دوره کودکی و کاهش
فقر فردا
مرتضی نظری.دانشجوی دکترای فلسفه تعلیم و تربیت
این یادداشت، پاسخی به یک پرسش کلیدی است: چگونه میتوان بذر توانگری را در کودکان ایران بنا نهاد؟
از الزامات پیشرفت و توسعه، جدیگرفتن دوره کودکی است. نباید دوره کودکی را دورهای غیرجدی دانست. این تعبیر متناقضنما، پیشفرض اساسی یادداشت من است: کودکی را باید کودکانه جدی گرفت!
توسعه و تلنگر به ذهنیت عمومی درباره کودکی
کژرفتاریهای فردی و اجتماعی و عادات رفتاری ضدتوسعه بزرگسالان ریشه در دوره کودکی دارد. نگاه ما ایرانیان به دوره کودکی شبیه به یک دوره نه چندان مهم و دَمدستی است که باید زودتر به سر برسد. ذهنیت غالب به این دوره یعنی تا پنج سال نخست، با تعابیر محاورهای در خانوادههای صاحب فرزند همراه است؛ از جمله این تعابیر: «انشاءالله زودتر بزرگ بشه» یا؛ «خداروشکر! دیگه بچهها بزرگ شدند و از آب و گل در آمدند»؛ گویا نمیدانیم آیندهای که دنبالش میگردیم، از همین سالهای صفر تا شش سال ساخته میشود. پس باید به این ذهنیت رایج در ناخودآگاه عمومی درباره کودکی، تلنگری زد.
در توصیفی کوتاه، در دوره کودکی است که گرایش به تفکر منطقی، مسئولیتپذیری، دوستی و محبت، همیاری، ساختن و مشارکت و اعتمادبهنفس شکل میگیرد. کودکان بهویژه در 1.5 تا پنجسالگی دنیای اطراف خود را با کمک رؤیاپردازی، تخیل و بازی میشناسند. در این دوره، بذر توانگری میتواند در آنها شکل بگیرد. اما نکته بسیار مهم به شیوه واکنش و رفتار بزرگسالان در قبال این دوره حساس برمیگردد. ما چگونه میتوانیم به کودکان در دوره پیش از دبستان برای توانگری و پایهگذاری مهارتهای ضروری شناختی کمک کنیم؟
چند بایسته و الزام پیشروی ما بزرگسالان، مربیان، پدران و مادران هست:
- سطح آگاهی و دانش خود را در برابر مسائل، نیازها و حساسیتهای دوره کودکی بالا ببریم.
- با دوران کودکی مواجههای تخصصی داشته باشیم.
- آزمونهای ارزیابی وضعیت رشد کودکان را جدی گرفته و توسعه دهیم.
به عنوان نمونه آزمونی با نام اختصاری HKSD و ADHD برای ارزیابی عملکرد شناختی و رفتاری در کودکان هست که به بررسی مهارتها و تواناییهای انطباق و حل مسئله، کارآمدی، تصمیمگیری، تحلیل پاسخ و تحمل ناکامی میپردازد و آزمون معتبر دیگر آزمون آخنباخ ویژه سنین 1.5 تا شش سال است که نوعی سیستم ارزیابی دقیق عادات رفتاری، هیجانی، عاطفی، روانشناختی و عملکردی است. این آزمونها به ما در شناخت بهتر فرزندانمان کمک میکند.
اما برای توانمندسازی و اثرگذاری روی کودک باید بتوان با او همراه شد و برای همراهشدن با او، باید زبان مشترک و راه ارتباط با او را پیدا کرد. کودکان، دنیای اطراف خود را از دریچه بازی میشناسند. بازی با آب، شن، ساختن خانه، ماشین و اسباببازیهای دیگر. کودک برای شناخت جهان اطراف خود از طریق بازی وارد میشود. پس باید بازی بچهها را به رسمیت شناخت. بازی، مؤثرترین و پرمعناترین راه یادگیری کودکان است. کودکان هنگام بازی فکر میکنند، برنامهریزی میکنند، راههای تازهای پیدا و تجربه میکنند و پرورش عاطفی، جسمی و اجتماعی مییابند. پدران، مادران و مربیان از طریق حرفزدن، قصهگویی و مشارکتدادن کودک در کارها میتوانند دنیای بچهها را وسعت ببخشند.
