پدرام سلطانی، نایبرئیس اتاق بازرگانی ایران در گفتوگو با «شرق»:
کیفیت آموزشی در گرو مطالبهگری سازمانهای مردمنهاد است
مهشید شهیدی: سازمانهای مردمنهاد، گروههای مردمی سازمانیافته و شناسنامهداری هستند که نقش تسهیلگر را میان مردم و مسئولان ایفا میکنند. ازهمینرو در سالهای اخیر شاهد هستیم بسیاری از فعالان بخش خصوصی در راستای ایفای مسئولیت اجتماعیشان در کنار فعالیتهای اقتصادی که دارند، به فعالیتهای داوطلبانه در حوزههای مختلف موردنیاز جامعه ازجمله آموزش رو آوردهاند. پدرام سلطانی از میزان اثرگذاری انجمنها و سازمانهای مردمنهاد در رسیدن به آموزش باکیفیت بهخصوص در حوزه پیشدبستانی میگوید. وی سازمانهای مردمنهاد در حوزه آموزش را در مقایسه با سایر حوزهها جوان دانسته و معتقد است صدای این بخش کمتر شنیده شده است. سلطانی علت این مسئله را در روحیه مشارکتمحور این سازمانها میداند درحالیکه سازمانهای مردمنهاد باید مطالبهمحور باشند. این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
امروزه مسئولیتپذیری اجتماعی شرکتها، یکی از اجزای مهم برنامههای فقرزدایی پایدار محسوب میشوند و در بسیاری از کشورهای دنیا ازجمله آمریکا، اتاقهای بازرگانی تعامل و همکاری درخورتوجهی با آموزشوپرورش دارند. در ایران در این حوزه چه فعالیتهایی صورت گرفته و ما چه وضعیتی داریم؟
اتاق بازرگانی در ساختار خود نگاهی فراگیر و توسعهای به آموزش نداشته است. این کاستیها خودشان را به صورت انباشته در مهارت، توانمندی، قابلیت و انگیزههای نیروی کار نشان میدهند و ضعفهای نظام آموزشی را در مقاطع مختلف از دبستان تا دبیرستان روشن میکنند. همین طور که به عقب برمیگردیم، توجه ما به آموزشهای پیش از دبستان جلب میشود و نوع و نحوه تربیت و آموزش را میتوانیم نقد و قضاوت کنیم. امروزه تمرکز بر مهارتهایی است که کودک در دو سال اول آموزش میبیند چراکه این آموزشها در توانمندیها و کاراییهای فرد در بزرگسالی بسیار اثرگذار است. این بازه آموزشی در حال گسترش است و از زمان تولد تا مرگ انسان را دربر میگیرد. با توجه به این نکته ما هم در اتاق بازرگانی احساس میکنیم که باید توجهمان را از جنبه تربیت نیروی کار مفید، توانمند و باقابلیت به نظام آموزشی کشور عمیقتر کنیم. به همین دلیل در کنار اتاق و به موازات فعالیتهای دیگر، در ماههای گذشته جلساتی را با انجمنها و مؤسسات فعال در حوزه آموزش و مدرسهسازی داشتهایم و در حال احصای مسائلی هستیم که در این بخش وجود دارد. در نهایت امیدواریم بتوانیم آسیبشناسی کنیم و با
ارائه راهکارها در سیستم آموزشوپرورش و سایر سازمانها جریانهای اثرگذار ایجاد کنیم.
در شرایط فعلی چه ظرفیتها و امکاناتی در اتاق بازرگانی وجود دارد که میتواند در پیشبرد این جریان اثرگذار باشد؟
در تکمیل نکاتی که ذکر شد، لازم است عنوان کنم که من در مطالعات و بررسیها درباره اتاقهای بازرگانی به این نتیجه رسیدم که اتاقهای بازرگانی در دنیا سه نسل را پشت سر گذاشتهاند. اتاقهای پیشرو متعلق به نسل سوم هستند. نسل سوم اتاقها، اتاقهای جامعهمحور هستند، بهطوریکه سعی و تلاششان به عنوان یک نهاد بخش خصوصی این است که ارتباط جامعه کسبوکار را با جامعه پیرامونی توسعه دهند و آن را ترمیم و تقویت کنند. بنابراین ابعاد یک اتاق جامعهمحور با مفاهیم مسئولیت اجتماعی بهشدت پیوند دارد. بخش عظیمی از تعاملات و ارتباطات در این اتاقها در جهت رفع و رجوع مسائل، معضلات و آسیبهای اجتماعی است و از ظرفیتهای کسبوکار در این راستا استفاده میشود. باید به این نکته توجه شود که فعالیتهای اقتصادی بروندادهایی دارند که در برخی از مواقع مثبت و در برخی مواقع منفی است. اتاقها فارغ از بعد بنگاهی، مأموریتی برای توجه به بروندادهای منفی و نحوه جبران آنها در فعالیتهای جامعه کسبوکار دارند.
