سازمانهای مردمنهاد پتانسیلی که هرز میرود
رضا درمان.مدیرعامل جامعه یاوری فرهنگی
بسیاری از متخصصان مسائل اجتماعی معتقدند در قرن بیستویکم اداره جوامع بشری بدون حضور هماهنگ و مؤثر سه رکن مهم آن یعنی دولت (یا در نگاه جامعتر آن حاکمیت)، بخش خصوصی (منظور سازمانهای انتفاعی در بخش تولیدی و خدمات است) و جامعه مدنی (که در قالب سازمانهای مردمنهاد امکان ظهور پیدا میکند) امکانپذیر نیست. ازاینرو، در ادبیات مدیریت از سازمانهای مردمنهاد بهعنوان «رکن سوم توسعه» یاد شده است. سازمانهای مردمنهادی که از بنیانها و الزامات اساسی جامعه مدنی هستند که بهدلیل ارتباط نزدیک با مردم تلاش دارند مشکلات مردم را به حاکمیت منتقل کنند و به عنوان رابط میان حاکمیت و مردم، در هر جایی که دولت به هر دلیلی امکان حضور نداشته یا نمیتواند بهرهوری کافی داشته باشد، حضور یابند و در رفع آسیبهای اجتماعی بکوشند.
ایفای این نقش از سوی سازمانهای مردمنهاد نیازمند به رسمیت شناختهشدن نقش و جایگاه آنها در نظام حقوقی کشور است. اگر جایگاه این سازمانها نزد سازمانهای دولتی متولی به رسمیت شناخته و در اسناد بالادستی نقشهای مناسبی در روند توسعه کشور به آنها سپرده شود، پتانسیل بسیار بزرگی را که برآمده از بطن مردم است، در جهت اجرای برنامههای توسعهای کشور به دست خواهیم آورد.
از سوی دیگر آنچه درحالحاضر از سازمانهای مردمنهاد در جامعه مشاهده میشود، مجموعهای از رفتارهای پراکنده و مبتنیبر احساس است. حتی در میان سازمانهایی که در یک حوزه فعالیت میکنند و چهبسا حتی در یک منطقه جغرافیایی نیز مشغول به کار هستند، کمتر هماهنگی و سیاستگذاری مشترک دیده میشود. هر سازمانی راهبردهای ویژه خود را تدوین کرده و براساس روشهای مخصوص به خود در محدوده جغرافیایی مشخص و معمولا کوچکی پروژههای پراکندهای را به اجرا میگذارد. مطمئنا چنین رویکردهایی نخواهد توانست زمینههای رشد و توسعه درونی یک سازمان مردمنهاد را فراهم کند. فقدان هماهنگی میان سازمانهای مردمنهاد مشابه موجب شده است فرصتهای محیط پیرامونی به دلیل کوچکبودن برای تمام آنها غیرقابل استفاده شود و به جایگاه مطلوب خود در سیاستگذاری دست نیابند و سازمانهای دولتی در رقابتی نابرابر همیشه در بهدستگرفتن کنترل، پیروز میدان باشند.
این ضعف را از دو منظر میتوان بررسی کرد؛ در نگاه نخست حاکمیت در حوزه مسئولیتهای خود در بخش سیاستگذاری، تنظیم و تسهیلگری در ارتباط با تعریف جایگاه سازمانهای مردمنهاد در نظام قدرت و حاکمیت تقریبا هیچ اقدامی نکرده است. به عنوان نمونه در اسناد بالادستی اساسا جایگاه و انتظارات حاکمیت از رکن سوم توسعه مشخص نیست. در برنامههای توسعه پنجم و ششم کمتر به این رکن و سهم آن در پیشبرد مسیر توسعه پرداخته شده است. نقش بازیگران این حوزه در بخش سیاستگذاری مشخص نیست و نظامی برای ارزیابی و پاسخگویی آنها تدوین نشده است. استانداردهای لازم برای فعالیتها و پروژههایی که انجام میدهند، فرایند حل دعاوی آنها، صدور مجوز، ابطال مجوز و متولی متمرکزی برای این موضوع تعیین نشده است و اطلاعات آنها ساماندهی مناسبی ندارد.
