل‌گیری نظام شخصیتی افراد را به سال‌های آغازین زندگی مرتبط می‌دانند؛ آموزش‌هایی که در دوره‌ خردسالی و پیش از دبستان به افراد ارائه می‌شود، دارای اهمیت بسزایی در رشد و تکامل عقلانی، عاطفی و اجتماعی شخصیت افراد است. در دوره‌ پیش‌دبستانی کودک با کسب مهارت‌های ارتباطی، انضباط فکری و تمرکز رفتاری، آمادگی‌های لازم را برای فراگیری آموزش‌های دوره‌ ابتدایی به دست می‌آورد. براساس دیدگاه‌های صاحب‌نظران حوزه‌ آموزش کودکان، کودکانی که تحت فراگیری آموزش‌های پیش‌دبستانی قرار دارند، در آینده کودکانی اجتماعی، مسئول، متعادل و سازگار، ‌با قدرت یادگیری بیشتر خواهند بود و موفقیت‌های تحصیلی‌شان به نحو عینی‌تری مشهود خواهد بود. بالطبع، دانش‌آموزان مناطق محروم، به دلیل دسترسی ناکافی به امکانات آموزشی پیش‌دبستانی و تسهیلات آن و همچنین کودکان ساکن در مناطق دوزبانه، به دلیل تسلط محدود به زبان رسمی کشور و موانع ارتباطی، دارای قدرت یادگیری و علم‌آموزی پایین‌تری نسبت به دانش‌آموزان طبقات مرفه‌تر جامعه هستند.
در قوانین نظام آموزشی ایران، آموزش مقطع پیش‌دبستانی، به صورت غیراجباری و غیررایگان تعریف شده است که این امر، یکی از موارد اصلی بازدارنده‌ مراجعه‌ افراد برای نام‌نویسی کودکان در دوره‌ پیش‌دبستانی است که به دنبال دسترسی نابرابر افراد به آموزش پیش‌دبستانی و پایه، آنچه ظهور و بروز می‌یابد، پدیده‌ بی‌عدالتی آموزشی و عواقب بلندمدت و کوتاه‌مدت مربوط به آن است. در صورتی که اگر زمینه‌های ایجاد دسترسی رایگان و همگانی به آموزش پیش‌دبستانی برای افراد فراهم شود، شاهد افزایش کیفیت تحصیلی دانش‌آموزان در مقاطع بعدی به‌خصوص دوره‌ ابتدایی خواهیم بود. چنانچه شاهدیم در بسیاری از کشورهای دنیا نظیر آمریکا، آموزش پیش‌دبستانی یک تا دو سال برای کودکان به صورت اجباری و رایگان خواهد بود.
براساس لایحه بودجه سال 1395، رقم 500، میلیارد ریال، معادل 50 میلیارد تومان، اعتباری است که توسط سازمان برنامه و بودجه‌ کشور، به برنامه‌های آموزش پیش از دبستان اختصاص داده شده که این مسئله، حاکی از اهمیت این بخش از آموزش عمومی در نزد اهداف آموزشی دولت است. اعتبارات و مفاد این برنامه نیز به صورت جزئی‌تر و به تفکیک بیان شده که شامل آموزش پیش از دبستان در مناطق محروم و روستایی، آموزش پیش از دبستان در مناطق دوزبانه، آموزش نوآموزان پیش از دبستان، تأمین منابع آموزشی و کمک‌آموزشی و تهیه و تولید راهنمای حرفه‌ای مربیان است.
بنابارین با توجه به موارد مطروحه، در جهت توسعه دسترسی به پیش‌دبستانی باکیفیت پیشنهاد می‌شود:
تحقق برنامه آموزش پیش‌دبستانی، در دستور کار نهادهای دولتی و غیردولتی مرتبط قرار گیرد.
ضمن حفظ استقلال فعالیت نهادهای غیردولتی پیش‌دبستانی، نظارت نهادهای دولتی مربوطه به نحوه‌ عملکرد ایشان
تلاش در جهت همگانی، رایگان و اجباری‌کردن دوره‌ پیش‌دبستانی به منظور کاهش افت تحصیلی دانش‌آموزان در پایه‌های بالاتر.