در اتاقهای جامعهمحور به جامعه به عنوان یک سیستم نگاه میشود و اگر فعالان بخش خصوصی بخواهند در سیستم موفق باشند، باید سایر اجزای سیستم در همگونی با فعالیت اقتصادی قرار داشته باشند. این هماهنگی یک امر دوجانبه است. طبعا یکی از ابعاد این سیستم، بعد آموزشی است که در نگاه تخصصی و محدود، معطوف به آموزش برای کسب مهارت است و در نگاه بزرگتر توجه به کل بعد آموزشی سیستم است. خلأها و نواقص این حوزه میتواند بر فعالیتهای اقتصادی در بلندمدت تأثیر داشته باشد.
اقتصاددانانی مانند «هکمن» (نوبلیست اقتصاد سال 2000) معتقدند فقدان دسترسی به پیشدبستانی در میان کودکان خانوارهای فقیر، باعث ضعف این کودکان در مهارتهای موردنیاز بازار کار شده و در بلندمدت، چرخه «بهارثرسیدن بیننسلی فقر» در این خانوارها را تشدید میکند. آیا با مصادیق و مثالهایی در این زمینه برخورد داشتهاید؟
با توجه به اینکه این مفهوم و توجه به آن در کشور جدید و متأخر است؛ نه به این معنا که آموزش پیشدبستانی نداشتهایم بلکه این شکل از آموزش، خدمتی اختیاری و انتخابی بوده است؛ بنابراین در خانوادههای برخوردار و در شهرهای بزرگ قابل ارائه بوده و در جایی که استطاعت مالی یا امکانات نبوده بهویژه در شهرستانها این خدمت قابل ارائه نبوده یا استفاده نشده است. برهمیناساس من با این مواجه نشدهام که در کشور طرح درخورتوجهی در این حوزه اجرا شده باشد.
در سایر کشورها اطلاعات عمومی من حاکی از این است که توجه به این موضوع بسیار جدیتر از گذشته است بهویژه در کشورهای اسکاندیناوی بیشتر بر این بعد متمرکز هستند و روشهای آموزش، زمان آموزش، مکانیسمهای آموزش رسمی و موضوعاتی از این دست بسیار مورد توجه قرار گرفته است. به هر حال مهارتهای شناختی، مهارتهایی است که برای یک شهروند قرن بیستویکمی لازم است و طبیعی است که زمان فراگیری این مهارتها در سنین کودکی است و در واقع علوم تربیتی و دانش امروزی معتقد بر این هستند که ریشه بسیاری از ناکارآمدیها و کمتوانیهای افراد در این است که مهارتهای تعامل با جامعه پیرامونی را یاد نگرفتهاند یا بهخوبی و در زمان مناسب یاد نگرفتهاند و اصولا شاکله مهارتها و آموزشهای مطلوب و موردنیاز به نوعی تغییر یافته است که مفهوم و تعریف سواد تغییر کرده و امروز سواد خواندن و نوشتن کافی نیست و مهارتهای تعامل و همزیستی، مهارتهای ارتباطی و مهارتهای آشنایی با فناوری در جامعه بسیار بااهمیت تلقی میشوند و هر چقدر که ما پیش میرویم، حتی در مفاهیم آیندهپژوهی آموزش نیز باز این تعریف و ترکیبی از قابلیتهای موردنیاز در آینده تغییر میکند. طبیعتا
خیلی از مهارتها و قابلیتها و دانشی که یک فرد باید یاد بگیرد، در آینده بیشتر برمیگردد به اینکه از آموختهها بتواند استفاده کند.