از منظر دوم درون سازمانهای مردمنهاد ایرانی نیز کمتر میل به رشد و توسعه سازمانی مشاهده میشود. سازمانهای مردمنهاد ایرانی اغلب ترجیح میدهند در سطح یک مؤسسه خیریه کوچک و دوستانه باقی بمانند. سازمانهای مردمنهاد ایرانی در تجهیز خود به علم مدیریت مدرن و استفاده از ابزارهای آن در حوزههای مختلفی مانند منابع انسانی، مالی، حسابداری، مدیریت پروژه و... اشتیاقی نشان نداده و حتی گاهی آن را مضر میخوانند!
آسیبشناسی چرایی این موضوع در هر دو بخش نگاه حاکمیتی و نیز ترجیحات داخلی سازمانهای مردمنهاد از حوصله این بحث خارج است. آنچه مایلم در اینجا به آن اشاره کنم، برخی از روشهایی است که شاید بتواند در کوتاهمدت تا حدی اثرات منفی موضوعات پیشگفته را جبران کند. آنچه در ادامه تقدیم میکنم، تجربیات دو سال اخیر فعالیتهای سازمان مردمنهادی است که در حوزه آموزشوپرورش کودکان در مدارس فعال است. مستندسازی تجربیات و انتشار آنها معمولا در میان این گروه از سازمانها متداول نیست و شاید تنها به واسطه تجربیات شخصی من در حوزه مشاوره مدیریت -به عنوان شغل اصلی- و نهادینهشدن موضوعاتی مانند مستندسازی تجربیات و دستهبندی دانش بهدستآمده از پروژههای اجراشده، تلاش کردهام تا به روشهای ممکن آنها را در اختیار سایر مؤسسات مردمنهاد قرار دهم.
1. به دنبال ماهیهای بزرگ باشید. صید یک ماهی بزرگ در یک استخر به همان اندازه انرژی نیاز دارد که صید یک ماهی کوچک. اما نتایج حاصل از صید کاملا متفاوت خواهد بود. سازمانهای مردمنهاد باید خود را باور داشته باشند. برای آموزش بچهها فقط یک مدرسه را هدفگذاری نکنید. چرا تمام مدارس ابتدایی یک منطقه یا یک شهرستان را تحت پوشش قرار نمیدهید؟ اهداف بزرگ قابلیت مذاکره بهتری با مسئولان و مدیران دولتی پیدا میکنند.
2. استانداردهای سازمان خود را ارتقا دهید. برای صید ماهیهای بزرگتر نیاز به ابزارهای کاملتری نیز خواهید داشت. اگر قرار است در حوزه آموزش پیشدبستانی فعالیت کنید، چرا کارگروهی از استادان دانشگاهی و متخصصان این حوزه را به عنوان اتاق فکر برای تولید ایده، تعریف راهبردها، تعیین روشها، نظارت بر اجرا و ارزیابی نتایج تشکیل نمیدهید؟
3. ارزش ابزارهای مدیریت را جدی بگیرید. برای آنکه بتوانید یک پروژه در سطح ملی یا استانی را به انجام برسانید، تسلط بر دانش مدیریت پروژه برای سازمانتان الزامی است. بدون دراختیارداشتن نظام مالی و حسابداری قوی و مجهز به نرمافزارهای مناسب قادر نخواهید بود هزینههای صرفشده در مراکز هزینه مختلف در سازمانتان را ثبت و نظارت کنید. برای بهکارگرفتن نیروهای داوطلب در سازمان نیاز دارید بر موضوعات منابع انسانی مانند روشهای جذب، توسعه انسانی، انگیزش و... مسلط باشید.
4. تعامل و همکاری با مؤسسات مشابه یک امکان بینظیر است. زیرساختهای سازمانهای مردمنهاد ایرانی برای اجرای پروژههای بزرگ کافی و آماده نیست. اما اگر یک پروژه را دو یا چند سازمان در یک تعامل چندجانبه با یکدیگر انجام دهند، چطور؟ مؤسسات با تکیه بر نقاط قوت و تواناییهایشان میتوانند در قالب یک تفاهمنامه همکاری با تعریف نقشها و وظایف هر یک، مسئولیت بزرگتری را بپذیرند.