کدام مهارتهای شناختی و روانشناختی بذر توانگری را در آنها پیریزی میکند؟
مهارت ادراک فضایی؛ مربوط به نیمکره راست مغز است و توان تشخیص اشیا و اشکال و ارتباط با یکدیگر و دیدن اشیا از زوایای مختلف و در نتیجه قدرت تجسم اشیا را در کودکان میپروراند. به این منظور باید به علاقه کودکان در بازی با وسایل پیشپاافتاده و حتی دورریختنی توجه کرد و احترام گذاشت.
نطفه مهارتهایی مانند توجه و تمرکز، حافظه دیداری و شنیداری، سرعت عمل و شناخت اعداد برای بهبود عملکردهای ریاضی در دوره پیشدبستانی بسته میشود که فقدان یا نقصان این مهارتها در کودکان به ناتوانیها و بروز انواع فقر در زندگی بزرگسالی کودکان میانجامد.
رشد میلیاردها سلول مغزی و نیز رشد مدارهای عصبی به میزان دریافت سیگنالهای الکتریکی و رشد حواس بستگی دارد. هرچه کودک در تعامل بیشتر با محیط باشد، پیوندهای عصبی مغز او کاملتر میشوند. ارتباطها و احساسهای جدید برای کودکان بهخصوص بچههای دوره پیشدبستانی فراهم کنیم. هرچه بچهها بیشتر در معرض صداها، منظرهها و تصویرها و تجربههای جدیدتر قرار گیرند، دنیای ذهنی آنها بزرگتر میشود.
رؤیاها و دنیای خیالانگیز کودکان را به رسمیت شناخته و با آنها همراهی کنیم. فراموش نکنیم که بچهها دنیای پیرامون خود را از طریق تخیل خود میسازند و برای ما معنی میکنند. «قوه تخیل باعث رشد افکار انتزاعی در کودکان میشود. کودکانی که میتوانند قصر پادشاه را در یک تپه شنی ببینند یا شام خوشمزهای را در یک ساندویچ تصور کنند، در واقع در حال پرورش تفکر سمبلیک هستند. این مهارت در مدرسه از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا در این مقطع است که کودکان باید اعداد را که سمبل گروهی از موضوعات هستند و حروف را که نماد اصوات هستند و... فرا بگیرند.
نتایج یک مطالعه نشان میدهد رؤیاپردازی پیرامون موقعیتهای تخیلی، نحوه تفکر خلاقانه را به کودک شما آموزش میدهد و میتواند یک ابزار بسیار مفید در فرایند حل مسئله به وسیله کودک باشد. مطالعات نشان میدهد افرادی که در زمان خردسالی از تخیل قوی برخوردار هستند، معمولا این قابلیت را در بزرگسالی نیز حفظ میکنند و در نتیجه، نتایج بهتری در فرایندهای حل مسائل به دست میآورند. آزمایشهای بعدی در طول زندگی افرادی که در کودکی تخیل قویتری داشتند، مشخص کردند که این افراد هنگام برخورد با چالشها یا مشکلات غیرمترقبه (مثلا جاگذاشتن کتابی که برای مدرسه لازم دارند)، میتوانند از منابع و گزینههای بیشتری برای پیداکردن راهحل مناسب، استفاده کنند. (phow.ir)
چند پیشنهاد ساده ولی بسیار مهم در نحوه رفتار با کودکان ارائه میشود که در افزایش توانگری آنها در بزرگسالی مؤثر است. البته تلفیق و استفاده از همه این روشها موردنظر است:
تربیت مشارکتی:
ما با این روش تربیتی، آموزش کودکان را به سمت استعداد و رغبتی که دارند، متمایل کنیم. در آموزش و تربیت مشارکتی، رغبت و انگیزه کودک اهمیت زیادی دارد. در این روش کودکان به جای رقابت و شکستدادن یکدیگر، همیاری، سازندگی و دوستی را تجربه میکنند.