برای ایجاد دسترسی به پیشدبستانی باکیفیت، سازمانهای عامالمنفعه غیردولتی چه نقشی داشته و چه کارهایی میتوانند در این حوزه انجام دهند؟
میزان اثرگذاری انجمنها و سازمانهای مردمنهاد ارتباط مستقیم با درجه توسعهیافتگی و کیفیت حکمرانی در آن کشور دارد. هر چقدر کیفیت حکمرانی به تعریف مطلوب از حکمرانی خوب نزدیک باشد، بر این اساس که سازمانهای غیردولتی در حوزه آموزش چقدر میتوانند تأثیر بگذارند، در کشور ما مربوط است به اینکه چقدر این مجال برای آنها فراهم شود. البته خوشبختانه نقش سازمانهای مردمنهاد در کشور در حال پررنگشدن است. قابلیتها و تعدادشان در حال افزایش است و توانمندی و مهارتمندی کسانی که در این حوزه فعالیت میکنند نیز در حال تقویت است. اثرگذاریشان بیشتر شده و البته این تقویت از طریق فعالیتها و کسب تجربیات بوده است. آنچه به نظر میرسد در برخی مجموعهها شروع شده و در حال گسترش است، حرکتهای همافزاست. به این معنی که گروهها و مجموعههای کوچک و کمتوان به لحاظ منابع، بتوانند قابلیتهایشان را کنار هم و توانمندیهایشان را با هم به اشتراک بگذارند و قدرت چانهزنی خود را افزایش دهند. اگر این اتفاق بیفتد، از این طریق اثرگذاری سازمانهای مردمنهاد بر دولت و مجلس و سایر ارکان کشور افزایش مییابد و ما هم سعی کردیم این مدل را دنبال کنیم. در
پویش ایران من شروع کار ما از ساخت مدرسه بوده و حرکت نمادینی را برای ساختن صد دبستان شروع کردیم و با اعتقاد و توجه به این مطالعه بانک جهانی که اثر آموزش دبستان در توسعه بیش از دو برابر اثر آموزش عالی است، در همین مسیر همراستا و هماهنگ شدیم با سایر مؤسسهها و مجموعههایی که در حوزه مدرسهسازی فعالیت میکنند؛ برای اینکه این بخش را تقویت و حمایت و ایرادات را رفع کنیم و پیشنهادهایی را به دولت در جهت افزایش بهرهوری سرمایه و بهبود کیفیت مدارس داشته باشیم. همچنین با تناسب و افزایش جذابیت مدارس برای دانشآموزان و در بعد دیگر، با همافزایی با این مؤسسات و سایر مؤسسات فعال در ابعاد نرمافزاری آموزش، برای تغییر شئونات نرمافزاری در تغییر و تحول نظام آموزشی بتوانیم تأثیرگذار باشیم. تمرکز بر این موضوع مهم که سیلابس و مباحثی که در مدارس در حال تدریس است، به چه تغییراتی نیاز دارد تا مهارتهای موردنیاز جامعه را در کودکان رفع کند. چه خلاقیتهایی در آموزش باید شکل بگیرد که موجب سرعتبخشیدن به این تحولات شود.
ارزیابی شما از فعالیت سازمانهای مردمنهاد و تأثیرگذاری آنها در امر آموزش باکیفیت در آینده چگونه است؟
در حقیقت یکی از مسائل مهم در نظام آموزشی کمبود انگیزه است. هم در دانشآموزان و هم در معلمان این انگیزه لازم وجود ندارد. یک نظام آموزشی موفق نظامی است که جاذبه دارد نه دافعه، ولی نظام آموزشی ما دافعه دارد و ما باید به این مسائل توجه کنیم. البته باید مدنظر قرار دهیم که سازمانهای مردمنهاد در حوزه آموزش در مقایسه با سایر حوزهها هم جوان هستند و هم کمتر صدایشان به گوش میرسد. همچنین کمتر مطالبهمحور بودهاند، روحیه سازمانهای مردمنهاد در این بخش بیشتر مشارکت بوده است درحالیکه در سایر حوزهها، سازمانهای مردمنهاد غالبا یک گروه فشار هستند برای اینکه بر دولتها و سایر قوا فشاری ایجاد کنند تا اصلاحاتی در روشها و خلأها اعمال شود. مؤسسات آموزشی غالبا در این جهت حرکت کردهاند که هزینهای بدهند و مدرسه بسازند. بنابراین الان باید در حوزه آموزش به گونهای ورود شود که هم در بعد سختافزاری و هم در بعد نرمافزاری مطالبهگری صورت بگیرد تا بتوانند اصلاحاتی را انجام دهند.