5. اهمیت پول را دستِکم نگیرید. برخی از سازمانهای مردمنهاد به دلایل مختلفی در حوزه تأمین منابع مالی بهتر از برخی دیگر عمل میکنند. اجرای موفق یک پروژه معمولا بستگی زیادی به منابع مالی پشتیبان آن پروژه خواهد داشت. در گروههایی که از میان سازمانهای مردمنهاد برای اجرای یک پروژه تشکیل میدهید، حتما سازمانی را که قابلیت حمایت مالی از پروژه داشته باشد نیز با خود همراه کنید.
6. پول همه چیز نیست. در اجرای موفق یک پروژه موضوعاتی مانند دانش، تجربه، شبکههای ارتباطی و نیروهای عملیاتی در کنار پول اهمیت دارند. یک سازمان تنها به واسطه دراختیارداشتن منابع مالی قادر به انجام پروژههای اثربخش نخواهد بود.
7. خلاقیت و نوآوری را در دستور کار خود قرار دهید. خلاقیت این روزها عنصر گمشده در سازمانهای مردمنهاد است. بسیاری از سازمانها در حوزههای مختلف تنها به کپیبرداری از سازمانهای مشابه خود میپردازند. اثربخشی کپیبرداری از روشهای قدیمی روزبهروز کاهش مییابد. بهتر است با واردکردن عنصر خلاقیت و نوآوری، مسیرهایی را برای کمک به مددجویان باز کنیم که تاکنون به آنها توجه نشده بوده است.
8. با انجام مطالعات تطبیقی، افق دید خود را گسترش دهید. مطالعه تجربیات موفق سایر مؤسسات مردمنهاد ایرانی یا حتی خارجی و بررسی دلایل موفقیت آنها میتواند مسیر پیشروی شما را تا اندازه زیادی روشن کند.
9. از جایگاه یک منتقد به جایگاه یک سازمان حامی تغییر کنید. در ایران معمولا سازمانهای مردمنهاد در مقام منتقد سیاستهای دولت دیده میشوند. نمایش نقاط بهبود بالقوه به سازمانهای متولی دولتی اگر همراه با ارائه پیشنهادات اجرائی و راهحلهای نوآورانه باشد، اثر بخشی بیشتری خواهد داشت.
جامعه یاوری فرهنگی در دو سال گذشته با تکیه بر موارد بالا توانسته است برخی پروژههای ناب و منحصربهفرد را طراحی، برنامهریزی و اجرا کند. با اندکی دقت میتوانید در فهرست پروژههای زیر عناصر نامبرده فوق را بهراحتی مشاهده کنید. به عبارتی همانگونه که قبلا نیز گفتم، موارد فوق برآمده از تجربیات مستقیم جامعه یاوری فرهنگی در فعالیتهای خود در حمایت از فعالیتهای آموزشی و مدرسهیاری بوده و تنها مبتنی بر تئوری نیست. من بسیار مایلم این تجربیات را با تمام فعالان سازمانهای مردمنهاد به اشتراک بگذارم.
فهرست برخی از پروژههای اخیر جامعه یاوری فرهنگی در حوزه حمایت از ارتقای سطح دانش و مهارتهای دانشآموزان در مدارس عبارتاند از:
- «با من بخوان» پروژهای که در مجموع به آموزش حدود 15 هزار دانشآموز در مقطع پیشدبستانی در استان خراسان جنوبی در سه سال متوالی پرداخت. این پروژه در تعامل با آموزشوپرورش استان خراسان جنوبی و نیز مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان اجرا شده است.
- انتشار کتابهای «باران». در این پروژه برای نخستینبار کتابهای دوره پیشدبستانی برای دانشآموزان استان خراسان جنوبی از سوی یک سازمان مردمنهاد طراحی، تألیف، تصویرگری و چاپ شد و به وسیله آموزشوپرورش استان به عنوان محتوای درسی میان دانشآموزان توزیع شد.
- «تولید حین آموزش» پروژهای بود که با هدف ارتقای سطح مهارتهای هنرجویان هنرستانی و ایجاد نگاه کارآفرینی در هنرجویان انجام شد. در دو سال متوالی در مجموع بیش از 25 هزار دست لباس در کارگاههای خیاطی هنرستانهای رشته طراحی و دوخت لباس دوخته شد.