تربیت خلاق:
قطعا دو مفهوم تفکر همگرا و تفکر واگرا را شنیدهاید. خلاقیت و تخیل نتیجه اهمیتدادن به تفکر واگراست. مربیان مهدهای کودک و پیشدبستانی و پدرها و مادرها اگر میخواهند فرزندانی با توانمندیهای پایه و سطح هوشمندی بالا تربیت کنند، اولا باید احساسات فرزند خردسال خود را بشناسند، دوم هرگز فرزند خود را با دیگری مقایسه نکنند، سوم تا میتوانند به آنها آزادی بروز احساسات دهند و امکان آزادسازی انرژیهای نهفته و خیالپردازی را برای آنها فراهم کنند. مرز این آزادی تا جایی است که سلامت او به مخاطره نیفتد. باید با تمام حس تعلق و شیرینی داشتن فرزند بر او اعمال مالکیت نکنیم که آزادی او را محدود کند. گاهی مادران با فرزند خردسال خود مانند میوهای خوردنی برخورد میکنند. هیچگونه حس دوستداشتن و تعلقی از طرف ما نباید مزاحم پرواز آزاد احساسات و فعالیت کودکان شود.
تربیت طبیعتگرا و زیباشناسانه:
آموزش کودکان پیشدبستانی را هرگز به اتاقهای دربسته و کلاس محدود نکنیم. بچهها باید لذت دیدن طبیعت، شنیدن موسیقی و آواهای زیبا و دیدن دنیای رنگها و نماها را تجربه کنند. این تجربهها به رشد حافظه دیداری و شنیداری و پرواز قوه تخیل و رؤیاپردازی آنها کمک میکند.
اگر میخواهیم کودکان ما در آینده مستأصل و مبتلا به انواع فقر و ناتوانی نشوند، از توجه به این موارد غافل نشویم:
ارائه پاسخهای سنجیده به پرسشهای کودکان و پرهیز از ارائه یک پاسخ به همه
حرفزدن و قصهگفتن برای کودکان
همبازیشدن با کودکان و ارتباط کامل چشمی با آنها به نحوی که حس کنند به آنها اهمیت میدهیم
پرهیز از آموزش مستقیم به کودکان بهویژه درباره نکات اخلاقی
تشویق، تشویق، تشویق!
وقتی با کودکان به سر میبریم، صبور باشیم و با پرسشهای مکرر آنها با حوصله برخورد کنیم
مشارکتدادن بچهها در تصمیمگیریها و نظرخواهی از آنها، حتی اگر آنها را اعمال نکنیم
فراهمکردن محیط شاد، پرانرژی و مملو از امید و امنیت در خانه و محیطهای آموزشی و تربیتی
پرهیز از انتقال مشکلات، کاستیها و دشواریها در حضور کودکان
بهادادن به خردسالان در جمعهای خانوادگی و دوستان و مراقبت از شخصیت آنها
افزایش مطالعه و تقویت توانمندیهای فکری، روحی و روانی والدین و مربیان
همجواری و مصاحبت با افراد موفق در دیدارهای دوستانه و خانوادگی
انتقال پیامهای آموزشی و اخلاقی به شیوه کاملا غیرمستقیم و در قالب روشهای موردعلاقه کودکان؛ با کودکان مهربان و صمیمی باشیم و درعینحال در برابر خواستههای نامعقول آنها قاطع و منطقی.
موانع تخیل را از سر راه آنها برداریم و مانع پرواز پرنده خیال و رؤیاهای کودکان نشویم!
مایه آرامش و امنیت کودکان و فرزندان دبستانی خود باشیم. بچهها در این سنین جنب و جوش دارند، میسازند، خراب میکنند و دوباره میسازند و ما باید با آنها بسازیم و همراهیشان کنیم. کمتر تذکر بدهیم و بیشتر آزادی عمل و میدان آزاد فعالیت برای آنها فراهم کنیم.