مهشید شهیدی: سازمانهای مردمنهاد، گروههای مردمی سازمانیافته و شناسنامهداری هستند که نقش تسهیلگر را میان مردم و مسئولان ایفا میکنند. ازهمینرو در سالهای اخیر شاهد هستیم بسیاری از فعالان بخش خصوصی در راستای ایفای مسئولیت اجتماعیشان در کنار فعالیتهای اقتصادی که دارند، به فعالیتهای داوطلبانه در حوزههای مختلف موردنیاز جامعه ازجمله آموزش رو آوردهاند. پدرام سلطانی از میزان اثرگذاری انجمنها و سازمانهای مردمنهاد در رسیدن به آموزش باکیفیت بهخصوص در حوزه پیشدبستانی میگوید. وی سازمانهای مردمنهاد در حوزه آموزش را در مقایسه با سایر حوزهها جوان دانسته و معتقد است صدای این بخش کمتر شنیده شده است. سلطانی علت این مسئله را در روحیه مشارکتمحور این سازمانها میداند درحالیکه سازمانهای مردمنهاد باید مطالبهمحور باشند. این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
امروزه مسئولیتپذیری اجتماعی شرکتها، یکی از اجزای مهم برنامههای فقرزدایی پایدار محسوب میشوند و در بسیاری از کشورهای دنیا ازجمله آمریکا، اتاقهای بازرگانی تعامل و همکاری درخورتوجهی با آموزشوپرورش دارند. در ایران در این حوزه چه فعالیتهایی صورت گرفته و ما چه وضعیتی داریم؟
اتاق بازرگانی در ساختار خود نگاهی فراگیر و توسعهای به آموزش نداشته است. این کاستیها خودشان را به صورت انباشته در مهارت، توانمندی، قابلیت و انگیزههای نیروی کار نشان میدهند و ضعفهای نظام آموزشی را در مقاطع مختلف از دبستان تا دبیرستان روشن میکنند. همین طور که به عقب برمیگردیم، توجه ما به آموزشهای پیش از دبستان جلب میشود و نوع و نحوه تربیت و آموزش را میتوانیم نقد و قضاوت کنیم. امروزه تمرکز بر مهارتهایی است که کودک در دو سال اول آموزش میبیند چراکه این آموزشها در توانمندیها و کاراییهای فرد در بزرگسالی بسیار اثرگذار است. این بازه آموزشی در حال گسترش است و از زمان تولد تا مرگ انسان را دربر میگیرد. با توجه به این نکته ما هم در اتاق بازرگانی احساس میکنیم که باید توجهمان را از جنبه تربیت نیروی کار مفید، توانمند و باقابلیت به نظام آموزشی کشور عمیقتر کنیم. به همین دلیل در کنار اتاق و به موازات فعالیتهای دیگر، در ماههای گذشته جلساتی را با انجمنها و مؤسسات فعال در حوزه آموزش و مدرسهسازی داشتهایم و در حال احصای مسائلی هستیم که در این بخش وجود دارد. در نهایت امیدواریم بتوانیم آسیبشناسی کنیم و با
ارائه راهکارها در سیستم آموزشوپرورش و سایر سازمانها جریانهای اثرگذار ایجاد کنیم.
در شرایط فعلی چه ظرفیتها و امکاناتی در اتاق بازرگانی وجود دارد که میتواند در پیشبرد این جریان اثرگذار باشد؟
در تکمیل نکاتی که ذکر شد، لازم است عنوان کنم که من در مطالعات و بررسیها درباره اتاقهای بازرگانی به این نتیجه رسیدم که اتاقهای بازرگانی در دنیا سه نسل را پشت سر گذاشتهاند. اتاقهای پیشرو متعلق به نسل سوم هستند. نسل سوم اتاقها، اتاقهای جامعهمحور هستند، بهطوریکه سعی و تلاششان به عنوان یک نهاد بخش خصوصی این است که ارتباط جامعه کسبوکار را با جامعه پیرامونی توسعه دهند و آن را ترمیم و تقویت کنند. بنابراین ابعاد یک اتاق جامعهمحور با مفاهیم مسئولیت اجتماعی بهشدت پیوند دارد. بخش عظیمی از تعاملات و ارتباطات در این اتاقها در جهت رفع و رجوع مسائل، معضلات و آسیبهای اجتماعی است و از ظرفیتهای کسبوکار در این راستا استفاده میشود. باید به این نکته توجه شود که فعالیتهای اقتصادی بروندادهایی دارند که در برخی از مواقع مثبت و در برخی مواقع منفی است. اتاقها فارغ از بعد بنگاهی، مأموریتی برای توجه به بروندادهای منفی و نحوه جبران آنها در فعالیتهای جامعه کسبوکار دارند.