بسیاری از متخصصان مسائل اجتماعی معتقدند در قرن بیستویکم اداره جوامع بشری بدون حضور هماهنگ و مؤثر سه رکن مهم آن یعنی دولت (یا در نگاه جامعتر آن حاکمیت)، بخش خصوصی (منظور سازمانهای انتفاعی در بخش تولیدی و خدمات است) و جامعه مدنی (که در قالب سازمانهای مردمنهاد امکان ظهور پیدا میکند) امکانپذیر نیست. ازاینرو، در ادبیات مدیریت از سازمانهای مردمنهاد بهعنوان «رکن سوم توسعه» یاد شده است. سازمانهای مردمنهادی که از بنیانها و الزامات اساسی جامعه مدنی هستند که بهدلیل ارتباط نزدیک با مردم تلاش دارند مشکلات مردم را به حاکمیت منتقل کنند و به عنوان رابط میان حاکمیت و مردم، در هر جایی که دولت به هر دلیلی امکان حضور نداشته یا نمیتواند بهرهوری کافی داشته باشد، حضور یابند و در رفع آسیبهای اجتماعی بکوشند.
ایفای این نقش از سوی سازمانهای مردمنهاد نیازمند به رسمیت شناختهشدن نقش و جایگاه آنها در نظام حقوقی کشور است. اگر جایگاه این سازمانها نزد سازمانهای دولتی متولی به رسمیت شناخته و در اسناد بالادستی نقشهای مناسبی در روند توسعه کشور به آنها سپرده شود، پتانسیل بسیار بزرگی را که برآمده از بطن مردم است، در جهت اجرای برنامههای توسعهای کشور به دست خواهیم آورد.
از سوی دیگر آنچه درحالحاضر از سازمانهای مردمنهاد در جامعه مشاهده میشود، مجموعهای از رفتارهای پراکنده و مبتنیبر احساس است. حتی در میان سازمانهایی که در یک حوزه فعالیت میکنند و چهبسا حتی در یک منطقه جغرافیایی نیز مشغول به کار هستند، کمتر هماهنگی و سیاستگذاری مشترک دیده میشود. هر سازمانی راهبردهای ویژه خود را تدوین کرده و براساس روشهای مخصوص به خود در محدوده جغرافیایی مشخص و معمولا کوچکی پروژههای پراکندهای را به اجرا میگذارد. مطمئنا چنین رویکردهایی نخواهد توانست زمینههای رشد و توسعه درونی یک سازمان مردمنهاد را فراهم کند. فقدان هماهنگی میان سازمانهای مردمنهاد مشابه موجب شده است فرصتهای محیط پیرامونی به دلیل کوچکبودن برای تمام آنها غیرقابل استفاده شود و به جایگاه مطلوب خود در سیاستگذاری دست نیابند و سازمانهای دولتی در رقابتی نابرابر همیشه در بهدستگرفتن کنترل، پیروز میدان باشند.
این ضعف را از دو منظر میتوان بررسی کرد؛ در نگاه نخست حاکمیت در حوزه مسئولیتهای خود در بخش سیاستگذاری، تنظیم و تسهیلگری در ارتباط با تعریف جایگاه سازمانهای مردمنهاد در نظام قدرت و حاکمیت تقریبا هیچ اقدامی نکرده است. به عنوان نمونه در اسناد بالادستی اساسا جایگاه و انتظارات حاکمیت از رکن سوم توسعه مشخص نیست. در برنامههای توسعه پنجم و ششم کمتر به این رکن و سهم آن در پیشبرد مسیر توسعه پرداخته شده است. نقش بازیگران این حوزه در بخش سیاستگذاری مشخص نیست و نظامی برای ارزیابی و پاسخگویی آنها تدوین نشده است. استانداردهای لازم برای فعالیتها و پروژههایی که انجام میدهند، فرایند حل دعاوی آنها، صدور مجوز، ابطال مجوز و متولی متمرکزی برای این موضوع تعیین نشده است و اطلاعات آنها ساماندهی مناسبی ندارد.