از آنجا که مربی عاملی اساسی در دستیابی به اهداف یادگیری آموزش‌و‌پرورش است، سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند در راستای تربیت مربیان حرفه‌ای و همچنین بالابردن سطح فکری و پرورش توانایی‌های مربیان گام بردارند.
ارائه‌ الگوهای آموزشی و تربیتی مناسب و آشناسازی مراکز آموزش پیش‌دبستانی و مهدهای کودک با اصول روان‌شناسی و تعالیم دینی توسط نهادهای غیردولتی
تجهیز مراکز پیش‌دبستانی و مهدکودک‌ها به وسایل و فضای بازی و کمک‌آموزشی با توجه به استانداردهای جهانی
ایجاد مراکز پیش‌دبستانی در مناطق محروم و دوزبانه
به روز کردن اطلاعات مربیان مهد کودک‌ها و مراکز پیش‌دبستانی در کلاس‌های ضمن خدمت در مورد کودکان.
نیازسنجی کودکان و تنظیم برنامه‌های مراکز پیش‌دبستانی و مهدکودک‌ها با نیازهای کودکان
فرهنگ‌سازی و اصلاح نگرش خانواده‌ها درخصوص لوکس‌بودن و غیرضروری‌بودن آموزش پیش‌دبستانی توسط نهادهای غیردولتی.

برنامه‌های توسعه آموزشی در سطوح بین‌المللی، به فراهم‌آوردن «زمینه‌های» آموزش مناسب، توسط دولت‌ها و نهادهای اجتماعی، توجه ویژه‌ای دارند. به نظر می‌رسد آموزش پیش‌دبستانی یکی از ملزومات اصلی و خدشه‌ناپذیر در ایجاد و بهبود زمینه‌های آموزش باشد.
در سال 2015 میلادی، سازمان ملل متحد، مجموعه‌ آرمان‌هایی در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی تحت عنوان اهداف توسعه پایدار، Sustainable Development Goals طراحی کرد و دستیابی و تحقق آنها تا سال 2030، را در دستور کار خود قرار داد. این برنامه‌ جامع، 17 هدف اصلی دارد که هدف چهارم آن، به «آموزش باکیفیت» معطوف است. این مورد شامل «تضمین آموزش فراگیر، منصفانه و باکیفیت و پیشبرد فرصت‌های یادگیری مادام‌العمر برای همگان است». توضیحات تکمیلی این هدف، بیانگر لزوم دسترسی آزاد، عادلانه و باکیفیت به آموزش برای همه افراد است که آموزش پیش از دبستان یکی از مصادیق این موضوع است. به بیان دیگر، آموزش باکیفیت امری است که پیش از دبستان آغاز می‌شود. مهم‌ترین مأموریت آموزش پیش‌دبستانی، بهسازی و آماده‌سازی ذهن کودک با مسئله آموزش در مقطع دبستان است.
روان‌شناسان نیز در مطالعات خود، پایه‌ شکل‌گیری نظام شخصیتی افراد را به سال‌های آغازین زندگی مرتبط می‌دانند؛ آموزش‌هایی که در دوره‌ خردسالی و پیش از دبستان به افراد ارائه می‌شود، دارای اهمیت بسزایی در رشد و تکامل عقلانی، عاطفی و اجتماعی شخصیت افراد است. در دوره‌ پیش‌دبستانی کودک با کسب مهارت‌های ارتباطی، انضباط فکری و تمرکز رفتاری، آمادگی‌های لازم را برای فراگیری آموزش‌های دوره‌ ابتدایی به دست می‌آورد. براساس دیدگاه‌های صاحب‌نظران حوزه‌ آموزش کودکان، کودکانی که تحت فراگیری آموزش‌های پیش‌دبستانی قرار دارند، در آینده کودکانی اجتماعی، مسئول، متعادل و سازگار، ‌با قدرت یادگیری بیشتر خواهند بود و موفقیت‌های تحصیلی‌شان به نحو عینی‌تری مشهود خواهد بود. بالطبع، دانش‌آموزان مناطق محروم، به دلیل دسترسی ناکافی به امکانات آموزشی پیش‌دبستانی و تسهیلات آن و همچنین کودکان ساکن در مناطق دوزبانه، به دلیل تسلط محدود به زبان رسمی کشور و موانع ارتباطی، دارای قدرت یادگیری و علم‌آموزی پایین‌تری نسبت به دانش‌آموزان طبقات مرفه‌تر جامعه هستند.