این یادداشت، پاسخی به یک پرسش کلیدی است: چگونه میتوان بذر توانگری را در کودکان ایران بنا نهاد؟
از الزامات پیشرفت و توسعه، جدیگرفتن دوره کودکی است. نباید دوره کودکی را دورهای غیرجدی دانست. این تعبیر متناقضنما، پیشفرض اساسی یادداشت من است: کودکی را باید کودکانه جدی گرفت!
توسعه و تلنگر به ذهنیت عمومی درباره کودکی
کژرفتاریهای فردی و اجتماعی و عادات رفتاری ضدتوسعه بزرگسالان ریشه در دوره کودکی دارد. نگاه ما ایرانیان به دوره کودکی شبیه به یک دوره نه چندان مهم و دَمدستی است که باید زودتر به سر برسد. ذهنیت غالب به این دوره یعنی تا پنج سال نخست، با تعابیر محاورهای در خانوادههای صاحب فرزند همراه است؛ از جمله این تعابیر: «انشاءالله زودتر بزرگ بشه» یا؛ «خداروشکر! دیگه بچهها بزرگ شدند و از آب و گل در آمدند»؛ گویا نمیدانیم آیندهای که دنبالش میگردیم، از همین سالهای صفر تا شش سال ساخته میشود. پس باید به این ذهنیت رایج در ناخودآگاه عمومی درباره کودکی، تلنگری زد.
در توصیفی کوتاه، در دوره کودکی است که گرایش به تفکر منطقی، مسئولیتپذیری، دوستی و محبت، همیاری، ساختن و مشارکت و اعتمادبهنفس شکل میگیرد. کودکان بهویژه در 1.5 تا پنجسالگی دنیای اطراف خود را با کمک رؤیاپردازی، تخیل و بازی میشناسند. در این دوره، بذر توانگری میتواند در آنها شکل بگیرد. اما نکته بسیار مهم به شیوه واکنش و رفتار بزرگسالان در قبال این دوره حساس برمیگردد. ما چگونه میتوانیم به کودکان در دوره پیش از دبستان برای توانگری و پایهگذاری مهارتهای ضروری شناختی کمک کنیم؟
چند بایسته و الزام پیشروی ما بزرگسالان، مربیان، پدران و مادران هست:
- سطح آگاهی و دانش خود را در برابر مسائل، نیازها و حساسیتهای دوره کودکی بالا ببریم.
- با دوران کودکی مواجههای تخصصی داشته باشیم.
- آزمونهای ارزیابی وضعیت رشد کودکان را جدی گرفته و توسعه دهیم.
به عنوان نمونه آزمونی با نام اختصاری HKSD و ADHD برای ارزیابی عملکرد شناختی و رفتاری در کودکان هست که به بررسی مهارتها و تواناییهای انطباق و حل مسئله، کارآمدی، تصمیمگیری، تحلیل پاسخ و تحمل ناکامی میپردازد و آزمون معتبر دیگر آزمون آخنباخ ویژه سنین 1.5 تا شش سال است که نوعی سیستم ارزیابی دقیق عادات رفتاری، هیجانی، عاطفی، روانشناختی و عملکردی است. این آزمونها به ما در شناخت بهتر فرزندانمان کمک میکند.
اما برای توانمندسازی و اثرگذاری روی کودک باید بتوان با او همراه شد و برای همراهشدن با او، باید زبان مشترک و راه ارتباط با او را پیدا کرد. کودکان، دنیای اطراف خود را از دریچه بازی میشناسند. بازی با آب، شن، ساختن خانه، ماشین و اسباببازیهای دیگر. کودک برای شناخت جهان اطراف خود از طریق بازی وارد میشود. پس باید بازی بچهها را به رسمیت شناخت. بازی، مؤثرترین و پرمعناترین راه یادگیری کودکان است. کودکان هنگام بازی فکر میکنند، برنامهریزی میکنند، راههای تازهای پیدا و تجربه میکنند و پرورش عاطفی، جسمی و اجتماعی مییابند. پدران، مادران و مربیان از طریق حرفزدن، قصهگویی و مشارکتدادن کودک در کارها میتوانند دنیای بچهها را وسعت ببخشند.