از منظر دوم درون سازمانهای مردمنهاد ایرانی نیز کمتر میل به رشد و توسعه سازمانی مشاهده میشود. سازمانهای مردمنهاد ایرانی اغلب ترجیح میدهند در سطح یک مؤسسه خیریه کوچک و دوستانه باقی بمانند. سازمانهای مردمنهاد ایرانی در تجهیز خود به علم مدیریت مدرن و استفاده از ابزارهای آن در حوزههای مختلفی مانند منابع انسانی، مالی، حسابداری، مدیریت پروژه و... اشتیاقی نشان نداده و حتی گاهی آن را مضر میخوانند!
آسیبشناسی چرایی این موضوع در هر دو بخش نگاه حاکمیتی و نیز ترجیحات داخلی سازمانهای مردمنهاد از حوصله این بحث خارج است. آنچه مایلم در اینجا به آن اشاره کنم، برخی از روشهایی است که شاید بتواند در کوتاهمدت تا حدی اثرات منفی موضوعات پیشگفته را جبران کند. آنچه در ادامه تقدیم میکنم، تجربیات دو سال اخیر فعالیتهای سازمان مردمنهادی است که در حوزه آموزشوپرورش کودکان در مدارس فعال است. مستندسازی تجربیات و انتشار آنها معمولا در میان این گروه از سازمانها متداول نیست و شاید تنها به واسطه تجربیات شخصی من در حوزه مشاوره مدیریت -به عنوان شغل اصلی- و نهادینهشدن موضوعاتی مانند مستندسازی تجربیات و دستهبندی دانش بهدستآمده از پروژههای اجراشده، تلاش کردهام تا به روشهای ممکن آنها را در اختیار سایر مؤسسات مردمنهاد قرار دهم.
1. به دنبال ماهیهای بزرگ باشید. صید یک ماهی بزرگ در یک استخر به همان اندازه انرژی نیاز دارد که صید یک ماهی کوچک. اما نتایج حاصل از صید کاملا متفاوت خواهد بود. سازمانهای مردمنهاد باید خود را باور داشته باشند. برای آموزش بچهها فقط یک مدرسه را هدفگذاری نکنید. چرا تمام مدارس ابتدایی یک منطقه یا یک شهرستان را تحت پوشش قرار نمیدهید؟ اهداف بزرگ قابلیت مذاکره بهتری با مسئولان و مدیران دولتی پیدا میکنند.
2. استانداردهای سازمان خود را ارتقا دهید. برای صید ماهیهای بزرگتر نیاز به ابزارهای کاملتری نیز خواهید داشت. اگر قرار است در حوزه آموزش پیشدبستانی فعالیت کنید، چرا کارگروهی از استادان دانشگاهی و متخصصان این حوزه را به عنوان اتاق فکر برای تولید ایده، تعریف راهبردها، تعیین روشها، نظارت بر اجرا و ارزیابی نتایج تشکیل نمیدهید؟
3. ارزش ابزارهای مدیریت را جدی بگیرید. برای آنکه بتوانید یک پروژه در سطح ملی یا استانی را به انجام برسانید، تسلط بر دانش مدیریت پروژه برای سازمانتان الزامی است. بدون دراختیارداشتن نظام مالی و حسابداری قوی و مجهز به نرمافزارهای مناسب قادر نخواهید بود هزینههای صرفشده در مراکز هزینه مختلف در سازمانتان را ثبت و نظارت کنید. برای بهکارگرفتن نیروهای داوطلب در سازمان نیاز دارید بر موضوعات منابع انسانی مانند روشهای جذب، توسعه انسانی، انگیزش و... مسلط باشید.
4. تعامل و همکاری با مؤسسات مشابه یک امکان بینظیر است. زیرساختهای سازمانهای مردمنهاد ایرانی برای اجرای پروژههای بزرگ کافی و آماده نیست. اما اگر یک پروژه را دو یا چند سازمان در یک تعامل چندجانبه با یکدیگر انجام دهند، چطور؟ مؤسسات با تکیه بر نقاط قوت و تواناییهایشان میتوانند در قالب یک تفاهمنامه همکاری با تعریف نقشها و وظایف هر یک، مسئولیت بزرگتری را بپذیرند.