در اتاقهای جامعهمحور به جامعه به عنوان یک سیستم نگاه میشود و اگر فعالان بخش خصوصی بخواهند در سیستم موفق باشند، باید سایر اجزای سیستم در همگونی با فعالیت اقتصادی قرار داشته باشند. این هماهنگی یک امر دوجانبه است. طبعا یکی از ابعاد این سیستم، بعد آموزشی است که در نگاه تخصصی و محدود، معطوف به آموزش برای کسب مهارت است و در نگاه بزرگتر توجه به کل بعد آموزشی سیستم است. خلأها و نواقص این حوزه میتواند بر فعالیتهای اقتصادی در بلندمدت تأثیر داشته باشد.
اقتصاددانانی مانند «هکمن» (نوبلیست اقتصاد سال 2000) معتقدند فقدان دسترسی به پیشدبستانی در میان کودکان خانوارهای فقیر، باعث ضعف این کودکان در مهارتهای موردنیاز بازار کار شده و در بلندمدت، چرخه «بهارثرسیدن بیننسلی فقر» در این خانوارها را تشدید میکند. آیا با مصادیق و مثالهایی در این زمینه برخورد داشتهاید؟
با توجه به اینکه این مفهوم و توجه به آن در کشور جدید و متأخر است؛ نه به این معنا که آموزش پیشدبستانی نداشتهایم بلکه این شکل از آموزش، خدمتی اختیاری و انتخابی بوده است؛ بنابراین در خانوادههای برخوردار و در شهرهای بزرگ قابل ارائه بوده و در جایی که استطاعت مالی یا امکانات نبوده بهویژه در شهرستانها این خدمت قابل ارائه نبوده یا استفاده نشده است. برهمیناساس من با این مواجه نشدهام که در کشور طرح درخورتوجهی در این حوزه اجرا شده باشد.
در سایر کشورها اطلاعات عمومی من حاکی از این است که توجه به این موضوع بسیار جدیتر از گذشته است بهویژه در کشورهای اسکاندیناوی بیشتر بر این بعد متمرکز هستند و روشهای آموزش، زمان آموزش، مکانیسمهای آموزش رسمی و موضوعاتی از این دست بسیار مورد توجه قرار گرفته است. به هر حال مهارتهای شناختی، مهارتهایی است که برای یک شهروند قرن بیستویکمی لازم است و طبیعی است که زمان فراگیری این مهارتها در سنین کودکی است و در واقع علوم تربیتی و دانش امروزی معتقد بر این هستند که ریشه بسیاری از ناکارآمدیها و کمتوانیهای افراد در این است که مهارتهای تعامل با جامعه پیرامونی را یاد نگرفتهاند یا بهخوبی و در زمان مناسب یاد نگرفتهاند و اصولا شاکله مهارتها و آموزشهای مطلوب و موردنیاز به نوعی تغییر یافته است که مفهوم و تعریف سواد تغییر کرده و امروز سواد خواندن و نوشتن کافی نیست و مهارتهای تعامل و همزیستی، مهارتهای ارتباطی و مهارتهای آشنایی با فناوری در جامعه بسیار بااهمیت تلقی میشوند و هر چقدر که ما پیش میرویم، حتی در مفاهیم آیندهپژوهی آموزش نیز باز این تعریف و ترکیبی از قابلیتهای موردنیاز در آینده تغییر میکند. طبیعتا
خیلی از مهارتها و قابلیتها و دانشی که یک فرد باید یاد بگیرد، در آینده بیشتر برمیگردد به اینکه از آموختهها بتواند استفاده کند.