کدام مهارتهای شناختی و روانشناختی بذر توانگری را در آنها پیریزی میکند؟
مهارت ادراک فضایی؛ مربوط به نیمکره راست مغز است و توان تشخیص اشیا و اشکال و ارتباط با یکدیگر و دیدن اشیا از زوایای مختلف و در نتیجه قدرت تجسم اشیا را در کودکان میپروراند. به این منظور باید به علاقه کودکان در بازی با وسایل پیشپاافتاده و حتی دورریختنی توجه کرد و احترام گذاشت.
نطفه مهارتهایی مانند توجه و تمرکز، حافظه دیداری و شنیداری، سرعت عمل و شناخت اعداد برای بهبود عملکردهای ریاضی در دوره پیشدبستانی بسته میشود که فقدان یا نقصان این مهارتها در کودکان به ناتوانیها و بروز انواع فقر در زندگی بزرگسالی کودکان میانجامد.
رشد میلیاردها سلول مغزی و نیز رشد مدارهای عصبی به میزان دریافت سیگنالهای الکتریکی و رشد حواس بستگی دارد. هرچه کودک در تعامل بیشتر با محیط باشد، پیوندهای عصبی مغز او کاملتر میشوند. ارتباطها و احساسهای جدید برای کودکان بهخصوص بچههای دوره پیشدبستانی فراهم کنیم. هرچه بچهها بیشتر در معرض صداها، منظرهها و تصویرها و تجربههای جدیدتر قرار گیرند، دنیای ذهنی آنها بزرگتر میشود.
رؤیاها و دنیای خیالانگیز کودکان را به رسمیت شناخته و با آنها همراهی کنیم. فراموش نکنیم که بچهها دنیای پیرامون خود را از طریق تخیل خود میسازند و برای ما معنی میکنند. «قوه تخیل باعث رشد افکار انتزاعی در کودکان میشود. کودکانی که میتوانند قصر پادشاه را در یک تپه شنی ببینند یا شام خوشمزهای را در یک ساندویچ تصور کنند، در واقع در حال پرورش تفکر سمبلیک هستند. این مهارت در مدرسه از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا در این مقطع است که کودکان باید اعداد را که سمبل گروهی از موضوعات هستند و حروف را که نماد اصوات هستند و... فرا بگیرند.
نتایج یک مطالعه نشان میدهد رؤیاپردازی پیرامون موقعیتهای تخیلی، نحوه تفکر خلاقانه را به کودک شما آموزش میدهد و میتواند یک ابزار بسیار مفید در فرایند حل مسئله به وسیله کودک باشد. مطالعات نشان میدهد افرادی که در زمان خردسالی از تخیل قوی برخوردار هستند، معمولا این قابلیت را در بزرگسالی نیز حفظ میکنند و در نتیجه، نتایج بهتری در فرایندهای حل مسائل به دست میآورند. آزمایشهای بعدی در طول زندگی افرادی که در کودکی تخیل قویتری داشتند، مشخص کردند که این افراد هنگام برخورد با چالشها یا مشکلات غیرمترقبه (مثلا جاگذاشتن کتابی که برای مدرسه لازم دارند)، میتوانند از منابع و گزینههای بیشتری برای پیداکردن راهحل مناسب، استفاده کنند. (phow.ir)
چند پیشنهاد ساده ولی بسیار مهم در نحوه رفتار با کودکان ارائه میشود که در افزایش توانگری آنها در بزرگسالی مؤثر است. البته تلفیق و استفاده از همه این روشها موردنظر است:
تربیت مشارکتی:
ما با این روش تربیتی، آموزش کودکان را به سمت استعداد و رغبتی که دارند، متمایل کنیم. در آموزش و تربیت مشارکتی، رغبت و انگیزه کودک اهمیت زیادی دارد. در این روش کودکان به جای رقابت و شکستدادن یکدیگر، همیاری، سازندگی و دوستی را تجربه میکنند.