5. اهمیت پول را دستِکم نگیرید. برخی از سازمانهای مردمنهاد به دلایل مختلفی در حوزه تأمین منابع مالی بهتر از برخی دیگر عمل میکنند. اجرای موفق یک پروژه معمولا بستگی زیادی به منابع مالی پشتیبان آن پروژه خواهد داشت. در گروههایی که از میان سازمانهای مردمنهاد برای اجرای یک پروژه تشکیل میدهید، حتما سازمانی را که قابلیت حمایت مالی از پروژه داشته باشد نیز با خود همراه کنید.
6. پول همه چیز نیست. در اجرای موفق یک پروژه موضوعاتی مانند دانش، تجربه، شبکههای ارتباطی و نیروهای عملیاتی در کنار پول اهمیت دارند. یک سازمان تنها به واسطه دراختیارداشتن منابع مالی قادر به انجام پروژههای اثربخش نخواهد بود.
7. خلاقیت و نوآوری را در دستور کار خود قرار دهید. خلاقیت این روزها عنصر گمشده در سازمانهای مردمنهاد است. بسیاری از سازمانها در حوزههای مختلف تنها به کپیبرداری از سازمانهای مشابه خود میپردازند. اثربخشی کپیبرداری از روشهای قدیمی روزبهروز کاهش مییابد. بهتر است با واردکردن عنصر خلاقیت و نوآوری، مسیرهایی را برای کمک به مددجویان باز کنیم که تاکنون به آنها توجه نشده بوده است.
8. با انجام مطالعات تطبیقی، افق دید خود را گسترش دهید. مطالعه تجربیات موفق سایر مؤسسات مردمنهاد ایرانی یا حتی خارجی و بررسی دلایل موفقیت آنها میتواند مسیر پیشروی شما را تا اندازه زیادی روشن کند.
9. از جایگاه یک منتقد به جایگاه یک سازمان حامی تغییر کنید. در ایران معمولا سازمانهای مردمنهاد در مقام منتقد سیاستهای دولت دیده میشوند. نمایش نقاط بهبود بالقوه به سازمانهای متولی دولتی اگر همراه با ارائه پیشنهادات اجرائی و راهحلهای نوآورانه باشد، اثر بخشی بیشتری خواهد داشت.
جامعه یاوری فرهنگی در دو سال گذشته با تکیه بر موارد بالا توانسته است برخی پروژههای ناب و منحصربهفرد را طراحی، برنامهریزی و اجرا کند. با اندکی دقت میتوانید در فهرست پروژههای زیر عناصر نامبرده فوق را بهراحتی مشاهده کنید. به عبارتی همانگونه که قبلا نیز گفتم، موارد فوق برآمده از تجربیات مستقیم جامعه یاوری فرهنگی در فعالیتهای خود در حمایت از فعالیتهای آموزشی و مدرسهیاری بوده و تنها مبتنی بر تئوری نیست. من بسیار مایلم این تجربیات را با تمام فعالان سازمانهای مردمنهاد به اشتراک بگذارم.
فهرست برخی از پروژههای اخیر جامعه یاوری فرهنگی در حوزه حمایت از ارتقای سطح دانش و مهارتهای دانشآموزان در مدارس عبارتاند از:
- «با من بخوان» پروژهای که در مجموع به آموزش حدود 15 هزار دانشآموز در مقطع پیشدبستانی در استان خراسان جنوبی در سه سال متوالی پرداخت. این پروژه در تعامل با آموزشوپرورش استان خراسان جنوبی و نیز مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان اجرا شده است.
- انتشار کتابهای «باران». در این پروژه برای نخستینبار کتابهای دوره پیشدبستانی برای دانشآموزان استان خراسان جنوبی از سوی یک سازمان مردمنهاد طراحی، تألیف، تصویرگری و چاپ شد و به وسیله آموزشوپرورش استان به عنوان محتوای درسی میان دانشآموزان توزیع شد.
- «تولید حین آموزش» پروژهای بود که با هدف ارتقای سطح مهارتهای هنرجویان هنرستانی و ایجاد نگاه کارآفرینی در هنرجویان انجام شد. در دو سال متوالی در مجموع بیش از 25 هزار دست لباس در کارگاههای خیاطی هنرستانهای رشته طراحی و دوخت لباس دوخته شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.