برای ایجاد دسترسی به پیشدبستانی باکیفیت، سازمانهای عامالمنفعه غیردولتی چه نقشی داشته و چه کارهایی میتوانند در این حوزه انجام دهند؟
میزان اثرگذاری انجمنها و سازمانهای مردمنهاد ارتباط مستقیم با درجه توسعهیافتگی و کیفیت حکمرانی در آن کشور دارد. هر چقدر کیفیت حکمرانی به تعریف مطلوب از حکمرانی خوب نزدیک باشد، بر این اساس که سازمانهای غیردولتی در حوزه آموزش چقدر میتوانند تأثیر بگذارند، در کشور ما مربوط است به اینکه چقدر این مجال برای آنها فراهم شود. البته خوشبختانه نقش سازمانهای مردمنهاد در کشور در حال پررنگشدن است. قابلیتها و تعدادشان در حال افزایش است و توانمندی و مهارتمندی کسانی که در این حوزه فعالیت میکنند نیز در حال تقویت است. اثرگذاریشان بیشتر شده و البته این تقویت از طریق فعالیتها و کسب تجربیات بوده است. آنچه به نظر میرسد در برخی مجموعهها شروع شده و در حال گسترش است، حرکتهای همافزاست. به این معنی که گروهها و مجموعههای کوچک و کمتوان به لحاظ منابع، بتوانند قابلیتهایشان را کنار هم و توانمندیهایشان را با هم به اشتراک بگذارند و قدرت چانهزنی خود را افزایش دهند. اگر این اتفاق بیفتد، از این طریق اثرگذاری سازمانهای مردمنهاد بر دولت و مجلس و سایر ارکان کشور افزایش مییابد و ما هم سعی کردیم این مدل را دنبال کنیم. در
پویش ایران من شروع کار ما از ساخت مدرسه بوده و حرکت نمادینی را برای ساختن صد دبستان شروع کردیم و با اعتقاد و توجه به این مطالعه بانک جهانی که اثر آموزش دبستان در توسعه بیش از دو برابر اثر آموزش عالی است، در همین مسیر همراستا و هماهنگ شدیم با سایر مؤسسهها و مجموعههایی که در حوزه مدرسهسازی فعالیت میکنند؛ برای اینکه این بخش را تقویت و حمایت و ایرادات را رفع کنیم و پیشنهادهایی را به دولت در جهت افزایش بهرهوری سرمایه و بهبود کیفیت مدارس داشته باشیم. همچنین با تناسب و افزایش جذابیت مدارس برای دانشآموزان و در بعد دیگر، با همافزایی با این مؤسسات و سایر مؤسسات فعال در ابعاد نرمافزاری آموزش، برای تغییر شئونات نرمافزاری در تغییر و تحول نظام آموزشی بتوانیم تأثیرگذار باشیم. تمرکز بر این موضوع مهم که سیلابس و مباحثی که در مدارس در حال تدریس است، به چه تغییراتی نیاز دارد تا مهارتهای موردنیاز جامعه را در کودکان رفع کند. چه خلاقیتهایی در آموزش باید شکل بگیرد که موجب سرعتبخشیدن به این تحولات شود.
ارزیابی شما از فعالیت سازمانهای مردمنهاد و تأثیرگذاری آنها در امر آموزش باکیفیت در آینده چگونه است؟
در حقیقت یکی از مسائل مهم در نظام آموزشی کمبود انگیزه است. هم در دانشآموزان و هم در معلمان این انگیزه لازم وجود ندارد. یک نظام آموزشی موفق نظامی است که جاذبه دارد نه دافعه، ولی نظام آموزشی ما دافعه دارد و ما باید به این مسائل توجه کنیم. البته باید مدنظر قرار دهیم که سازمانهای مردمنهاد در حوزه آموزش در مقایسه با سایر حوزهها هم جوان هستند و هم کمتر صدایشان به گوش میرسد. همچنین کمتر مطالبهمحور بودهاند، روحیه سازمانهای مردمنهاد در این بخش بیشتر مشارکت بوده است درحالیکه در سایر حوزهها، سازمانهای مردمنهاد غالبا یک گروه فشار هستند برای اینکه بر دولتها و سایر قوا فشاری ایجاد کنند تا اصلاحاتی در روشها و خلأها اعمال شود. مؤسسات آموزشی غالبا در این جهت حرکت کردهاند که هزینهای بدهند و مدرسه بسازند. بنابراین الان باید در حوزه آموزش به گونهای ورود شود که هم در بعد سختافزاری و هم در بعد نرمافزاری مطالبهگری صورت بگیرد تا بتوانند اصلاحاتی را انجام دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.