تربیت خلاق:
قطعا دو مفهوم تفکر همگرا و تفکر واگرا را شنیدهاید. خلاقیت و تخیل نتیجه اهمیتدادن به تفکر واگراست. مربیان مهدهای کودک و پیشدبستانی و پدرها و مادرها اگر میخواهند فرزندانی با توانمندیهای پایه و سطح هوشمندی بالا تربیت کنند، اولا باید احساسات فرزند خردسال خود را بشناسند، دوم هرگز فرزند خود را با دیگری مقایسه نکنند، سوم تا میتوانند به آنها آزادی بروز احساسات دهند و امکان آزادسازی انرژیهای نهفته و خیالپردازی را برای آنها فراهم کنند. مرز این آزادی تا جایی است که سلامت او به مخاطره نیفتد. باید با تمام حس تعلق و شیرینی داشتن فرزند بر او اعمال مالکیت نکنیم که آزادی او را محدود کند. گاهی مادران با فرزند خردسال خود مانند میوهای خوردنی برخورد میکنند. هیچگونه حس دوستداشتن و تعلقی از طرف ما نباید مزاحم پرواز آزاد احساسات و فعالیت کودکان شود.
تربیت طبیعتگرا و زیباشناسانه:
آموزش کودکان پیشدبستانی را هرگز به اتاقهای دربسته و کلاس محدود نکنیم. بچهها باید لذت دیدن طبیعت، شنیدن موسیقی و آواهای زیبا و دیدن دنیای رنگها و نماها را تجربه کنند. این تجربهها به رشد حافظه دیداری و شنیداری و پرواز قوه تخیل و رؤیاپردازی آنها کمک میکند.
اگر میخواهیم کودکان ما در آینده مستأصل و مبتلا به انواع فقر و ناتوانی نشوند، از توجه به این موارد غافل نشویم:
ارائه پاسخهای سنجیده به پرسشهای کودکان و پرهیز از ارائه یک پاسخ به همه
حرفزدن و قصهگفتن برای کودکان
همبازیشدن با کودکان و ارتباط کامل چشمی با آنها به نحوی که حس کنند به آنها اهمیت میدهیم
پرهیز از آموزش مستقیم به کودکان بهویژه درباره نکات اخلاقی
تشویق، تشویق، تشویق!
وقتی با کودکان به سر میبریم، صبور باشیم و با پرسشهای مکرر آنها با حوصله برخورد کنیم
مشارکتدادن بچهها در تصمیمگیریها و نظرخواهی از آنها، حتی اگر آنها را اعمال نکنیم
فراهمکردن محیط شاد، پرانرژی و مملو از امید و امنیت در خانه و محیطهای آموزشی و تربیتی
پرهیز از انتقال مشکلات، کاستیها و دشواریها در حضور کودکان
بهادادن به خردسالان در جمعهای خانوادگی و دوستان و مراقبت از شخصیت آنها
افزایش مطالعه و تقویت توانمندیهای فکری، روحی و روانی والدین و مربیان
همجواری و مصاحبت با افراد موفق در دیدارهای دوستانه و خانوادگی
انتقال پیامهای آموزشی و اخلاقی به شیوه کاملا غیرمستقیم و در قالب روشهای موردعلاقه کودکان؛ با کودکان مهربان و صمیمی باشیم و درعینحال در برابر خواستههای نامعقول آنها قاطع و منطقی.
موانع تخیل را از سر راه آنها برداریم و مانع پرواز پرنده خیال و رؤیاهای کودکان نشویم!
مایه آرامش و امنیت کودکان و فرزندان دبستانی خود باشیم. بچهها در این سنین جنب و جوش دارند، میسازند، خراب میکنند و دوباره میسازند و ما باید با آنها بسازیم و همراهیشان کنیم. کمتر تذکر بدهیم و بیشتر آزادی عمل و میدان آزاد فعالیت برای آنها فراهم کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.