در قوانین نظام آموزشی ایران، آموزش مقطع پیش‌دبستانی، به صورت غیراجباری و غیررایگان تعریف شده است که این امر، یکی از موارد اصلی بازدارنده‌ مراجعه‌ افراد برای نام‌نویسی کودکان در دوره‌ پیش‌دبستانی است که به دنبال دسترسی نابرابر افراد به آموزش پیش‌دبستانی و پایه، آنچه ظهور و بروز می‌یابد، پدیده‌ بی‌عدالتی آموزشی و عواقب بلندمدت و کوتاه‌مدت مربوط به آن است. در صورتی که اگر زمینه‌های ایجاد دسترسی رایگان و همگانی به آموزش پیش‌دبستانی برای افراد فراهم شود، شاهد افزایش کیفیت تحصیلی دانش‌آموزان در مقاطع بعدی به‌خصوص دوره‌ ابتدایی خواهیم بود. چنانچه شاهدیم در بسیاری از کشورهای دنیا نظیر آمریکا، آموزش پیش‌دبستانی یک تا دو سال برای کودکان به صورت اجباری و رایگان خواهد بود.
براساس لایحه بودجه سال 1395، رقم 500، میلیارد ریال، معادل 50 میلیارد تومان، اعتباری است که توسط سازمان برنامه و بودجه‌ کشور، به برنامه‌های آموزش پیش از دبستان اختصاص داده شده که این مسئله، حاکی از اهمیت این بخش از آموزش عمومی در نزد اهداف آموزشی دولت است. اعتبارات و مفاد این برنامه نیز به صورت جزئی‌تر و به تفکیک بیان شده که شامل آموزش پیش از دبستان در مناطق محروم و روستایی، آموزش پیش از دبستان در مناطق دوزبانه، آموزش نوآموزان پیش از دبستان، تأمین منابع آموزشی و کمک‌آموزشی و تهیه و تولید راهنمای حرفه‌ای مربیان است.
بنابارین با توجه به موارد مطروحه، در جهت توسعه دسترسی به پیش‌دبستانی باکیفیت پیشنهاد می‌شود:
تحقق برنامه آموزش پیش‌دبستانی، در دستور کار نهادهای دولتی و غیردولتی مرتبط قرار گیرد.
ضمن حفظ استقلال فعالیت نهادهای غیردولتی پیش‌دبستانی، نظارت نهادهای دولتی مربوطه به نحوه‌ عملکرد ایشان
تلاش در جهت همگانی، رایگان و اجباری‌کردن دوره‌ پیش‌دبستانی به منظور کاهش افت تحصیلی دانش‌آموزان در پایه‌های بالاتر.
از آنجا که مربی عاملی اساسی در دستیابی به اهداف یادگیری آموزش‌و‌پرورش است، سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند در راستای تربیت مربیان حرفه‌ای و همچنین بالابردن سطح فکری و پرورش توانایی‌های مربیان گام بردارند.
ارائه‌ الگوهای آموزشی و تربیتی مناسب و آشناسازی مراکز آموزش پیش‌دبستانی و مهدهای کودک با اصول روان‌شناسی و تعالیم دینی توسط نهادهای غیردولتی
تجهیز مراکز پیش‌دبستانی و مهدکودک‌ها به وسایل و فضای بازی و کمک‌آموزشی با توجه به استانداردهای جهانی
ایجاد مراکز پیش‌دبستانی در مناطق محروم و دوزبانه
به روز کردن اطلاعات مربیان مهد کودک‌ها و مراکز پیش‌دبستانی در کلاس‌های ضمن خدمت در مورد کودکان.
نیازسنجی کودکان و تنظیم برنامه‌های مراکز پیش‌دبستانی و مهدکودک‌ها با نیازهای کودکان
فرهنگ‌سازی و اصلاح نگرش خانواده‌ها درخصوص لوکس‌بودن و غیرضروری‌بودن آموزش پیش‌دبستانی توسط نهادهای غیردولتی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.